Shutka, waar Roma wel thuis zijn

In Shutka, de zigeunerhoofdstad van Macedonië, wonen zo’n 40.000 tot 50.000 Romazigeuners. Ze hebben het bestuur in handen, met een eigen burgemeester.

Ze veroorzaken overlast, leven in gammele hutjes, kunnen zich niet aanpassen. De Romazigeuners, de grootste en armste minderheidsgroep in Europa, hebben niet de beste reputatie. Maar in Macedonië hebben ze het beter voor elkaar. In Shutka, de ‘zigeunerhoofdstad’ van Europa, hebben ze het zelf voor het zeggen.

Mitra Nazar, van onze correspondente in Shutka

Levendige zigeunermuziek die door smalle straatjes van geknutselde wijken schalt. Dieren en gillende kinderen die door elkaar rennen. Dansende tandeloze bejaarden en legendarische, rommelige huwelijksfeesten. Wie de films van de bekende Servische filmmaker Emir Kusturica kent, zal het bekend voorkomen. In Shutka, de plek waar Kusturica’s ‘Time of the Gypsies’ is opgenomen, kun je het allemaal tegenkomen. Het is ook de geboorteplaats van Esma Redzhepova, wereldwijd bekend als de koningin van de zigeunermuziek. Hier wordt de Romacultuur gevierd in plaats van gehekeld.

Het volk dat vroeger een nomadisch bestaan leidde, is niet meer zo reislustig als het ooit was. Op veel plaatsen hebben ze zich in de samenleving gevoegd, maar vaak zonder succes. Segregatie, discriminatie, criminaliteit, slechte behuizing en armoede is er de realiteit. De scholingsgraad van Romakinderen is laag. De xenofobie neemt toe in landen als Slovakije, Hongarije, Servië, Roemenië en Bulgarije.

Maar ook in West-Europa worden de Roma niet met open armen ontvangen. Vorig weekend nog werd een 16-jarige Roma-jongen zwaar mishandeld teruggevonden nabij Parijs. Hij werd bewusteloos in een winkelwagentje aangetroffen. Vanuit Noorwegen sijpelde deze week ook het nieuws binnen dat bedelen er wordt verboden, een maatregel waarmee zeker ook de Roma-gemeenschap wordt geviseerd.

Homogeen Roma

In Shutka is het anders. Shutka, of Shuto Orizari, is een officiële gemeente in Macedonië, net buiten de hoofdstad Skopje. De bevolking is er vrijwel homogeen Roma. Uniek in Europa, in de wereld zelfs. Want Shutka wordt helemaal gerund en bewoond door Romazigeuners, en dat lijken ze met succes te doen. Hier hebben de Roma de touwtjes zelf in handen.

En veel meer nog dan een bonte verzameling stereotiepe zigeunertaferelen doet Shutka aan als een normale gemeente. Waar het vuilnis gewoon wordt opgehaald, elektriciteitskabels netjes aan palen zijn bevestigd en het dorpsplein elke dag wordt geveegd door de lokale groenvoorziening. De Roma-vlag - blauw en groen met een afbeelding van het wiel van een wagen in het midden - wappert in de hoofdstraat, naast de Macedonische vlag. In de straat staan nieuwgebouwde kleurrijke huizen. Er wonen naar schatting 40.000 tot 50.000 Romazigeuners.

Hier behoort zelfs de burgemeester tot de Roma, de enige Romaburgemeester ter wereld. ‘Dit zie je nergens anders’, zegt Elvis Bajram, een jonge student en actief bij de Romajeugdbeweging. Toevallig draagt hij dezelfde naam als de burgemeester. Geen familie, zegt hij. ‘Voor zover ik weet.’ Trotser is hij op degene met wie hij zijn voornaam deelt. Volgens veel Roma, onder wie zijn moeder, was Elvis Presley een Rom. Een theorie die nooit echt bevestigd is.

Twee politieke Romapartijen zitten al twintig jaar in het Macedonische parlement. Er is een Romaminister zonder portefeuille, die de rechten van de Roma in het land moet verzekeren. Eén Rom heeft het zelfs geschopt tot minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De Macedonische regering heeft de Romataal als een van de officiële landstalen erkend. Roma kunnen op school behalve in het Macedonisch, wat verplicht is, ook les krijgen in het Romani. Daardoor gaan in Macedonië meer Romakinderen naar school dan in andere landen in de regio.

‘Misschien is het een wonder’, zegt Sead Ismail, de voorzitter van de gemeenteraad in Shutka trots. ‘We hebben partijen, ngo’s, een gemeenteraad. Onze mensen werken bij de overheid of ze hebben een zaak. Daarnaast behouden we onze cultuur hier in Shutka. We hebben Romatheaters, Romazangers, Romadichters. We spreken Romani. Geweldig toch?’

Leugen

Niet iedereen in Shutka is zo enthousiast als Ismail. Langs de hoofdweg zit Sinad (29) op een krukje. Hij verkoopt scheermesjes, zakboekjes en nagelschaartjes, die liggen uitgestald op een opklaptafel. Hij verdient, als hij geluk heeft, een paar euro’s per dag. Niet genoeg om met vrouw en zoon van te leven. ‘Het is een leugen. Veel mensen hebben niks te eten. Er is elektriciteit, maar wij kunnen het niet betalen’, zegt hij. ‘De burgemeester heeft een goed salaris, ja. Goed voor hem.’

Romavertegenwoordigers in de politiek zijn volgens Sinad net zo corrupt als de rest van de Macedonische politici. ‘Als je een baan wil, moet je lid worden van een Romapartij. Als je dat niet wil, moet je leven zoals ik.’

Asielaanvragen

Ondanks het liberale Romabeleid was Macedonië een van de Balkanlanden die op de vingers werden getikt door de Europese Unie over te veel valse asielaanvragen. Het grootste deel van de migranten die een beter leven zoeken in EU-lidstaten zijn Roma. Sinad beaamt dat, hij is zelf al in Duitsland, Nederland en België geweest. Hij werd steeds teruggestuurd. ‘Iedereen wil weg hier, een beter leven zoeken. Voor onze kinderen.’ Degenen die het wel lukt te emigreren komen in de zomer terug naar Shutka. Ze bouwen mooie huizen met het geld dat ze verdiend hebben. Er staan auto’s met Duitse en Nederlandse kentekenplaten, op straat hoor je mensen behalve Macedonisch en Romani ook Duits spreken.

De nieuwe kleurrijke huizen in het centrum verhullen het aanzienlijk kleinere, armoedige deel van Shutka. Daar woont Naima (10) met haar ouders en zeven broertjes en zusjes op zo’n 12 vierkante meter. Hun huis is, net als dat van hun buren, gemaakt van dakplaat, hout en ander schroot. Ze droomt van een leven in een gewoon huis van steen of beton. ‘Ik wil in Duitsland of Engeland wonen.’ Haar neefjes wonen in Duitsland. ‘Ze hebben altijd nieuwe kleren.’ Hoewel Naima’s familie weinig heeft, gaat ze toch naar school. In Macedonië is het onderwijs gratis, de boeken ook. ‘Naar school gaan is heel belangrijk’, roept haar vriendin Irmizad (9). ‘Als je niet naar school gaat, kan je niks worden!’

Integratie

Macedonië heeft het op beleidsniveau beter voor elkaar dan andere landen, meer kinderen gaan naar de basisschool en ze zijn vertegenwoordigd in de politiek. Toch zijn er obstakels. Elvis Bajram bijvoorbeeld is een van de weinige studenten van Roma-afkomst op zijn faculteit. ‘De meeste medestudenten hadden eerst niet door dat ik een Rom ben, ze waren verrast een Rom op de universiteit te zien.’

Bajram vindt het zijn missie het negatieve beeld van de Roma, dat ook in Macedonië sterk heerst, te veranderen. Daarvoor is integratie noodzakelijk, meent hij. ‘Het is beter om gemengd te wonen, de ander te laten zien dat je niet anders bent.’ Maar in Shutka leven de Roma gesegregeerd. Macedoniërs komen er nauwelijks, en er gaan maar weinig Roma naar buiten.

Het geluid van paardenhoeven klinkt op de geplaveide straten. Een man van in de vijftig, die zich voorstelt als Mebida, parkeert zijn paard en wagen op de straathoek. Hij haalt spullen op bij de mensen thuis. ‘Hout, meubels, schroot’, zeg hij. ‘Ik rij zo naar Skopje, daar verkoop ik het.’ Het leven in Shutka is volgens hem niet slecht. ‘Als ik werk heb, is het goed, als ik geen werk heb, is het slecht’, lacht hij. Uit zijn binnenzak klinkt muziek. Een kleine transistorradio ontvangt het lokale Romaradiostation van Shutka. ‘Maar wij hebben altijd onze muziek’, grijnst hij voor hij de wagen weer opklimt en zijn reis voortzet.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect