'Aanval vanuit politiek deed pijn'

Roger Stevens, de eerste voorzitter van de Raad van State, in wat ooit het salon van koning Albert I was: 'Dat we vroeger te traag werkten, was een terechte kritiek.' ©Saskia Vanderstichele

Na enkele kritische adviezen verweet de regering-Michel de Raad van State aan politiek te doen. 'Dat ondermijnt het vertrouwen van de burger in de rechtstaat', zegt eerste voorzitter Roger Stevens.

Roger Stevens is een rechter die aan politiek doet. Bovendien zou hij van sp.a-signatuur zijn. Dat vertelden anonieme regeringsbronnen vorige week aan De Tijd, nadat de Raad van State een kritisch advies had afgeleverd over de effectentaks. Volgens de Raad, die bij beslissingen van de regering nagaat of er niets onwettigs aan is, bestaat de kans dat die taks beleggers met een effectenportefeuille waarop onder meer aandelen staan, discrimineert. Zij moeten een belasting betalen, terwijl wie zijn aandelen op een andere manier bijhoudt dat niet hoeft te doen. Het advies is een van de redenen waarom het Zomerakkoord opnieuw op de regeringsagenda is beland.

De 63-jarige Stevens lijkt evenwel in niets op het kwade genius dat in de achterkamertjes adviezen aanpast. Voor ons in het statige gebouw van de Raad van State in hartje Brussel, waar Albert I heeft gewoond vooraleer hij koning werd en Leopold III en prins Karel werden geboren, zit een minzaam en erudiet man. De pracht en praal en het bladgoud van zijn kantoor steken af bij zijn bescheidenheid. Ter illustratie: tien minuten na het interview rinkelt onze telefoon. Stevens verontschuldigt zich dat hij niets om te drinken heeft aangeboden. 'Alles stond klaar in de keuken, maar ik ben het glad vergeten', biecht hij wat verlegen op.

Voor het eerst reageert Stevens, die als eerste voorzitter de leiding heeft over de Raad van State, op de kritiek vanuit de regering. 'Zulke persoonlijke aanvallen zijn erg ongepast', zegt hij. 'Dat tast mijn integriteit en die van de Raad van State aan. Ik maak me geen illusies en ik besef dat kabinetsleden of politici onder elkaar al eens op ons foeteren. Maar het is bij mijn weten de eerste keer dat we op een persoonlijke manier publiekelijk worden aangevallen. Dat is betreurenswaardig, want het ondermijnt het vertrouwen van de burger in de rechtstaat.'

Klopt de kritiek vanuit de regering en bent u inderdaad iemand van sp.a-signatuur?

Roger Stevens: 'Daar wil ik niet op antwoorden, want het is totaal irrelevant. Mijn persoonlijke overtuigingen als burger spelen geen enkele rol bij het uitoefenen van mijn job. En de overtuigingen van de magistraten van de Raad van State spelen evenmin rol.'

Waarom reageert u daar niet op? Het is toch niet meer dan normaal dat u een politieke mening zou hebben?

Stevens: 'Natuurlijk denken wij magistraten allemaal na over politiek, het zou spijtig zijn als we dat niet doen. Maar we kunnen en moeten dat opzijzetten als we aan het werk zijn. Ik kan met de hand op het hart zeggen dat mijn collega's en ikzelf dag en nacht met ons werk bezig zijn zonder ons daarbij bezig te houden met politiek. Zulke aanvallen doen dan ook pijn, te meer omdat de kritiek geen steek houdt. Als eerste voorzitter ben ik niet eens betrokken bij het opstellen van een advies.'

Maar u houdt een oogje in het zeil?

Stevens: 'Een advies wordt in alle onafhankelijkheid opgesteld. Als er een wetsontwerp binnenkomt, wordt dat in eerste instantie onderzocht door een auditeur, die een verslag opstelt. Dat verslag wordt vervolgens besproken door drie magistraten en twee assessoren - specialisten in een bepaalde materie. Een van de twee assessoren die heeft meegewerkt aan het advies over de effectentaks is een professor fiscaal recht van de Universiteit Antwerpen. Zijn expertise kan niemand in twijfel trekken. Zij beslissen na overleg over de inhoud van een advies.'

Toch vinden sommigen in de regering dat de Raad van State aan oppositiewerk doet.

Stevens: 'Voor ons is het zeer moeilijk om op zulke beschuldigingen te reageren, want het laatste wat we willen is een polemiek met de politieke wereld. Ik hoop dat de politiek even respectvol met ons kan blijven omgaan als we dat met hen doen. De politieke wereld en de burgers moeten beseffen dat we enkel een juridisch-technisch advies geven. We gaan na of de voorgelegde tekst in overeenstemming is met hogere rechtsnormen zoals de Grondwet of het Europees recht. Dat daar soms discussie over is, is normaal. Ons werk is moeilijk omdat de wetteksten vaak vaag zijn. Neem nu het gelijkheidsbeginsel waarover wordt gesproken in de adviezen over de effectentaks. Dat zijn maar twee zinnetjes in de grondwet: discrimineren mag niet en elke Belg is gelijk voor de wet. Daar moeten we het mee doen, waardoor er veel ruimte is voor interpretatie.'

Tot waar is het interpreteren van de grondwet een juridische klus en wanneer wordt zoiets politiek?

Stevens: 'We baseren ons op eerdere beslissingen van het Grondwettelijk Hof. Dat heeft wetten of decreten al dikwijls vernietigd voor een schending van het gelijkheidsbeginsel en het heeft zulke beslissingen toegelicht. Daardoor weten we dat een wet verschillende categorieën verschillend mag behandelen. Maar enkel als die ongelijke behandeling het algemeen belang dient en als ze in proportie is met het nagestreefde doel.'

Dat klinkt nogal theoretisch.

Stevens: 'Laat mij het voorbeeld nemen van de regering die een fiscale maatregel neemt via een belasting op vermogens. In de toelichting schrijft ze dat die moet leiden tot meer fiscale rechtvaardigheid. En dat ze in die maatregel werkt met categorieën, waarbij één soort vermogens in aanmerking komt voor de belasting en de andere niet. De regering moet daar een rechtvaardiging voor geven. Op basis daarvan moeten wij een advies geven of dat onderscheid juridisch aanvaardbaar is.'

U verwijst naar de effectentaks. In een eerste advies schreef de Raad dat niet alleen aandelen op effectenrekeningen, maar ook aandelen op naam deel zouden moeten uitmaken van een rechtvaardiger fiscaal beleid. Is dat geen politiek oordeel?

Stevens: 'Ik kan om deontologische redenen niet op de inhoud van een advies ingaan. Het enige wat we doen, is ervoor waarschuwen dat er een juridisch probleem kan ontstaan. Dat is geen politieke, maar een puur technische-juridische inschatting.'

Die wel politieke gevolgen heeft.

Stevens: 'Natuurlijk hebben onze adviezen politieke gevolgen. Sommigen beschouwen dat als stokken in de wielen steken. Dat beseffen we ook, want we wonen niet in een ivoren toren. Ik weet dat een beslissing van ons soms de ene en soms de andere goed of slecht uitkomt. En degene in wiens kraam het advies past, gebruikt het. Maar als we daar rekening mee houden, zijn we verkeerd bezig. Veronderstel dat we zouden zeggen dat alles oké is en het Grondwettelijk Hof later die wet vernietigt omdat hij discrimineert. Dan zou iedereen terecht zeggen dat wij ons werk niet hebben gedaan. Daarom leveren wij soms kritische adviezen af.'

De klacht is dat op elke slak zout wordt gelegd, waardoor niets meer kan.

Stevens: 'Zie ons als een juridisch adviseur. Als u naar zo'n adviseur gaat omdat u een huis echt heel graag wilt kopen, verwacht u toch ook dat die u op eventuele problemen wijst? U wilt toch ook dat die aangeeft dat er vergunningen ontbreken? Als die dat allemaal zou verzwijgen omdat dat u op korte termijn zou plezieren, terwijl dat op lange termijn tot problemen leidt, zou u toch terecht kwaad zijn? U zou zelfs een klacht kunnen indienen omdat hij u bewust slecht heeft geadviseerd. Dat is hetzelfde bij ons en we willen vermijden dat we aansprakelijk worden gesteld voor een verkeerd juridisch advies.'

De Raad van State wordt dus almaar kri- tischer om gedoe te vermijden?

Stevens: 'Het is beter dat wij wat kritischer zijn zodat een regering zich bewust is van wat ze doet. Het alternatief is wat dat we niets zeggen en een wet wordt vernietigd door het Grondwettelijk Hof. We zitten nu in de situatie dat we worden weggezet als de boeman, maar we zijn er net om de regering te helpen. En vergeet niet dat wij niet meer geven dan een advies. Als de regering er zeker van is dat ze een verdedigbare maatregel neemt, heeft ze het volste recht om die maatregel door te voeren. Als een burger zich benadeeld voelt, kan hij een procedure opstarten en heeft het Grondwettelijk Hof het laatste woord. Maar als de wet dan wordt vernietigd, kan de regering achteraf niet zeggen dat ze niet gewaarschuwd was.'

De Raad van State krijgt almaar meer kritiek te slikken. Niet alleen voor de adviezen, maar ook omdat tal van vergunningen worden vernietigd waardoor veel werken ellenlang worden vertraagd.

Stevens: 'Het zal u misschien verwonderen, maar ik ben daar best tevreden mee. Het betekent dat we bezig zijn met maatschappelijk relevante zaken. Wat we doen, heeft impact. Het is ooit anders geweest, want nog niet zo lang geleden werd de Raad van State vooral aangevallen omdat hij te traag beslissingen nam over allerhande vergunningen. Die kritiek was terecht, want niemand kan verdedigen dat het zeven jaar wachten is op een beslissing over bijvoorbeeld een bouwvergunning. Daardoor stond het bouwwerk er dikwijls al toen we de vergunning vernietigden, waardoor onze uitspraak dode letter bleef. Nu zijn we sneller, waardoor we onder vuur komen te liggen omdat we soms grote bouwwerken tegenhouden.'

Door de beslissingen van de Raad van State kan in dit land nauwelijks nog worden gebouwd. Dat is toch een probleem?

Stevens: 'We vernietigen geen groot maatschappelijk belangrijk project voor ons plezier. We schrijven de wetten en decreten niet. Ik kan veel diertjes opnoemen die beschermd zijn en die ertoe kunnen leiden dat een bouwvergunning niet kan worden verleend. We hebben ooit de aanleg van een voetbalveld moeten vernietigen omdat iemand had geklaagd dat er een populatie rode bosmieren op die grond leefde en dat daarmee geen rekening was gehouden. En dan verschijnen er artikels over de vreemde beslissingen van de Raad van State. Terwijl wij alleen de regels volgen en doen toepassen. Die regels worden bovendien almaar complexer, wat tot meer procedures en dus meer vernietigingen leidt. De enige die dat kan veranderen, is de wetgever.'

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect