De culturele erfenis van Afghanistan

De taliban vernietigde in maart 2001 in Afghanistan twee grote en eeuwenoude boeddhabeelden. Het was wereldnieuws. Nu blijkt dat ook een deel van de verzameling van het Nationaal Museum in Kabul vernietigd of gestolen werd. En ook de archeologische sites van het land waren niet veilig voor plunderaars. In Parijs toont het Musée Guimet wat overblijft van de Afghaanse kunstschatten.

De plunderingen en vernielingen van de kunst in Afghanistan hebben alles te maken met de geschiedenis van het Centraal-Aziatische land. Afghanistan is door zijn verleden verdeeld en getraumatiseerd. Eeuwenlang heeft het land te maken gehad met invallers en bezetters, met plaatselijke potentaten en rivaliserende stammen. Pas in 1919 werd het een onafhankelijke staat, met eerst een emir en vervolgens een koning aan het hoofd. In 1973 werd Afghanistan een republiek. Vijf jaar later pleegden de communisten er een staatsgreep, gesteund door de Sovjet-Unie. Toen de communistische regering in 1979 bedreigd werd, vielen de Russen het land binnen. Een volksopstand georganiseerd door de moedjahedien maakte in 1992 een einde aan het communistische bewind.

Dat stond echter niet gelijk met vrede. Diverse fracties van de moedjahedien bleven elkaar bevechten, wat uitmondde in een ware burgeroorlog. In 1994 verschenen de taliban, zij namen in 1996 de hoofdstad Kabul in, en vestigden een uiterst conservatief islamitisch regime. In 2001 was het de beurt aan de Verenigde Staten om Afghanistan binnen te vallen, op zoek naar Osama bin Laden. Het land kreeg een nieuwe grondwet en een nieuw regime onder leiding van president Hamid Karzai. Hoewel er sinds eind 2001 een internationale veiligheidsmacht in Afghanistan aanwezig is, blijven de aanhangers van de voormalige taliban strijden met aanslagen en terreurdaden.

Behalve de aanwezigheid van al dat geweld is Afghanistan ook nog een straatarm land, het bnp per hoofd bedraagt slechts 150 tot 180 dollar per jaar. Zo'n 85 procent van de Afghaanse vrouwen kan lezen noch schrijven. Onder de taliban was het meisjes zelfs verboden school te lopen. Kan er in zo'n omstandigheden enig respect zijn voor het culturele patrimonium?

Komen en gaan

Afghanistan is nu een islamitisch land, 99 procent van de inwoners is er moslim. Dat is niet altijd zo geweest. Door zijn ligging in Centraal-Azie werd de oude cultuur van het land sterk beïnvloed door de Griekse, Indische en zelfs Chinese beschaving. Die buitenlandse invloeden lieten meer dan sporen achter. De Grieks-Macedonische veldheer Alexander de Grote veroverde Afghanistan in 330 voor Christus. Hij stichtte er diverse steden naar Grieks model, onder meer Begram, ook Aï-Khanoum genoemd, dat in de kunstgeschiedenis de bijnaam 'het Alexandrië van de Kaukasus' kreeg. De stad had een omtrek van zo'n 5 kilometer.

Franse archeologen hebben er tussen 1937 en 1939 de grondvesten blootgelegd van een paleis met Corinthische zuilen, een theater en een gymnasium, allemaal typische monumenten van de Griekse cultuur. In twee ongeopende kamers werd de 'Schat van Begram' gevonden: Grieks-Romeins glaswerk beschilderd met jachttaferelen, hellenistische sculpturen in brons of plaaster, Indische ivoren beeldjes en basreliëfs met de voorstelling van erotische godinnen, kommetjes in Chinees lakwerk. Afrodite in een islamitisch land? Culturen en godsdiensten komen en gaan. De vondst toonde voor het eerst aan dat Afghanistan meer dan 2000 jaar geleden een hoogstaande beschaving had, waarin de klassieke culturen elkaar ontmoetten. De stad Begram werd omstreeks 150 voor Christus verlaten, als gevolg van een invasie van nomaden. In het Museé Guimet in Parijs kan men nu een gedeelte van de opgedolven schat zien.

De beschavingsgeschiedenis van Afghanistan gaat nog verder terug. In 1966 ontdekten twee boeren per toeval in Fullol, niet ver van de stad Baghlan, een aantal vazen, schalen en drinkbekers in goud en zilver. De boeren verborgen de buit om die later onder elkaar te verdelen. Toch konden de toenmalige Afghaanse autoriteiten vijf van de recipiënten in goud en zeven in zilver recupereren. De prachtstukken, die dateren uit 2.200 tot 1.900 voor Christus, zijn versierd met meetkundige motieven en dieren. Afghanistan had toen de Bactrische cultuur, waarover weinig geweten is, behalve dat er contacten waren met Mesopotamië en India. In Parijs worden drie van de gouden recipiënten getoond, de andere twee zijn in Afghanistan gestolen. Van de zilveren pronkstukken zijn er nog twee bekend: een ervan bevindt zich in het Afghaanse ministerie van Cultuur, een ander circuleerde op een bepaald ogenblik op de Londense kunstmarkt.

Een derde, niet minder spectaculaire vondst gebeurde in 1977 in een archeologische site die Tillia Tepe wordt genoemd. Er werden zeven ongeschonden graven blootgelegd, waarvan zes van vrouwen. Het bleek om prinselijke graven van nomaden te gaan. De gevonden skeletten waren bedolven onder gouden sierraden, goed voor 21.618 stukken, ingelegd met granaat, turkoois en lapis lazuli. De fabuleuze schat, waaronder halssnoeren, armbanden, gordels en een kroon, dateert uit de 1ste eeuw na Christus. Delen ervan zijn nu in Parijs te zien.

Vandalisme

Al die eeuwenoude kunstvoorwerpen kwamen in het Nationaal Museum van Kabul terecht. Lang zijn ze daar niet gebleven. Op diverse tijdstippen had het museumgebouw zwaar te lijden van raket- inslagen. Het dak werd weggeblazen en een deel van de antiquiteiten vernietigd. Ook de deuren van het museum waren stuk. Plunderaars konden vrijelijk hun gang gaan. Tijdens de burgeroorlog, van 1992 tot 1996, werd twee derde van de schatten van het museum gestolen. Zo verdwenen onder andere een groot deel van de ivoren beeldjes van Begram, de ganse numismatische verzameling, een deel van de Griekse-boeddhistische sculpturen, en fragmenten van de muurschilderingen van Bamiyan. Samen 4.000 objecten. Ook heel wat archeologische sites, die de jongste jaren door archeologen waren ontdekt en ten dele onderzocht, werden door sluikopgravingen geplunderd. Sommige sites lijken door de gemaakte putten en kraters op een maanlandschap. Veel van de gevonden antiquiteiten zijn op de internationale kunstmarkt terechtgekomen.

Op 26 februari 2001 vaardigde molah Omar, de chef van de taliban een decreet uit om 'alle niet- islamitische sculpturen en graven' te vernietigen. De taliban beschouwen dergelijke monumenten als symbolen van een verwerpelijke godsdienst. Toen werden niet alleen twee metershoge standbeelden van boeddha in de provincie Bamiyan opgeblazen, ook heel wat pre-islamitische sculpturen in het Nationaal Museum in Kabul werden stukgeslagen.

Hoop

Een groot deel van de goudschat van Tillia Tepe is echter gered omdat die al in 1989 naar een ondergrondse kluiskamer van de Nationale Bank in Kabul was overgebracht. De gepantserde deur van de kluiskamer werd gesloten met zeven sloten, waarvan de sleutels bewaard werden door zeven verschillende personen. Zowel de communisten als de taliban hebben tevergeefs geprobeerd de kluis op te blazen.

Met behulp van Franse en Engelse archeologen is men nu bezig een inventaris met foto's op te maken van wat overblijft van de Afghaanse museale kunstschatten. Een dergelijke inventaris, laat staan een gedrukte catalogus, bestond blijkbaar niet. De expositie in het Musée Guimet in Parijs van een gedeelte van het nationaal Afghaans patrimonium heeft een grote betekenis. De tentoonstelling sensibiliseert de internationale gemeenschap voor de waarde en de instandhouding van de 2.000 tot 4.000 jaar oude kunstschatten. In Parijs is het aanschuiven om de tentoonstelling binnen te komen. De meeste Afghanen zelf hebben de stukken nog nooit gezien. Wanneer de schatten in Afghanistan zullen (of kunnen) getoond worden, is een pijnlijke vraag. Maar een Afghaans spreekwoord zegt: 'Zelfs als ze alle zwaluwen doden, dan nog kunnen ze de komst van de lente niet tegenhouden'.

Bert POPELIER

----'Les trésors rétrouvés du Musée de Kabul', tot 30 april in het Musée Guimet (Place d' Iéna 6, Parijs. (Metro Iéna of Pont de l'Alma). Elke dag open, behalve op dinsdag, van 10 tot 18 uur. Toegang 7 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect