Schrijver meets Robot

De Nederlandse bestsellerauteur Ronald Giphart schreef samen met Asibot een verrassend leesbaar kortverhaal. Dat is mee te danken aan een Vlaamse literatuurwetenschapper. 'De mogelijke toepassingen van schrijfbots overstijgen de literatuur.'  

'Een half jaar na de atomisering van het lichaam van Susan Calvin krijg ik een bericht in mijn neurocircuit. Ik werk op dat moment aan een pamflet over de Machines - mijn visie op hun steeds groter wordende greep op onze Sferen en het leven van de mensen. Gaan wij Aardlingen in vrijheid de tweëentwintigste eeuw halen?'

Zo begint 'De robot van de machine is de mens', het verhaal dat de Nederlandse auteur Ronald Giphart schreef met de hulp van de literaire robot Asibot. Het kortverhaal werd toegevoegd aan een heruitgave van 'Ik, robot' (1950) van de Amerikaanse schrijver en biochemicus Isaac Asimov. De sciencefictionklassieker wordt deze maand uitgedeeld als gratis boekengeschenk in Nederland.

Een van de architecten van Gipharts artificieel intelligente schrijfmaatje, die zelfstandig zinsdelen en zinnen suggereert op basis van voorzetten van de auteur, is de Vlaming Mike Kestemont. De letterkundige specialiseert zich aan de Universiteit Antwerpen in computersystemen die nieuwe tekst genereren op basis van bestaand werk.

'We ontwikkelden Asibot speciaal voor het experiment met Giphart', zegt Kestemont. 'We lieten de bot eerst weken 10.000 Nederlandstalige boeken lezen, van romans tot de Bijbel. Letter per letter doorploegde hij een miljard woorden, om zich het literaire Nederlands eigen te maken. Daarna drilden we hem om auteursstijlen te imiteren.'

Kestemont en zijn collega's van het Nederlandse Meertens Instituut installeerden op de laptop van Giphart een schrijfbot waarin een aanzienlijk deel van zijn oeuvre was ingevoerd. Zo maakte het computerprogramma zich zijn typische woordkeuze en zinsopbouw eigen. 'Maar we hebben ook bots ontwikkeld op basis van de oeuvres van onder anderen Gerard Reve, Isaac Asimov en Nescio. Giphart kon met al die bots experimenteren tijdens het schrijven van zijn kortverhaal.'

Spelletje pingpong

Het procedé laat zich nog het best omschrijven als een spelletje pingpong tussen mens en machine. 'Giphart tikte een halve of hele zin, waarna de schrijfbot aanvullingen suggereerde', legt Kestemont uit. 'Asibot had ook een creativiteitsknop. Stond die op nul, dan stelde de computer het meest voor de hand liggende vervolg voor op een letter of een woord. Stond hij op één, dan kwamen er wildere suggesties en zelfs nieuwe woordsamenstellingen.'

Giphart had van begin tot einde het laatste woord. Hij kon Asibots suggesties negeren of ermee aan de slag gaan, en ze al dan niet herwerken. 'De schrijfbot ging elke keer 200 letters terug en gebruikte die input voor zijn suggesties. Het frappantste is dat Asibot erin slaagde nieuwe, volwaardige zinnen te genereren, terwijl we hem nooit uitleg hadden gegeven over taalkundige principes als zinsbouw. Het zelflerende systeem heeft die kennis autonoom opgedaan.'

Omdat alle ingrepen van Giphart en de schrijfbot werden opgeslagen, kon Kestemont het schrijfproces constant monitoren. 'Als literatuurwetenschapper, geïnteresseerd in de genese van literatuur, is zo'n dataset een droom. Voor een schrijver is zoiets ingrijpend, omdat de hele tijd iemand over zijn schouders kijkt. Maar als ervaren en zelfverzekerd vakman stond Giphart daarvoor open. Al leverde het hem in het begin slapeloze nachten op, omdat hij er moest aan wennen hoe hij de bot moest bespelen.'

Toch raakte Giphart gaandeweg geboeid door Asibots wonderbaarlijke suggesties. Kestemont: 'Hij vond dat Asibot zijn stem verrassend goed onder de knie had en hem zelfs personages aanreikte die hij vooraf niet had bedacht. Ook de titel van het verhaal, 'De robot van de machine is de mens', was een suggestie van de computer. Daar draaide het voor ons om, om onverwachte suggesties te genereren die schrijvers kunnen stimuleren.' Uiteindelijk nam Giphart de helft van het verhaal voor zijn rekening, de schrijfbot leverde de rest.

Seksscènes en weerberichten

De recensies van het bijwijlen absurde maar al bij al verrassend leesbare verhaal zijn dubbel. 'De meesten vinden de stijl een ware mislukking', zegt Kestemont lachend. 'En toegegeven, de stijl komt ook best akelig over. Je ontwaart er een soort bewustzijn in waarmee wij mensen totaal niet vertrouwd zijn. Maar de recensenten vonden wel dat de sfeer en het verhaal goed aansloten bij het voorafgaande verhaal van Isaac Asimov.'

Kestemont ziet in een schrijfbot als Asibot een handig hulpje voor auteurs. 'Bij schrijvers die met een writer's block worstelen, zou hij hun inspiratie opnieuw kunnen prikkelen. Hij zou ook kunnen helpen bij de uitwerking van een seksscène in een erotische roman, omdat je zo'n schrijfbot perfect kan voeden met stationsromans, die daar bol van staan.'

Maar de mogelijke toepassingen overstijgen de literatuur, benadrukt Kestemont. 'Denk aan een bot die weerberichten kan schrijven op basis van temperatuurgegevens. Denk aan laaggeschoolden die niet zo goed kunnen schrijven. Zo'n bot zou hen kunnen helpen een goede sollicitatiebrief te schrijven.'

Kestemont is ook bezig met een botapplicatie voor musea, die hij volgend jaar test in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. 'Ik voed schrijfbots met informatie over kunstwerken. De ene bot is getraind op kinderliteratuur, de andere op literatuur voor volwassenen. Zo zal je jonge en oude museumbezoekers geschreven informatie op maat kunnen geven over alle kunstwerken. En ik hoop binnenkort ook een schrijfexperiment als dat van Asibot en Giphart te lanceren met een Vlaams kinderboekenauteur.'

Zullen schrijfbots binnen afzienbare tijd in hun eentje romans kunnen schrijven en dus menselijke auteurs overbodig maken? Zo'n vaart loopt het niet meteen. Kestemont: 'De techniek is volop in ontwikkeling. Enkele alinea's zelf schrijven lukt al, maar een coherent verhaal met een heldere plot, dat is wat anders. Voorlopig is het systeem enkel slim genoeg om zich op de 200 voorafgaande letters te baseren. Het heeft nog lang niet dezelfde aandachtsspanne als mensen. Na enkele zinnen weet het vaak niet meer wat het oorspronkelijke onderwerp was. Bovendien kan het niet vooruit plannen.'

Toch acht Kestemont het realistisch dat een computer over veertig jaar, als onder meer de rekenkracht een pak sterker zal zijn, autonoom een roman kan schrijven. 'Dat is best een beangstigend vooruitzicht, want uitgerekend met kunst en creativiteit onderscheiden mensen zich van computers.'

* Tot 19 november kan je zelf met Asibot een verhaal schrijven op www.asibot.nl. Wie het beste verhaal creëert, wint een boekenpakket en een online publicatie.

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect