Meesters in hersenmanipulatie

De column die alle hoeken van de wetenschap verkent.

Hij heeft het goed bekeken, Diplostomum pseudospathaceum. Maar gemakkelijk maakt de zuigwormsoort het zich niet. Om zich te kunnen voortplanten moet de parasiet in drie soorten dieren leven: zoetwaterslakken, vissen en vogels, in die volgorde. En hij moet ervoor zorgen dat hij op tijd van de ene soort in de andere soort terechtkomt.

Het wormpje mag dan onooglijk zijn, om zijn ingewikkelde levenscyclus rond te maken gebruikt het trucs om hersenen te manipuleren waar menselijke neurowetenschappers een puntje aan kunnen zuigen.

De meestermanipulator begint zijn leven als een eitje in de uitwerpselen van een vogel. Als die in water belanden, komt uit het eitje een larve, die een zoetwaterslak opzoekt om in te groeien. Nog wat later gaat het jonge wormpje in het water op zoek naar zijn volgende gastheer, een vis, bijvoorbeeld een regenboogforel.

De worm nestelt zich in het oog van de vis, en dan begint de manipulatie. Biologen hadden al vastgesteld dat besmette forellen zich anders gaan gedragen: ze worden eerst stiller en minder beweeglijk, en daarna juist extra levendig. Vermoed werd dat dat kwam doordat de vissen niet goed meer konden zien, door de worm in hun oog.

Maar het is ingewikkelder dan dat, schrijft New Scientist op gezag van biologen van het Severtsov-Instituut in Moskou. De parasiet manipuleert het gedrag van de forel in zijn eigen voordeel, en met de bedoeling om uiteindelijk in de maag van een visetende vogel terecht te komen.

Zolang de worm nog jong is, zorgt hij ervoor dat de vis zich gedeisd houdt. Maar zodra hij volgroeid is, maakt hij zijn gastheerforel roekeloos. De vis gaat levendig en opvallend dicht bij het wateroppervlak zwemmen om de kans te verhogen dat hij door een op vis beluste vogel wordt opgemerkt.

Als de vis wordt opgeslokt, heeft de worm zijn doel bereikt. In de darmen van de vogel plant hij zich voort. Zijn eitjes zullen met de uitwerpselen weer in het water belanden.

Diplostomum pseudospathaceum is geen uniek geval. Al langer is bekend dat de parasiet Toxoplasma gondii - die een al even ingewikkelde levenscyclus heeft, maar dan vooral met knaagdieren en katachtigen als gastheren - even gewiekst het gedrag manipuleert. Levend in de hersenen van een muis zorgt hij ervoor dat de muis niet bang meer is voor katten, zodat de muis wordt opgegeten door een kat, waar de parasiet zich kan voortplanten. Bij mensen veroorzaakt dezelfde parasiet de ziekte toxoplasmose, en is hij de reden waarom zwangere vrouwen de raad krijgen uit de buurt van kattenuitwerpselen te blijven.

Eerst muizen die worden gehersenspoeld, nu forellen. Dat zet aan het denken. Hoeveel dieren zouden er nog zijn die op zo'n manier gemanipuleerd worden? En mensen? Er is al gesuggereerd dat mensen zich impulsiever zouden gaan gedragen als ze zijn besmet met Toxoplasma gondii. Maar nog niemand heeft kunnen aantonen dat de parasiet eenzelfde effect heeft als op muizen, en kattenliefhebbers van ons maakt.

* Steven Stroeykens Schrijver, wetenschapsjournalist, fysicus en blogger op zandrekenaar.be

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect