Binnenkort ook in uw achtertuin: de bever

©shutterstock

De bever verovert Vlaanderen. Met overstromingen, afgeknaagde bomen en weggevreten akkers tot gevolg. Zal de overheid, net als in Nederland, bevers moeten gaan afschieten? De kans lijkt steeds groter.

'Zie je hoe het water van de beek hier breder wordt en bijna stilstaat? Dat betekent dat ietsje verder een beverdam moet liggen.' We lopen met Jan Loos door de bemodderde paden van het natuurgebied de Dode Bemde in Oud-Heverlee. Dit is ground zero van de bevers in Vlaanderen. De voorzitter van Landschap vzw, een Vlaamse natuurvereniging die een alternatief wil bieden voor Natuurpunt, vertelt hoe enkele natuurliefhebbers hier in de Dijlevallei een vijftiental jaar geleden bevers losgelaten hebben. Zeer tegen de zin van de Vlaamse overheid, die net een studie aan het maken was over een mogelijke herintroductie en zich in snelheid genomen zag door enkele vrijbuiters.

'Hier is hij', zegt Loos trots als we 20 meter verder een hoop modder en takken van wel een meter hoog schuin tegen de stroomrichting van de beek in zien steken. Aan de knaagsporen op de takken zien we meteen dat het om een beverdam gaat. Het populierenbos naast de beek staat volledig onder water. 'Bevers worden meer dan een meter lang en kunnen tot 35 kilo wegen', legt Loos uit. 'Ze kunnen rechtop lopen en het hout met hun voorpoten dragen, net zoals wij dat zouden doen. Maar het is natuurlijk veel gemakkelijker om dat via het water voort te slepen. Daarom maken ze dammen en grachten, zodat ze dichter bij de bomen kunnen geraken om de afgeknaagde takken te transporteren. Eigenlijk doen ze aan duwvaart.'

Iets verderop toont Loos ons een afgeknaagde boom. De bevers eten vooral in de winter schors en gebruiken de takken om op kleine rivieren dammen en burchten te maken. 'Het zijn enorm slimme dieren. Ik zag ooit hoe ze een rij van zes populieren perfect parallel omgeknaagd hadden, netjes in de richting van de beek. Een bever die dat niet goed kan, krijgt vroeg of laat zo'n boom op zijn kop, waarmee ook die lijn in de evolutie stopt. Daardoor wordt de soort steeds intelligenter.'

Op leven en dood

Nog even verder zien we een grote hoop takken, aangestampt met modder. 'In deze burcht wonen pa en ma bever, de jongen van dit jaar en die van twee jaar oud', zegt Loos. 'Als in de lente nieuwe jongen komen, wordt de oudste generatie bevertjes de burcht uit gezet. Dan gaan ze op zoek naar een nieuw leefgebied en een partner.' Net als in de Ardennen, waar nagenoeg elke beek en rivier al ingepalmd werd, is de bever aan een flinke opmars bezig in Vlaanderen. De soort heeft hier geen natuurlijke vijanden en is territoriaal: soms vechten bevers op leven en dood om hun leefgebied te verdedigen. Daarom zijn de jonge bevers steeds op zoek naar nieuwe leefgebieden, en veroveren ze stilaan heel het land.

Nadat ze de vijfsterrengebieden van de Dijle en de Maas ingenomen hadden, waar veel aaneengesloten natuurgebieden een ideale biotoop vormen, verspreidden de bevers zich in nagenoeg elke provincie: in onder meer de bekkens van de Schelde, de Demer en de Nete zijn intussen bevers opgedoken. Enkel West-Vlaanderen lijkt voorlopig nog beverloos. Ook al is dat volgens Loos maar een kwestie van tijd. 'Een bever die in Gent vanuit de Schelde de Leie opzwemt, kan via het Schipdonkkanaal enkele dagen later opduiken in Brugge. En via het kanaal Plassendale-Nieuwpoort kan hij vanuit die regio het IJzerbekken koloniseren.'

Begin dit jaar werd het aantal bevers in Vlaanderen op 340 geschat. 'We gaan ervan uit dat dat intussen flink gestegen is', vertelt Gert Van Hoydonck van het Vlaamse Agentschap voor Natuur en Bos. 'De beheerders van beken en rivieren in Vlaanderen zijn aan nieuwe telling bezig. We verwachten dat we aan 140 tot 150 territoria komen, die goed zijn voor ongeveer 400 bevers.'

Over tien jaar zullen alle geschikte plekken in Vlaanderen voor bevers volzet geraken, voorspellen specialisten. 'Wat heeft een bever nodig? Water, eten en een schuilmogelijkheid', zegt Van Hoydonck. 'Er zijn in Vlaanderen genoeg beken, vijvers en rivieren met hout en waterplanten aan de oever, waar de bever van leeft. En een schuilplaats maakt hij zelf: ofwel door een burcht te bouwen, ofwel door een gat in de oever te graven.'

Niet schuw

Bevers eten geen vis en kunnen dus ook in vervuild water overleven. 'En zodra ze mensen gewend raken, zijn bevers niet schuw', zegt Loos. 'Er leven er zelfs op de Maas in het centrum van Luik. En in Leuven is een bever een tijdlang in een riool gesignaleerd. Op sommige plekken kan je bij valavond, het beste moment om ze te bekijken, gewoon vanop enkele meters bevers observeren. Ze zijn nieuwsgierig van aard. Al moet je dan wel niet te veel lawaai maken, natuurlijk.'

Wat die opmars in de praktijk kan betekenen, toont Loos ons twintig minuten later. We zijn met de auto enkele kilometers verder gereden tot bij een moerasgebied in het Waalse Pécrot. Ook daar stuiten we op een beverdam, maar ditmaal steekt er een horizontale pvc-buis door, met een verticale elleboog die uit het water komt. Dat is nodig, omdat de beverdam vlak naast de gemeentelijke visvijver ligt. Zonder in te grijpen zouden de dijk en het wandelpad overstromen. De plastic buis is een zogenaamde 'beaver deceiver', legt Loos uit. 'Het water stroomt door de buis onder de dam door. Door de verticale ingang beslis je zelf hoe hoog het waterpeil komt.'

Met de opmars van de bever zal ook het aantal conflicten met de mens toenemen. Akkers, weiden en tuinen komen onder water te staan. De waterbeheerders merken dat nu al. 'In sommige wateringen (de bestuursorganen die lokale waterlopen beheren, red.) kunnen ze het niet meer aan,' zegt Mieke De Wilde van de provincie Vlaams-Brabant. 'In een bepaald gebied zijn de waterbeheerders een dag per week enkel bezig met de schade van de bevers te beperken. Met rieken of een kraan verlagen ze dammen die overlast veroorzaken. Maar een week later hebben die bevers de dam soms alweer opgebouwd.' Ook de pvc-buizen werken meestal niet, zegt De Wilde. 'Slimme bevers hebben het systeem door, en blokkeren de ingangen van de buizen. In enkele gebieden zitten de mensen met de handen in het haar.'

Niet alleen overstromingen, maar ook de holen die de bevers in de oevers graven, kunnen schade veroorzaken. 'Nu al gebeurt het soms dat een van onze medewerkers tot aan zijn middel wegzakt in een verlaten beverhol', vertelt Maarten Van Aert van de Vlaamse Milieumaatschappij, die 1.300 kilometer waterlopen beheert. Vooral smalle hoge dijken zoals op de Demer en de Dijle lopen het risico om op die manier verzwakt te worden. Nu kost het meestal niet zo veel moeite om zo'n gat te herstellen, maar op termijn zullen we er wel aan moeten denken om belangrijke dijken te versterken met bijvoorbeeld gaas in de oever, of moeten we ze ver genoeg van de waterlijn aanleggen.'

Bevers veroorzaken ook water- en vraatschade aan landbouwgewassen. Ze gaan tot 20 meter landinwaarts op zoek naar eetbare planten. De dieren zijn dol op mais en lusten zelfs sierheesters uit tuinen. Het Agentschap voor Natuur en Bos betaalde vorig jaar 55.619 euro uit aan schadevergoedingen. Dat is het hoogste bedrag van de afgelopen vijf jaar. 'Dit jaar zal die som wellicht in dezelfde lijn liggen, omdat het niet zo veel geregend heeft en het aantal overstromingen van weiden en akkers beperkt bleef', zegt Gert Van Hoydonck.

De overheid heeft een richtcijfer vastgelegd voor een gezonde beverpopulatie in Vlaanderen: 467 exemplaren zou ideaal zijn. Over enkele jaren hebben we dat getal dus al bereikt. De grote vraag is hoe de mensen zullen reageren als de bevers in hun achtertuin opduiken en ze met mogelijke overlast geconfronteerd worden. Van Hoydonck: 'Om schade te vermijden zullen we wellicht moeten ingrijpen in de populatie.'

In eerste instantie betekent dat: bevers vangen om ze elders uit te zetten. Maar zodra een territorium weer vrijgemaakt is, is de kans groot dat het snel ingenomen wordt door een nieuwe beverfamilie, zegt Loos. 'Het Agentschap voor Natuur en Bos heeft ooit beslist dat bevers in Limburg wel op de Maas mochten voorkomen, maar niet elders in de provincie. Dat is natuurlijk belachelijk: net alsof je dat zo kan gaan uitleggen aan die bevers.'

Omdat verplaatsen niet werkte, is in Nederlands Limburg daarom onlangs beslist om 125 bevers af te schieten. De schade, onder meer aan dijken, liep er op tot 400.000 euro. De kans bestaat dat ook Vlaanderen tot zo'n maatregel zal moeten overgaan, bevestigt Van Hoydonck. 'Als verplaatsen niet helpt, kan je de populatie beheren met euthanasie of via afschot. Dat is een politieke beslissing. Het debat daarover begint binnenkort.'

Natuurbeheer

Terwijl Jan Loos ons in Pécrot op een voorbijvliegende heggemus wijst, windt hij zich op. De bever afschieten vindt hij absurd. 'Wat is overlast? Uiteindelijk herstelt de bever het landschap zoals het vroeger was. Want wij als mens hebben al die valleien jaren geleden gedraineerd. Ja, bevers zitten aan de mais van die boeren. Maar dan vergeten we wel dat de boeren tot bijna in de beek ploegen, en werkelijk elk stukje grond ingenomen hebben. Dan moet ze niet komen janken dat een bever de eerste tien rijen afgegeten heeft.'

Wat als bevers tuinen onder water zetten? 'Ja, dat zal gebeuren. Maar uiteindelijk gaat het telkens om gebieden die de watertoets nooit zouden doorstaan. Anders kan die bever daar niet overleven. Elke plek die een bever onder water kan zetten, is een plek waar nooit gebouwd had mogen worden.'

Ook het feit dat bevers bomen omknagen vindt Loos geen probleem. 'Echt waardevolle bomen kan je beschermen door er gaas omheen te spannen. En als natuurbeschermers moeten we eindelijk eens durven uit te leggen dat niet elke boom een weldaad is voor de natuur. Ik krijg het echt op mijn heupen van die boomplantacties van natuurverenigingen. Dat witte kinderbos op de middenberm van de E19 bijvoorbeeld is belachelijk vanuit ecologisch standpunt. Dat heeft niets met natuur te maken: elke vogel die daar gaat broeden, vliegt zichzelf te pletter op de eerste vrachtwagen die passeert. Iedereen bij Natuurpunt weet dat daar nooit een deftig bos uit zal groeien. Je versterkt zo het idee dat elke boom een goede boom is. Dat klopt niet: soms is het gewoon beter om een gebied te maaien omdat je zo bijvoorbeeld ecologisch waardevolle graslanden krijgt.'

Specialisten wijzen er inderdaad op dat de open plekken die bevers creëren net goed zijn voor de natuur. Veel van onze rivieren zijn ingesloten door een haag van bomen. Als de bevers terugkomen, knagen ze die valleien weer open, zodat er meer licht valt op het water. Dat trekt insecten, amfibieën en zo ook meer vissen en vogels aan. Op die manier is bijvoorbeeld de zwarte ooievaar, een heel zeldzame soort, kunnen terugkomen naar de Ardennen. Hij gebruikt beverdammen om op amfibieën en vissen te jagen.

De bever kan zelfs een belangrijke rol spelen in het Vlaamse waterbeheer, zegt Loos. 'Als het hier nu keihard gaat regenen, wordt het water door deze dam tegengehouden, en gaat het niet allemaal tegelijk richting Leuven. Niemand ziet dat, maar dankzij de bever houdt Leuven droge voetjes. Een stad als Diest is bijvoorbeeld kwetsbaar voor overstromingen. Bevers in het Demerbekken kunnen dat oplossen. In Engeland werkt de overheid actief aan de herintroductie van bevers om bepaalde overstromingsgebieden te ontlasten, omdat ingenieurs er geen andere oplossing vinden. We zouden het dier moeten omarmen in plaats van het af te knallen.'

De vraag is of de rest van Vlaanderen er ook zo over denkt. In Beieren, van waaruit de bevers naar ons land getransporteerd werden, geraken ze de gevangen bevers nergens meer kwijt. Naast Nederland heeft ook Wit-Rusland beslist om bevers te elimineren: daar mogen er 30.000 afgeschoten worden. En dat ook niet iedereen in België even blij is met de bever, bleek enkele maanden geleden in Breuvanne in de provincie Luxemburg. Daar hebben onbekenden een bever gevangen, gedood, gekruisigd en aan het hek van een privéwoning gehangen. 'Nu vinden we het allemaal een schattig dier, maar we moeten opletten dat de slinger plots niet de andere kant uitzwaait als de frustraties toenemen. Daarom is het beter om tijdig in te grijpen', concludeert Van Hoydonck.

Het Agentschap voor Natuur en Bos betaalde vorig jaar 55.619 euro uit aan vergoedingen voor schade aangericht door bevers.

De overheid heeft een richtcijfer vastgelegd voor een gezonde beverpopulatie in Vlaanderen: 467 exemplaren zou ideaal zijn. Begin dit jaar werd hun aantal op 340 geschat.

Bevers worden meer dan een meter lang en kunnen tot 35 kilo wegen.

Beven voor de bever

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect