Een Venetiaan in Madrid

Dankzij de Tintoretto's die er al waren en het gulle uitleenbeleid van Venetiaanse instituten en prestigieuze musea elders in de wereld herbergt het Prado Museum in Madrid tot half mei de grootste monografische Tintoretto-expositie sinds die van 1937 in het Palazzo Pesaro in de Dogenstad.

In feite was Jacopo Comin (1518-1594), alias Robusti, alias Tintoretto, de laatste grote schilder van de Italiaanse renaissance. Vele kunsthistorici zien hem ook als de toonaangevende schilder van het Venetiaanse maniërisme. Toch heeft tentoonstellingscommissaris Miguel Falomir die term willen vermijden omdat het om een polemische stroming gaat. 'Ik zal Tintoretto nooit benaderen in termen van maniërisme. Andere schilders komen daar eerder voor in aanmerking. De wijze waarop Tintoretto schaduw en licht verwerkte, maken van hem veeleer een voorloper van de barok.'

Tintoretto was een van de eerste schilders die niet meer uitging van een wit canvas, maar van een donkergekleurd doek. Zo kon hij sneller schilderen, een techniek die Rubens later van hem over zou nemen. Tintoretto is daarmee een van de productiefste schilders in de geschiedenis geworden. Zijn schilderstijl is dan ook haastig, gebruikmakend van brede penseelstreken, zonder dat bij veel doeken duidelijk is wie de compositie afwerkte: hijzelf of zijn ateliermedewerkers. In zijn haast had hij een bijna neurotische drang om stadgenoten als Titiaan, Veronese en Bassano te overtreffen. Zijn productie is dan ook indrukwekkend: religieuze doeken, altaarstukken, orgelpanelen, wandschilderingen (met als absoluut hoogtepunt het 'Paradijs' in de Sala del Maggior Consiglio van het Palazzo Ducale in Venetië), tekeningen, portretten, plafondschilderingen, niets ging hem te ver.

Invloed

Maar weinig schilders voelden zich zo aangetrokken tot de stad waar ze waren geboren. Dat is de reden waarom meer dan 80 procent van Tintoretto's werk in de lagunestad is te vinden, verdeeld over kerken, kapellen en musea. Wie niet in de met Tintoretto's gevulde Scuola Grande di San Rocco is geweest, heeft Venetië niet gezien. Gedurende zijn leven verliet hij Venetië slechts twee keer voor korte bezoeken aan het nabijgelegen Mantua en Padua. Dat hij nooit verder kwam, in tegenstelling tot Titiaan, heeft geenszins geleid tot een artistiek autisme. Omdat Venetië in die tijden de handelsstad bij uitstek was, was er ook veel handel in tekeningen en kopieën van tijdgenoten zoals Dürer en Michelangelo. In zekere zin werd Tintoretto op die manier zelfs beïnvloed door het werk van Michelangelo.

Toen Titiaan overleed, probeerde Tintoretto hem op te volgen als hofschilder van Filips II. In dat streven geneerde hij zich niet enkele schilderijen te maken die waren gebaseerd op Titiaans werkwijze. Maar net als El Greco werd hij door de Spaanse vorst afgewezen als hofschilder. Toch profiteerde Tintoretto van het feit dat Titiaan er niet meer was, omdat hij na diens overlijden veel werk kon maken voor de Gonzaga's uit Mantua, de bankiersfamilie Fugger uit Augsburg en het Habsburgse huis in Wenen, allemaal vroegere opdrachtgevers van Titiaan.

Het Prado bezit meer dan twintig Tintoretto's of doeken die aan hem werden of worden toegeschreven. Uiteindelijk zijn er maar negen gebruikt voor deze expositie. 'We zijn zeer selectief geweest', zegt Falomir. Dat betekent dat het erotische doek 'Dame die haar borst ontbloot', behorend tot de vaste Prado-collectie, over de rand is gevallen, want het wordt nu definitief toegeschreven aan zoon Domenico.

Samen

Met leenstukken uit Europese en Noord-Amerikaanse musea zijn een kleine vijftig topwerken verzameld waaronder - het is bijna een wonder - enkele monumentale doeken die uit Venetië zijn overgekomen. Daardoor hangen twee doeken die ooit waren geschilderd voor een laterale positie in de sacramentskapel van de kerk van San Marcuole na 400 jaar voor het eerst weer tegenover elkaar. Het gaat om 'De Voetwassing' en 'Het Laatste Avondmaal', een van de vijf laatste avondmalen die Tintoretto schilderde. In dit geval gaat het om het avondmaal waar Tintoretto, in tegenstelling tot de Venetiaanse tradities, de apostelen heeft verdeeld over de vier zijden van de tafel. Voor het eerst heeft dit doek de kerk in Venetië verlaten.

Een van de andere hoogtepunten van deze expositie is een zwarte kubus. Daarin zijn zes scènes met mild sensuele taferelen uit het Oude Testament opgehangen. Onderzoek heeft uitgewezen dat de doeken bedoeld waren als decoratieve panelen in een Venetiaanse slaapkamer. Nu zijn ze opgehangen - 3 meter boven de grond met een schuine inclinatie - zoals ze waren bedoeld. Dat is merkbaar, want de figuren in de doeken kijken schuin naar beneden.

Tot de in Madrid verzamelde topwerken behoren ook enkele fascinerende doeken met mythologische scènes, zoals 'De oorsprong van de Melkweg', afkomstig uit de National Gallery in Londen, naast twee zelfportretten uit het Philadelphia Museum of Art en het Louvre. Een ander magistraal werk is 'Susanna en de twee oude Mannen', afkomstig uit het Kunsthistorisch Museum in Wenen. Als het om vrouwelijk naakt ging, was Tintoretto geen hoogvlieger. Hij gebruikte mannelijk naakt als voorbeeld waardoor menig doek in techniek en uitstraling achterbleef bij dat van zijn concurrenten Titiaan en Veronese. Susanna is op die regel een gunstige uitzondering. Haar sensualiteit, de spiegel, de begerige blikken van de oude mannen en de weelderige tuin op de achtergrond bieden de toeschouwer een fraaie compositie van erotische heerlijkheid uit het Venetië van de 16de eeuw.

Henk Boom

Tintoretto tot 13 mei in het Prado Museum in Madrid. De bijbehorende catalogus is onmisbaar voor de plank met boeken over Italiaanse renaissancekunst.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect