portret

Kunstpaus François Pinault opent eigen museum

Als straks de zorgvuldig gerestaureerde deuren van de 18de-eeuwse Bourse de Commerce in Parijs openzwaaien, triomfeert François Pinault. Eindelijk zal zijn kunstcollectie te zien zijn in zijn eigen museum, tussen het Louvre en Centre Pompidou. Portret van een kunstpaus met haast.

Geen nee accepteren, volhouden, zijn slag slaan. Zo werkte François Pinault (84) zich op van een houthandelaar uit Bretagne tot de topman van het luxeconglomeraat Kering, met merken als Gucci, Balenciaga en Saint Laurent. En zo werd hij een van de belangrijkste kunstverzamelaars ter wereld, met een collectie van meer dan 3.000 doeken, sculpturen, video’s en installaties.

En als de Franse miljardair zijn slag eens niet kan slaan? ‘Dan reageert hij. Ontstemd’, grijnst de Belgische kunstenaar Luc Tuymans. Als grootste verzamelaar van Tuymans’ werk is Pinault het gewend als eerste te mogen kijken en kiezen: voor de opening van een expo, zelfs voor nieuw werk het atelier verlaat. Maar ook andere verzamelaars eisen dat. En soms wil Tuymans de musea ook een kans geven werk te kopen. ‘Als hij dat verneemt, roept hij weleens. Niet op mij, maar op zijn assistenten, wordt me verteld. Hij neemt het me ook wat kwalijk. Maar hij zal geen rancune ontwikkelen. Het is nu eenmaal zo.’

Pinault en Arnault, rivalen in luxe en kunst

De weerstand tegen zijn eerste museumplannen in Parijs kreeg François Pinault maar moeilijk verteerd. Zeker omdat Bernard Arnault, van het rivaliserende luxeconcern LVMH, in 2014 wel zijn Fondation Louis Vuitton mocht bouwen in Parijs.

Arnault is een generatiegenoot, een concurrent en een tegenpool van Pinault. Ze werkten zich allebei binnen in de luxe-industrie. Arnault via dranken (de M en de H in de groepsnaam verwijzen naar de champagne Moët en cognac Hennesy), Pinault via retail (doe-het-zelver Castorama, warenhuisketen Printemps en catalogus La Redoute). Ze kwamen tegenover elkaar te staan in de strijd om het modehuis Gucci, in 1999 gewonnen door Pinault, die een monsterbedrag van 3 miljard dollar neertelde voor 42 procent van de aandelen.

In cijfers heeft Arnault de strijd al lang gewonnen. Met 268 miljard dollar is de beurswaarde van LVMH vier keer groter dan de 66,25 miljard die Kering op dit moment waard is. En Arnaults persoonlijke fortuin overklast met 76 miljard dollar ruim de bijna 30 miljard die Pinault vergaarde. Maar de rivaliteit woedt voort: de restauratie van de Notre Dame na de grote brand in 2019 mondde uit in een opbod van donaties van beide families.

Naast de verbetenheid waarmee Pinault verzamelt, valt het tempo op. Zijn eerste aankoop dateert van 1972, een portret van de post-impressionist Paul Sérusier, van een vrouw die hem aan zijn grootmoeder deed denken. Nog geen twintig jaar later betaalde hij 8,8 miljoen dollar voor een Mondriaan. Maar de echte bezetenheid begon pas in 2005, nadat hij de leiding van het concern had overgelaten aan zijn zoon François-Henri. In 2016 alleen spendeerde hij 182 miljoen euro aan kunst, schreef de Franse krant Le Monde.

‘Met een vermogen als het zijne kan je natuurlijk snel gaan’, zegt Marianne Hoet, expert 20ste-eeuwse en hedendaagse kunst bij het veilinghuis Phillips. ‘Maar het is ook een heel interessante collectie. Je kan ook slecht verzamelen met veel geld.’ Dirk Snauwaert, de directeur van het kunstencentrum Wiels in Brussel, zegt bijna niemand te kennen die zo breed gaat. ‘De meeste verzamelaars beperken zich tot klassiek werk, modern, of kunst van na de Tweede Wereldoorlog. Pinault koopt zowel Egyptische standbeelden als kunst van vandaag. Het is bijna boulimisch.’

De verzamelwoede wordt vanaf zaterdag 22 mei ook zichtbaar voor de wereld. Om 11 uur opent Pinault zijn privémuseum in Bourse de Commerce, pal op de as tussen het Louvre en Centre Pompidou, de drukst bezochte musea van Parijs. Het wordt een moment van triomf, want de weg naar een eigen plek in Parijs was een processie van Echternach.

Pinault koopt niet met zijn oren, hij laat zich niets influisteren. Je hoeft hem ook niet op topwerk te wijzen. Dat haalt hij er zo uit.
Frank Demaegd
Eigenaar van Zeno X Gallery

Frank Demaegd, de eigenaar van Zeno X Gallery in Antwerpen, herinnert zich nog goed dat Pinault eind 2003 met hem kwam lunchen om te praten over zijn plannen voor een eigen museum. Dat moest verrijzen op het Parijse Île Seguin in een voormalige Renault-fabriek. Pinault liep al drie jaar met de plannen rond, die 150 miljoen euro zouden kosten. De maquette was klaar, hij wist welke kunstenaars hij wilde tonen. ‘Hij wilde onder andere werk van drie van mijn kunstenaars’, zegt Demaegd. ‘Een kamer met werk van Luc (Tuymans, red.), een kamer met werk van Marlene (Dumas, red.) en een kamer met werk van Michaël (Borremans, red.). Hij kwam spreken over aankopen en vroeg te helpen voor een goede presentatie.’

Dat plan ging niet door na jaren armworstelen met Parijse overheden, terwijl zijn eeuwige rivaal Bernard Arnault met zijn Fondation Louis Vuitton wel de ruimte kreeg om zijn privécollectie te tonen. Pinault pakte zijn boeltje en kocht en restaureerde in Venetië het Palazzo Grassi, in erbarmelijke staat na het overlijden van de vorige eigenaar, Fiat-baas Gianni Agnelli. Drie jaar later, in 2009, opende hij ook al in Venetië de Punta della Dogana, een vrijplaats voor meer avontuur en experiment.

‘Venetië was de revanche’, zegt Tuymans. ‘En Bourse de Commerce is de revanche op de revanche.’ De kunstenaar vertelt dat hij ooit het idee heeft geopperd om Miuccia Prada, Arnault en Pinault aan één tafel te krijgen. ‘Ze hebben samen drie belangrijke collecties, met enorme sociale en culturele impact. Maar dat is onmogelijk gebleken. (lacht) Ego speelt zeker een rol. Het onderlinge wantrouwen misschien ook. En de sociale achtergrond, zeker: Arnault komt uit een veel meer gegoed milieu. En hem was het wel gegund zijn Fondation in Parijs neer te zetten. Pinault niet. Dat heeft zeker gewrongen. Ze zijn erg competitief.’

Innige relaties

Wie Pinault ontmoette, omschrijft hem als een eerder onopvallende man, altijd piekfijn gekleed in pak en das, discreet in zijn optreden. ‘Hij is heel innemend, maar eerder zwijgzwaam’, zegt kunstenaar Michaël Borremans. ‘Hij is ook erg beleefd en voornaam. Het is iemand die altijd goeiedag zal zeggen, ook op de grote diners die hij voor veel volk organiseert.’

Jet landt, expo wordt bekeken, koop wordt bekrachtigd, jet stijgt op. Het was net als in de film.
Dirk Snauwaert
Directeur van Wiels

‘Hij is een Fransman van weinig woorden’, zegt Tuymans. ‘In zekere zin is hij nog altijd een selfmade man. En daar is hij zich erg van bewust. Hoeveel geld hij ook mag hebben, mijn relatie met hem is er een van wederzijds respect. Al dertig jaar.’

In Antwerpen at hij met galeristen bij Dôme sur Mer en Den Artiest. Zijn Antwerpse connecties zeggen dat hij bij het eten weleens een pint bestelde. Al houdt de eigenaar van wijndomeinen als Latour, met participaties in Pomérol en Saint-Emilion, het tegenwoordig bij water. Hij is nog kwiek en energiek, zeggen zijn artistieke vrienden, maar hij is tenslotte al 84.

De miljardair staat er ook om bekend dat hij innige relaties opbouwt met galeriehouders en kunstenaars. Hij bezoekt hun ateliers en nodigt hen uit voor zijn somptueuze diners. Hij is nauw betrokken bij het werk, voor Bourse de Commerce treedt hij zelf op als curator. Ook de voorbereiding en de opbouw van de expo van Tuymans in Palazzo Grassi in 2019, waar drie jaar aan is gewerkt, volgde hij op de voet. ‘Er was constant rechtstreeks contact met Caroline (Bourgeois, de curator, red.) en mij’, zegt Tuymans. ‘Hij wilde foto’s zien, filmpjes, hij sms’te. Toen de tentoonstelling helemaal klaar was, zijn we er samen door gewandeld. Hij heeft geen woord gezegd. Toen wist ik dat hij het goed vond. Pas bij de lunch, in Harry’s Bar, sprak hij het ook uit: ‘Bravo, Luc.’’

Als de naam Pinault valt, voel je gretigheid om met hem geassocieerd te worden. Maar er is ook behoedzaamheid: de woorden moesten maar eens verkeerd vallen bij de miljardair. Zijn reputatie als een man die kunstenaars kan maken, wordt wel wat gerelativeerd. ‘Natuurlijk heeft hij impact, maar dat komt vooral door de kwaliteit van het werk dat hij koopt. Alleen de tijd bepaalt wat belangrijk is in kunst. Dat kunnen wij niet veranderen, ook Pinault niet’, zegt Xavier Hufkens van de gelijknamige galerij in Brussel

Toch is het ontegensprekelijk: een kunstenaar die in Pinaults collectie belandt, krijgt een enorm podium en ziet zijn marktwaarde fors stijgen. De bijna 600.000 bezoekers van de Biënnale in Venetië zoeken ook zijn tentoonstellingen op. En Parijs trekt elk jaar 30 miljoen toeristen, die zowel zijn winkels als zijn museum zullen bezoeken.

Als hij iets ziet dat hem begeestert, valt hij stil. Dan kijkt hij intens. Als hij er niet van houdt, zegt hij het gewoon.
Luc Tuymans
Kunstenaar

‘Hij heeft heel veel invloed’, zegt Hoet, die Pinault leerde kennen toen ze voor Christie’s werkte, dat in zijn handen is. Voor Phillips, het veilinghuis waar ze vandaag aan de slag is, slaagde Hoet erin werk van Tuymans te koop aan te bieden op het moment dat zijn grote expo ‘La Pelle’ in Venetië liep. Het ging om ‘Schwartzheide’, een beeld van grimmige contouren van bomen tegen scherp draadwerk. ‘In het Palazzo Grassi lag een prachtige mozaïek, gebaseerd op dat werk. Die hadden alle bezoekers natuurlijk gezien. De timing voor de verkoop was dus perfect.’

Het werk werd voor verkoop geschat tussen 800.000 en 1 miljoen pond. ‘Een forse schatting’, zegt Hoet. Het werd afgehamerd op 1 miljoen (inclusief commissie werd dat 1,215 miljoen à 1,4 miljoen euro). ‘Het derde duurste werk van Tuymans. Zo’n resultaat is het gevolg van wat geluk en strategie. En het wijst op het belang van François Pinault.’

Laserblik

Kenners wijzen erop dat Pinault niet alleen voor gevestigde namen gaat. Hij koopt ook jong werk van kunstenaars die op het punt staan door te breken. Een zorgvuldig samengesteld team staat hem bij. En altijd is er zijn trouwe adviseur en curator, de alom gerespecteerde Caroline Bourgeois. Maar altijd is het Pinault die beslist.

‘Veel verzamelaars kopen graag wat bekend en bevestigd is. Herkenbaar werk, ook vaak bedoeld als belegging. Pinault is niet bang van moeilijk werk. Hij koopt niet met zijn oren, hij laat zich niets influisteren. Je hoeft hem niet op topwerk te wijzen, dat haalt hij er zo uit’, zegt Demaegd. ‘Je ziet dat hij met plezier koopt. Hij is een echte liefhebber van schilderkunst.’

Hufkens omschrijft hem als een ‘echte mecenas’. ‘Hij neemt risico’s. Een jonge kunstenaar als Danh Vō mocht een expo voor hem cureren. Ook Thomas Halsego, die hij al 15 jaar volgt en verzamelt, kreeg toegang tot de Pinault-collectie. Als curator mocht hij kunstwerken combineren met eigen werk. Een enorme kans.’

Jonge kunstenaars die Pinault ooit over de vloer kregen, getuigden over zijn ‘laserblik’ en ‘pokerface’. Tuymans kan intussen zien wat de Franse miljardair denkt. ‘Als hij iets ziet dat hem begeestert, valt hij stil. Dan kijkt hij intens. Als hij er niet van houdt, zegt hij het gewoon. Dan kan je een heel verhaal ophangen, dat brengt hem niet van zijn stuk. Hij weet wat hij wil. Al moet ik zeggen dat het me eigenlijk niet overkomt, dat hij beslist niet te kopen. Maar hij slaapt er altijd minstens een nacht over. Hij beslist niet meteen.’

Een goede klant wordt met égards onthaald. In het geval van Pinault betekent dat ook: met korting. Hij bedingt steevast de museumkorting van 20 procent, bevestigt Demaegd. ‘Maar hij heeft ook iets te bieden. Het MoMA heeft ook werk van Luc, Marlene en Michaël gekocht. Maar daar is het werk veel minder vaak te zien.’

Adrian Ghenie, de sensatie van de Tim van Laere Gallery, kocht Pinault al in 2010, nog voor de Roemeense kunstenaar dankzij een expo in het S.M.A.K. bredere belangstelling trok. Sindsdien kocht de Fransman verschillende werken van hem. ‘Dat maakt het voor een galerist interessant’, zegt Tim Van Laere. ‘Hij kan verschillende werken tonen en laat zo echt de wereld van de kunstenaar zien. Zoals een museum. Maar dan met nog meer middelen.’

Conciërges

De opening van Bourse de Commerce bevestigt de groeiende tendens naar privémusea, in navolging van onder meer de Fondazione Prada in Milaan en de Fondation Luis Vuitton in Parijs. Ook in de Verenigde Staten en in China zijn de grootste kunstinstellingen van privéverzamelaars.

Snauwaert omschrijft het als de oligarchisering van de kunstwereld. ‘Die is al een tijd aan de gang. Ook bij ons: kijk naar Fernand Huts in Antwerpen. En Marc Coucke gaat zijn collectie tonen in Wallonië. Op een bepaald moment in hun leven willen zakenmensen zich blijkbaar laven aan de kunstgeschiedenis.’ Snauwaert vertelt hoe hij Pinault en zijn entourage in 2009 ontving op de Tuymans-expo in Wiels, waar twintig nieuwe werken te zien waren. ‘Wij waren eerder de conciërges tijdens dat bezoek. Jet landt, expo wordt bekeken, koop wordt bekrachtigd, jet stijgt op. Het was net als in de film.’

Het risico van zo’n immense collectie in privéhanden, zegt Snauwaert, is dat ze volledig afhankelijk zijn van de wensen van de eigenaar. ‘Pinault zal zeker ook af en toe werk afstoten, zoals dat heet. Maar hij is geen haai zoals Saatchi (Charles, van de gelijknamige galerie, red.), die werken koopt om ze als pakketten op de markt te gooien. Maar hoe zijn opvolgers daarover denken, is natuurlijk nog de vraag.’

De vraag is ook wat de opmars van industriële tyconen voor de musea betekent, die het met budgetten van een andere orde moeten doen. Zou de Mona Lisa vandaag nog naar het Louvre gaan? Snauwaert stelt vast dat de vermogende families die vroeger trots de grote culturele instellingen sponsorden, vandaag liever in eigen collecties investeren. ‘Ze hebben zelf luxevitrines geopend. En luxe, dat is hun job. Het zijn ook toplocaties voor modeshows. Zo’n Palais du Tokyo haalt daar meer dan 100.000 euro huur voor binnen, bedragen waarbij wij bleek wegtrekken. Er zullen ook defilés worden gelopen in de Fondation Louis Vuitton. Pinault heeft ook verschillende modemerken in portefeuille: daar kan hij dan verschillende kostenposten in onderbrengen.’

Volgens Tuymans is het Pinault maar om één ding te doen: zijn erfenis. ‘De mens wordt ouder, dit is zijn sluitstuk. Deze plek zal hem overleven.’ Ooit vertrouwde Pinault hem toe: ‘Er zijn mensen die altijd maar meer huizen kopen, of nog een jacht. Maar het belangrijkste is hoe je consolideert.’ Tuymans grijnst. ‘Dat hij dit kan doen als Bretoen, in het hart van Parijs, dat is natuurlijk de andere beweegreden. Maar dat maakt hem net sympathiek.’

Bourse de Commerce - Pinault Collection opent op 22 mei. Het museum is elke dag open van 11 tot 19 uur, behalve op dinsdag. Online reserveren is verplicht.

pinaultcollection.com

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud