Over neutronensterren en een gebrek aan respect

©BELGAIMAGE

Een jaar wetenschap laat zich onmogelijk samenvatten. Wegens te veel disciplines. Daarom een ultrapersoonlijke selectie, met twee doorbraken, een trend en een debacle.

DOORBRAAK 1

Twee neutronen- sterren botsen

Op 17 augustus voelden we de ruimte trillen. Dat op zich was geen grote doorbraak, omdat fysici in 2015 al voor het eerst de lang geleden door Albert Einstein voorspelde 'gravitatiegolven' detecteerden en daar in 2017 de Nobelprijs voor natuurkunde voor kregen. En toch was de nieuwe detectie van gravitatiegolven in augustus grensverleggend.

Om te beginnen werd de ruimte niet door elkaar geschud door een botsing van twee zwarte gaten, maar door een botsing van twee neutronensterren, extreem in elkaar geperst restanten van vergane reuzensterren. Voorts lukte het dankzij Amerikaans-Europese samenwerking voor het eerst om enigszins nauwkeurig te bepalen waar de golven vandaan kwamen, zodat astronomen de kans hadden om massaal hun telescopen op de bewuste plek te richten. Ze detecteerden licht, radiogolven, röntgenstraling, infraroodstraling en gammastraling van de botsing. Dat maakte er wellicht de intensiefst bestu- deerde gebeurtenis in de geschiedenis van de sterrenkunde van.

Het leverde een rist ontdekkingen op. Bijvoorbeeld dat bij een botsing van neutronensterren grote hoeveelheden zware metalen, zoals goud of uranium, worden gevormd. Zo veel dat we kunnen besluiten dat een aanzienlijk percentage van die metalen in het heelal, en ook op aarde, ontstaan zijn in zulke botsingen. Het goud in uw ring, armband of horloge is miljarden jaren geleden gevormd in een botsing van twee neutronensterren.

Gravitatiegolven hebben in twee jaar tijd de overgang gemaakt van 'doorbraak op zich' naar een instrument dat wordt gebruikt om het heelal te bestuderen. Zo vormen ze een nieuw venster op het universum.

DOORBRAAK 2

We zijn 100.000 jaar ouder dan gedacht

Sensationeel nieuws in juni: een schedel van een vroege homo sapiens uit een grot in Marokko bleek zo'n 300.000 jaar oud te zijn. De vorige oudste resten van de moderne mens, uit Ethiopië, zijn maar zo'n 200.000 jaar oud. Onze soort kreeg er dus in een klap 100.000 jaar bij.

Niet alleen zijn we ouder, we waren blijkbaar ook verspreid over een groot deel van Afrika, en misschien zelfs nog verder. In november raakte bekend dat ook een schedel uit China van ongeveer 260.000 jaar geleden op die van vroege homo sapiens lijkt, al is die bevinding nog voorlopig en controversieel.

Daarmee komt misschien zelfs een oude en in ongenade gevallen theorie opnieuw in beeld. Die luidt dat de homo sapiens niet op één plaats - in Oost-Afrika - uit vroegere mensensoorten is geëvolueerd en zich van daaruit over de rest van de planeet heeft verspreid, maar dat hij als één wijdverbreide populatie op meerdere continenten tegelijk is geëvolueerd uit voorgangers als homo erectus. En als dat niet het geval was, dan toch minstens als een over Afrika verspreide populatie.

DE TREND

Wetenschappers leggen hun werkwijze onder de loep

Wereldwijd en over de disciplines heen bezinnen wetenschappers zich over hun manier van werken en over de manier waarop de wetenschappelijke onderneming is georganiseerd.

Kijk naar de zware conflicten over de wetenschappelijke vakbladen. De academici komen in opstand tegen de praktijken van commerciële uitgeverijen, die ze als kannibaliserend ervaren. Duitse universiteiten weigerden collectief zich nog peperdure abonnementen te laten aansmeren. Online worden op grote schaal piraatversies van artikels gedeeld. De beweging naar 'open' wetenschappelijke publicaties - gratis voor de lezer - wint terrein. De trend van preprintarchieven, waarbij lang voor de formele publicatie een gratis versie van een artikel online wordt gezet, begint vanuit de natuurkunde over te waaien naar andere disciplines zoals de biologie.

Ondertussen winnen initiatieven terrein om iets te doen aan het probleem van de reproduceerbaarheid van wetenschappelijke bevindingen. Vooral de biomedische wetenschappen en de psychologie hebben daar de jongste jaren mee te maken. Spraakmakende ontdekkingen bleken soms niet te kunnen worden bevestigd in andere laboratoria dan die van de ontdekkers zelf. De oplossingen zijn: opener communiceren over de methodes, rigoureuzer te werk gaan, wetenschappers motiveren en belonen voor het checken van werk van anderen in plaats van enkel voor gloednieuw onderzoek. Er wordt ook sterk gepleit voor het toepassen van striktere statistische technieken en voor het publiceren van negatieve resultaten. De bevinding dat een nieuw medicijn niet werkt, zou vroeger in veel gevallen nooit gepubliceerd zijn geraakt.

En dan is er uiteraard de #metoo-golf, die ook de academische wereld overspoelt. Op sommige plaatsen is de academische wereld nog een onvervalst mannenbastion, met patriarchen die de carrière van jonge onderzoekers kunnen maken en kraken. Het potentieel voor machtsmisbruik is dus reëel.

HET DEBACLE

In de VS smelt het respect voor de wetenschap razendsnel

'A breakdown of epic proportions.' Zo omschrijft het vakblad Science de slechte relatie tussen de Amerikaanse regering en de wetenschap. Het haast vanzelfsprekende respect dat de overheid en de politiek decennialang voor de wetenschap hadden, smelt nog sneller dan het poolijs.

President Donald Trump probeert drastisch te besparen op wetenschappelijk onderzoek. Voor veel topfuncties die met wetenschap te maken hebben, heeft hij niet eens de moeite genomen iemand te benoemen. En de mensen die hij wel heeft benoemd, zijn vaak politieke aanhangers of campagnedonoren zonder enige voeling met wetenschap, laat staan met relevante ervaring op hun cv. Soms staan ze zelfs ronduit vijandig tegenover het agentschap dat ze mogen leiden.

Voorts trok Trump de VS terug uit het akkoord van Parijs, nadat de opwarming van het klimaat eerder al 'een hoax' had genoemd. Hij versoepelt milieu- en gezondheidsnormen en schroeft de bescherming van natuurreservaten terug. Werknemers van sommige wetenschappelijke overheidsinstellingen kregen het bevel niet langer termen als 'climate change', 'evidence based' of 'science based' te gebruiken.

Klimaatontkenners, aanhangers van samenzweringstheorieën, antivaccinatieactivisten en creationisten krijgen alle ruimte om hun visie uit te dragen in de Trump-gezinde media, en zien hun bedenksels gigantisch versterkt op de sociale media. Zelfs opvattingen die tot voor kort extreem marginaal waren, zoals de theorie van de platte aarde, sijpelen in de mainstream binnen.

Het heeft geleid tot reacties zoals de March for Science in maart, met een reeks parallelbetogingen in diverse landen, waaronder België. Maar de hoop op betekenisvolle beterschap onder de huidige Amerikaanse regering is gering.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect