Niet meer naar Parijs

De column die alle hoeken van de wetenschap verkent.

Dit wordt het jaar waarin de Franse revolutie de band met haar geboortestad doorknipt en definitief de wijde wereld in trekt. Althans, de revolutie op het gebied van eenheden, vroeger zo mooi 'metriek stelsel' genoemd. Maar er is een nauwe band tussen de revolutie van meten en wegen, en haar politieke tegenhanger.

Op 20 mei 2019 wordt 'le grand K', de metalen cilinder die tot die dag nog geldt als de officiële definitie van de kilogram, met pensioen gestuurd. Hij wordt bewaard in een kluis in Parijs, en de ijking en afstelling van al onze weegschalen is op dat kleine blokje van een platina-iridiumlegering terug te voeren. Heel af en toe werd le grand K in de voorbije decennia voorzichtig uit de kluis gehaald om er exacte kopieën van te maken, die dan in referentielaboratoria in de hele wereld konden worden gebruikt om verdere kopieën te maken en weegschalen af te stellen.

Maar die periodieke bedevaart naar Parijs, naar de bron van de kilogram, wordt na 20 mei overbodig. Dan treedt wereldwijd een nieuwe definitie van de kilogram in voege, gebaseerd op universele natuurconstanten, waardoor elk geavanceerd laboratorium zelf kan bepalen hoeveel een kilo precies weegt.

We hoeven dan niet langer bang te zijn dat die kostbare metalen cilinder in Parijs iets overkomt waardoor we niet langer precies zouden weten hoe zwaar een kilogram is. Of dat de massa van le grand K ongemerkt geleidelijk verandert, door slijtage of subtiele chemische processen.

Eerder is de meter al op een gelijkaardige manier geherdefinieerd. Voor 1960 was de meter per definitie de lengte van een metalen balkje dat, ook al in Parijs, in een kluis werd bewaard.

Die band van eenheden met Parijs is niet toevallig. Tot in de 18de eeuw kende Frankrijk, net als de rest van de wereld, alleen eenheden van het type voet, duim, el, pond en mijl, die van land tot land en soms zelfs van streek tot streek of van stad tot stad verschilden. Maar in de 18de eeuw groeide onder wetenschappers in Frankrijk het plan om een beter systeem in te voeren. De Franse revolutie was de impuls die nodig was om het idee ook echt te realiseren.

Alles moest nieuw, beter en rationeler, ook het meten en wegen. En dus kreeg Frankrijk in de jaren na 1789 de kilogram, gram, meter, centimeter, enzovoort. Dik tegen de zin van veel Fransen, overigens. Conservatieve populisten bleven nog lang roepen om een terugkeer naar de vertrouwde maten. Soms kregen ze tijdelijk hun zin, zoals onder Napoleon, die de oude toise (vadem) en consorten herinvoerde. Maar in de twee eeuwen die volgden, veroverde het 'metriek stelsel' vanuit Parijs geleidelijk de hele wereld, op Myanmar, Liberia en de VS na. En in mei wordt het dus echt een universeel stelsel, met alleen nog een historische en sentimentele band met de stad Parijs.

Nu nog van die meridiaan van Greenwich zien af te geraken.

* Steven Stroeykens, schrijver, wetenschapsjournalist, fysicus en blogger op zandrekenaar.be

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect