Zo wijs als een vogel

De wipsnavelkraai, de briljantste van alle vogels. ©Biosphoto / Belga

Een Amerikaanse wil dat we vogels zien als wat ze zijn: ondernemende en zelfs empathische individuen. 'Ze zijn zoveel slimmer dan we denken', schrijft ze in 'De genialiteit van vogels'.

In het heerlijk contra-intuïtieve boek 'The Genius of Birds' - dat volgende week in het Nederlands verschijnt - maakt Jennifer Ackerman brandhout van het beeld van vogels als domme beesten die puur op instinct handelen. 'Hoewel hun brein in een walnoot past, kunnen sommige vogels zich meten met slimme primaten, en zélfs met de mens.'

Ackerman, die in The New York Times en National Geographic over wetenschap schrijft, is sinds haar achtste geobsedeerd door vogels. 'Ik ben een verwoed vogelaar. Dat was destijds, in een gezin met vijf vrouwen, de enige manier om tijd alleen door te brengen met mijn vader', zegt ze lachend aan de telefoon vanuit Virginia. Met haar boek, volgens The Wall Street Journal een van de beste tien Engelstalige non-fictieboeken van 2016, wil ze dat mensen vogels anders gaan bekijken. 'Als de ondernemende, inventieve individuen die ze zijn.'

Ze doorploegde honderden recente studies over het vogelbrein en sprak met toponderzoekers over de hele wereld. 'De hersenen van vogels en zoogdieren hebben vergelijkbare zenuwcircuits, paden tussen de hersengebieden. Die zijn vitaal voor complex gedrag', zegt ze. 'Vogels zijn zoveel slimmer dan we denken. In sommige opzichten lijken ze sterker op onze primatenfamilie dan op de reptielen waarmee ze verwant zijn.'

Puzzelen met steentjes

Uiteraard zijn niet alle vogels even rijke-lijk bedeeld. 'Aan de domme kant zit de struisvogel. En de emoe. Aan de andere kant zitten de raven, de kraaien, de papegaaien en de eksters, die in het wild uitblinken in innovatief gedrag.'

Maar de briljantste is de wipsnavelkraai, die op een tropisch eiland in de Stille Zuidzee leeft. In een BBC-filmpje dat een internethit werd, is te zien hoe een wereldberoemd exemplaar - bijnaam '007' - in tweeënhalve minuut een puzzel van acht stappen oplost. Ackerman: '007 duwde de steentjes door een tube, waardoor een lange stok uit een houder rolde. Daarmee kon hij het vleesblokje uit een andere houder harken. Hij gebruikte het ene werktuig om het andere te bemachtigen, een tactiek die enkel geobserveerd was bij mensen en slimme primaten, zoals orang-oetangs en chimpansees.'

Diezelfde wipsnavelkraai kan ook iets wat geen enkele andere diersoort dan de mens kan: haakwerktuigen fabriceren. 'Hij vervaardigt ze uit een gevorkte tak en prikt er larven mee uit boomholtes. Het fascinerende is dat de vorm van het werktuig verschilt naargelang de plek op het eiland. Dat wijst op lokale maaktradities, die ze van de ene generatie op de andere doorgeven. En komt dus in de buurt van onze definitie van cultuur.'

Auto's als notenkrakers

Ook in de stedelijke jungle tonen vogels zich geniaal, als meesters van de aanpassing. 'Denk aan de flexibele mus. Je hebt er die sigarettenpeuken in hun nest leg-gen om parasieten buiten te houden. In Nieuw-Zeeland vlogen mussen langs sensoren van schuifdeuren, om zich in een museum te goed te kunnen doen aan het buffet. In Japan gebruikten zwarte kraaien auto's als notenkrakers, door er noten voor te leggen als ze aan een rood licht stonden.'

Raven, bij de meest begaafden van de vogelklas, geven zelfs blijk van sociale intelligentie. Ackerman: 'Ze hebben oog voor de emotionele toestand van anderen. Als een bondgenoot het slachtoffer was van een conflict, zullen ze die troosten door met hem te snavelen. Het is een vorm van empathie.'

In ruimtelijk inzicht overvleugelen vogels zelfs ruimschoots de menselijke intelligentie. 'In de Rocky Mountains verzamelt één grijze notenkraker, een kraaiachtige, meer dan 30.000 dennenzaden in de zomer. Hij bewaart ze op duizenden locaties, verspreid over tientallen kilometers. Zelfs maanden later vindt hij ze feilloos terug.'

Het navigatietalent van de mens verbleekt bij dat van sommige vogels. 'Neem de witkruingorzen, kleine zangvogels die in de winter van hun broedgebied in Alaska naar hun overwinteringsgebied in Mexico vliegen. Onderzoekers onderschepten zo'n groep en dropte die aan de andere kant van de Verenigde Staten, 3.700 kilometer verwijderd van hun trekroute. Toen ze de vogels vrijlieten, hadden ze zich binnen een paar uur geheroriënteerd en weer koers gezet richting Mexico. Geuren en oriëntatiepunten, maar ook de wind, de positie van de sterren, de zon en magnetische velden spelen een rol bij het navigatietalent van vogels.'

Heeft de mens iets aan al die inzichten? 'Absoluut. De mens moet elke vorm van intelligentie koesteren', zegt Ackerman. 'Als we het navigatietalent van vogels ooit ontsluieren, vloeien er misschien toepassingen uit voort. Door het gedrag van vogels te bestuderen leren we ook veel over onszelf. Net als vogels verwerven wij vaardigheden als taal, spraak en muziek via een proces van imitatie. Wetenschappers stelden vast dat de manier waarop vogels leren zingen hun hersenstructuur vormgeeft. Dat leert ons misschien iets over de neurologie van onze taalverwerving.'

Tegelijk beseft Ackerman dat de habitat van veel vogels, door klimaatverandering en menselijke activiteit, zwaar onder druk staat. 'Vooral in tropische gebieden hebben gespecialiseerde vogels, die gebonden zijn aan één habitat, het lastig door de ontbossing. Net als de trekvogels, omdat hun voedplaatsen, waar ze onderweg stoppen, ontregeld geraken. Dat is rampzalig. Want met elke vogelsoort die verdwijnt, verliezen we een stuk schoonheid. De Amerikaanse natuurbeschermer Aldo Leopold verwoordde het belang van vogels ooit zo: 'Het herfstlandschap in een Amerikaans woud bestaat uit het land, een esdoorn en een korhoen. De vogel vertegenwoordigt maar één miljoenste van de massa van het landschap. Maar haal hem eruit en het hele ding is dood.''

* Jennifer Ackerman - De genialiteit van vogels - 2017, Prometheus, 336 blz., 24,99 euro.

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect