Een avond in Dresden

Op 1 juli neemt Europa in Straatsburg afscheid van Helmut Kohl, de eerste kanselier van het herenigde Duitsland. Met één welgemikte zin bepaalde hij op de avond van 19 december 1989 de toekomst van Duitsland en van Europa.

Helmut Kohl, de eerste kanselier van het herenigde Duitsland, krijgt geen staatsbegrafenis. 'Een Griekse tragedie', vindt Süddeutsche Zeitung. Maar standvastigheid was Kohls waarmerk, en dat gold ook voor zijn vijandschappen. Zelfs over de dood heen, zoals die met de huidige bondspresident Frank-Walter Steinmeier. Deze sociaaldemocraat had destijds als staatssecretaris en bestuurder van de inlichtingendiensten in de regering van Gerhard Schröder een onderzoek bevolen naar staatsdocumenten die Kohl voor de machtsoverdracht zou hebben laten verdwijnen. Het onderzoek leverde niets op, behalve Kohls eeuwigdurende verbittering. De Duitse staatsbegrafenis wordt vervangen door een Europese rouwhulde op 1 juli in Straatsburg.

In zijn boek 'Berlijn - Leven in een gespleten stad' citeert Piet De Moor de in Oost-Duitsland geboren historicus Ilko-Sascha Kowalczuk: 'Voor Duitsland en Europa was het achteraf beschouwd een zegen dat iemand als Helmut Kohl in 1989 en 1990 regeringsleider was. Kohl stamt uit een generatie politici die de catastrofe van de Duitse deling niet geaccepteerd en het geloof in de mogelijkheid van de Duitse eenheid nooit opgegeven heeft. Daarin onderscheidde hij zich destijds van een jongere generatie West-Duitse politici, zoals de sociaaldemocraten Gerhard Schröder en Oskar Lafontaine, die zelfs niet meer geïnteresseerd waren in de Duitse eenheid.'

Minder flamboyant dan zijn socialistische voorganger Helmut Schmidt werd de christendemocraat Helmut Kohl in de media vaak onderschat en weggezet als een provinciaal van een 'überdurchschnittliche Durchschnittlichkeit'. Tot midden 1989 in Europa gebeurde wat niemand had verwacht: de Hongaren sloegen een bres in het IJzeren Gordijn door de grens met Oostenrijk open te zetten. Duizenden, vooral Oost-Duitsers, namen via Hongarije de wijk naar het Westen.

De neergang van het Oostblok was al ingezet toen Michail Gorbatsjov in 1985 in Moskou tot secretaris-generaal van de Communistische Partij werd gezalfd en meteen werd geconfronteerd met de erbarmelijke Sovjeteconomie. Verbouwereerd zag het Westen hoe de Oost-Europeanen gaandeweg het communistische blok en naderhand de Berlijnse Muur steen voor steen ontmantelden. Vrijwel geweldloos. Het Oost-Duitse regime van Erich Honecker probeerde de Hongaarse vluchtweg af te sluiten door uitreisvergunningen naar dat land te weigeren. Waarop de uittocht zich verlegde naar Tsjecho-Slowakije, naar Praag. Oost-Duitsers kampeerden er in de tuinen van westerse ambassades, wachtend op een visum naar de vrijheid.

De oude DDR-satrapen wisten geen raad met de honderdduizenden demonstranten in de straten van Leipzig. Het aftreden van staats- en partijleider Erich Honecker en diens vervanging door Egon Krenz, de secretaris van het Centraal Comité van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED), was een amechtige poging om al dat volk van de straten te houden. Gorbatsjov zelf reisde naar Oost-Berlijn om de DDR-kameraden op het hart te drukken: 'Wie te laat komt, wordt door het leven gestraft'. Op 9 november 1989 werden de overgangen van Oost- naar West-Berlijn opengedraaid.

Tomeloze woede

Enkele weken later ontplooide kanselier Helmut Kohl voor een verrast bondsparlement zijn tienpuntenplan om binnen vijf jaar tot een Duitse verdragsgemeenschap te komen. In de West-Europese hoofdsteden groeide de ongerustheid.

In Parijs ontstak president François Mitterrand in een tomeloze woede. Hij reisde snel naar Oost-Duitsland om de nieuwe Oost-Duitse premier Hans Modrow te verzekeren dat de Duitse hereniging vooralsnog niet aan de orde was. Naderhand probeerde hij in Kiev Gorbatsjov te bewegen tot het vormen van een as tegen de Duitse hereniging. Gorbatsjov zag dat niet zitten.

Volgens zijn adviseur Jacques Attali kondigde Mitterrand in die dagen meermaals aan naar Mars te zullen verhuizen als die Duitse hereniging er ooit kwam.

De Britse premier Margaret Thatcher riep een groep academici bijeen. Zij wilde van hen vernemen hoe ze met die plannen voor een Duitse hereniging moest omgaan en hoe die hereniging de stabiliteit en de veiligheid in Europa kon verhogen. 'Twee keer hebben wij die Duitsers verslagen,' donderde Thatcher, 'en nu staan ze daar opnieuw!'

In Washington waarschuwde minister van Buitenlandse Zaken James Baker president George Bush ervoor dat Kohl te snel en te ver ging op het pad van de hereniging en dat hij emoties losmaakte die amper te controleren waren.

In West-Duitsland toonden de socialisten zich zeer terughoudend. SPD-leider Gerhard Schröder was tegen een snelle hereniging. Schrijver Günter Grass was furieus. De Duitse hereniging was hem een gruwel. Maar niet alle socialisten zaten op die lijn. Historicus Fritz Stern vertelt in zijn boek 'Five Germanys I Have Known' hoe gewezen bondskanselier Helmut Schmidt in die dagen binnenstormde op de redactie van Die Zeit, de weekkrant waarvan hij de uitgever was, en uitriep: 'Nu is het tijd voor een churchilliaanse bloed-zweet-en-tranentoespraak!'

Maar de redevoering die de Duitse hereniging onontkoombaar maakte, was toen al gehouden. 'Kohls wichtigste Rede', zo omschreef de populaire krant Bild de toespraak die Kohl in Dresden aan de vooravond van 19 december 1989 hield. In die stad was het protest tegen het communistische regime van Honecker op 8 oktober 1989 begonnen met de oprichting van de protestbeweging Gruppe der 20, die vrije verkiezingen had geëist.

Toen het vliegtuig met Kohl en zijn entourage die koude decembernamiddag op Dresden-Klotzsche landde, wachtten duizenden hem vlaggenzwaaiend op. De begroeting door de nieuwe Oost-Duitse premier Hans Modrow was weinig hartelijk. Een toespraak van Kohl stond niet op het programma bij het bezoek aan de stad. Het was de burgemeester van Dresden, Wolfgang Berghofer, die bij de aankomst van de West-Duitse delegatie voor het Hotel Bellevue voorstelde dat de kanselier even het woord zou nemen.

Kohl stapte naar het geïmproviseerde podium en begon aan wat een voorzichtige gelegenheidsspeech leek. Hij benadrukte dat de West-Duitsers elke beslissing van de Oost-Duitsers over hun toekomst zouden respecteren. Hij had het over zijn gesprekken met de Oost-Duitse leiders en over een in de lente van 1990 te sluiten verdragsgemeenschap tussen de Federale Republiek en de Duitse Democratische Republiek. Aangestoken door de wild applaudisserende menigte voegde hij eraan toe: 'Toch wil ik hier, op deze plek met haar rijke geschiedenis duidelijk zeggen - als dit historische uur het toelaat - dat mijn uiteindelijke doel de eenheid van onze natie is.' Bij wijze van geruststelling verzekerde hij: 'Het Duitse huis, ons huis, moet worden gebouwd onder een Europees dak'. Vooral de slotwoorden maakten Kohls conclusie overduidelijk: 'Gott segene unser deutsches Vaterland - God zegene ons Duitse vaderland!'

Na de toejuichingen stapte een oudere vrouw het podium op. De microfoons stonden nog altijd open toen ze zei: 'Wij zijn u allen dankbaar.'

Enkele uren later in zijn kamer in de Bellevue, een glas drinkend met zijn medewerkers, zei Kohl: 'Wij krijgen de hereniging. De zaak is aan het rollen. Dit kan niet meer worden gestopt, de mensen willen dit. Het is definitief afgelopen met dit regime.'

Die avond in Dresden heeft Kohl niet alleen de toekomst van Duitsland maar ook die van Europa bepaald. Een rouwhulde in Straatsburg is daarom op zijn plaats.

Paleis der Natie is de wekelijkse opiniebijdrage van Rik Van Cauwelaert voor De Tijd.

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect