Samenwerkende vennootschap Rubens & Brueghel in Den Haag

Peter Paul Rubens en Jan Brueghel waren tegenpolen en als gelauwerde kunstenaars hadden ze elkaar niet nodig. Toch werkten ze samen en hun gezamenlijke oeuvre was erg begeerd. Het Mauritshuis in Den Haag toont een staalkaart van de samenwerkende vennootschap Rubens & Brueghel, die veel meer is dan een som van de delen.

(tijd) We hebben het over de beroemdste Vlaamse kunstenaars uit de 17de eeuw: Peter Paul Rubens (1577-1640) en Jan Brueghel de Oude (1568-1625), de tweede zoon van Pieter Bruegel de Oude. Van hun artistieke samenwerking zijn 25 werken bewaard, geschilderd in het eerste kwart van de 17de eeuw. Het Mauritshuis toont er twaalf, aangevuld met samenwerkingen van Brueghel en Rubens met andere kunstenaars en met enkele aparte werken van hen.

Het eerste, 'De Amazonenslag', werd geschilderd omstreeks 1598-1600, net voor Rubens naar Italië vertrok. Misschien was het daarbij gebleven, als Rubens acht jaar later niet beslist had terug te keren voor zijn zieke moeder. Bij zijn aankomst was zijn moeder al gestorven, maar hij besliste in Antwerpen te blijven. De nabije toekomst beloofde een culturele bloei. Het Twaalfjarig Bestand was getekend, zodat de vijandelijkheden tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden werden stopgezet. Zeker voor het belegerde Antwerpen was dat goed nieuws.

Het strookt misschien niet met ons romantische idee van de kunstenaar, maar in de 16de en 17de eeuw was het niet ongebruikelijk dat een schilderij gemaakt werd door twee - of meer - handen. Al hadden we met Rubens en Brueghel natuurlijk te maken met grootmeesters van een evenwaardig kaliber. Het aanbod van hun gezamenlijke schilderijen is relatief klein, maar het zijn bijna allemaal pronkstukken die destijds behoorden tot het meest exclusieve en kostbare wat op dat gebied te krijgen was.

Brueghel schilderde de landschappen, de fauna en flora. Rubens stond in voor de figuren. De taakverdeling was eenvoudig en met name in 'De Amazonenslag' is dat gemakkelijk te zien: Rubens nam het onderste deel voor zijn rekening met de vechtende Amazonen en Grieken, Brueghel het bovenste deel met het landschap. De weergave van de vechtende partijen is nog wat onhandig, de figuren ogen enigszins hoekig. Rubens zat duidelijk nog niet op zijn hoogste niveau. Brueghel was toen al een succesvol schilder, dus moet het voor de onervaren Rubens een hele eer geweest zijn mee te werken aan dit schilderij.

We hebben het over de beroemdste Vlaamse kunstenaars uit de 17de eeuw: Peter Paul Rubens (1577-1640) en Jan Brueghel de Oude (1568-1625), de tweede zoon van Pieter Bruegel de Oude. Van hun artistieke samenwerking zijn 25 werken bewaard, geschilderd in het eerste kwart van de 17de eeuw. Het Mauritshuis toont er twaalf, aangevuld met samenwerkingen van Brueghel en Rubens met andere kunstenaars en met enkele aparte werken van hen.

Het eerste, 'De Amazonenslag', werd geschilderd omstreeks 1598-1600, net voor Rubens naar Italië vertrok. Misschien was het daarbij gebleven, als Rubens acht jaar later niet beslist had terug te keren voor zijn zieke moeder. Bij zijn aankomst was zijn moeder al gestorven, maar hij besliste in Antwerpen te blijven. De nabije toekomst beloofde een culturele bloei. Het Twaalfjarig Bestand was getekend, zodat de vijandelijkheden tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden werden stopgezet. Zeker voor het belegerde Antwerpen was dat goed nieuws.

Het strookt misschien niet met ons romantische idee van de kunstenaar, maar in de 16de en 17de eeuw was het niet ongebruikelijk dat een schilderij gemaakt werd door twee - of meer - handen. Al hadden we met Rubens en Brueghel natuurlijk te maken met grootmeesters van een evenwaardig kaliber. Het aanbod van hun gezamenlijke schilderijen is relatief klein, maar het zijn bijna allemaal pronkstukken die destijds behoorden tot het meest exclusieve en kostbare wat op dat gebied te krijgen was.

Brueghel schilderde de landschappen, de fauna en flora. Rubens stond in voor de figuren. De taakverdeling was eenvoudig en met name in 'De Amazonenslag' is dat gemakkelijk te zien: Rubens nam het onderste deel voor zijn rekening met de vechtende Amazonen en Grieken, Brueghel het bovenste deel met het landschap. De weergave van de vechtende partijen is nog wat onhandig, de figuren ogen enigszins hoekig. Rubens zat duidelijk nog niet op zijn hoogste niveau. Brueghel was toen al een succesvol schilder, dus moet het voor de onervaren Rubens een hele eer geweest zijn mee te werken aan dit schilderij.

Vriendschap

Na zijn terugkeer uit Italië was Rubens een beroemd schilder, met een voorliefde voor historiestukken en figuren, gekenmerkt door vitaliteit en forse expressie. Er was slechts negen jaar verschil in leeftijd, maar eigenlijk huisde Brueghel nog in de renaissance, terwijl Rubens een voorloper was van de barok. De 'fluwelen' Brueghel schilderde verfijnd en uiterst gedetailleerd, met een streven naar natuurgetrouwe weergaven. Brueghel was een miniaturist die werkte op klein formaat. Een groot contrast met de brede streek van Rubens, die zich aanpaste aan de kleinschaligheid van Brueghel. Het verschil is duidelijk te zien met andere samenwerkingverbanden van Rubens, zoals de werken op de tentoonstelling die hij samen met Frans Snijders schilderde. Hier zie je de Rubens die er op groot formaat fors en vol wellust tegenaan gaat.

Bij Brueghel kregen zijn figuren wel de nodige ruimte, maar hij moest zich toch intomen. Het was duidelijk dat niet hij, maar wel Brueghel de dans leidde. Onderzoek heeft uitgewezen dat het doorgaans Brueghel was die het initiatief nam en de compositie opstelde. Dat nam niet weg dat Brueghel zich ook aanpaste, zo verlaagde hij soms het gezichtspunt of liet hij Rubens belangrijke veranderingen aanbrengen. Op 'De terugkeer van de oorlog: Mars wordt ontwapend door Venus' (1610-12) werkte Rubens met grijze verf een deel van Brueghels voltooide werk weg en schilderde hij Mars en Venus met de vijf cupido's er overheen, groter dan door Brueghel voorzien. Dat kan je duidelijk zijn in het didactische luik van de tentoonstelling, waar twee belangrijke schilderijen in diverse stappen ontrafeld worden.

Enerzijds zal dat wel deel uitmaken van de zoektocht naar de juiste vorm - het was het eerste werk na de terugkeer van Rubens - maar anderzijds wijst dat toch op respect en vriendschap. Over die vriendschap bestaan geen documenten, zo was er geen briefwisseling omdat ze door de nabijheid van hun huizen en ateliers in Antwerpen blijkbaar geen behoefte hadden om elkaar te schrijven. Er zijn wel andere feiten die getuigen van die vriendschap. Rubens schilderde een warm familieportret van de Brueghels, hij was peter van de kinderen en voogd na de dood van Jan Brueghel, Rubens vertaalde brieven in het Italiaans gericht aan kardinaal Borromeo, een belangrijke opdrachtgever van Brueghel enz.

Verfijnd

'Het aardse paradijs met de zondeval van Adam en Eva' (1617), uit het Mauritshuis zelf, is een van de hoogtepunten van het gezamenlijke oeuvre. Het enige werk dat door beiden gesigneerd werd, gaf de grootmeesters de gelegenheid zich uit te leven in hun specialiteit. Vooral Brueghel vond in dit verhaal uit Genesis de aanleiding om het net als zijn andere paradijsstukken te laten lezen als een geschilderde encyclopedie van het dierenrijk. Hij ging daarbij uit van zijn natuurstudies, die niet alleen het uiterlijk en de kleuren, maar ook het gedrag van de dieren vastlegde. Enkele dieren ontleende hij wel aan tekeningen van Rubens. Dergelijke toegang tot het werkmateriaal getuigt opnieuw van een bijzondere vriendschap. Rubens begaf zich ook op het terrein van zijn vriend: hij schilderde niet enkel Adam en Eva, maar ook het bijhorende paard en de slang.

Samen met onder andere de jachttaferelen en de personificaties van de zintuigen is dit een tentoonstelling voor fijnproevers van oude kunst. Het Mauritshuis, de schatkamer van de - Hollandse - 17de eeuw leent zich daar uitstekend toe. Alleen vraag je je af waarom dergelijke tentoonstelling niet loopt in Antwerpen, de thuishaven van onze beroemde schilders.

Bart BRAECKEVELT

'Rubens&Brueghel Samen', tot 28 januari in het Mauritshuis in Den Haag. Elke dag van 10 tot 17 u., op zon- en feestdagen van 11 tot 17 u. Gesloten op maandag, Kerstmis en Nieuwjaar. Toegang, inclusief audiotour: 12,50 euro, gratis voor jongeren tot 18 jaar.00 31 70 302 34 56, www.mauritshuis.nl

'Pan en Syrinx'

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud