Eerste hulp bij vaccintwijfel

Bij Pfizer in Puurs werden afgelopen week de eerste ladingen van het vaccin klaargemaakt voor het Verenigd Koninkrijk. ©AFP

Nu we dicht bij de eerste goedgekeurde vaccins staan en zelfs een vaccinatiestrategie hebben, verschuift de aandacht naar een volgende uitdaging: genoeg mensen overreden zich daadwerkelijk te laten vaccineren. Cruciaal wordt de twijfelaars te overtuigen.

Willen we straks weer zorgeloos door het leven huppelen, dan moeten we 70 à 80 procent van de bevolking zover krijgen zich te laten vaccineren tegen Covid- 19. Dat is niet alleen een ingewikkeld logistiek vraagstuk, het wordt ook een kwestie van goede communicatie.

Hoewel België traditioneel een land is met een hoge vaccinatiegraad, leeft specifiek over de nieuwe coronavaccins aardig wat twijfel bij de brede bevolking. Het gaat dan niet zozeer over de wat karikaturale vaccincomplotdenkers die op sociale media veel lawaai maken, maar over gewone Belgen die zich oprecht vragen stellen. Uit een peiling van Het Laatste Nieuws deze week bleek dat 67 procent van de Belgen zich wil laten vaccineren. De rest twijfelt of is tegen. Een eerdere peiling van De Artsenkrant bij 832 huisdokters - weliswaar afgenomen voor de grote vaccindoorbraken van de voorbije weken - toonde dat zelfs een op de drie artsen twijfelt.

De overheid heeft voormalig ULB-rector Yvon Englert aangesteld om een communicatiebeleid uit te stippelen om twijfelaars over de streep te trekken. In afwachting legde De Tijd de voornaamste twijfels en vragen voor aan enkele experts.

Kan een vaccin dat zo snel is ontwikkeld wel veilig zijn?

De ontwikkeling van een vaccin duurt gemiddeld 10 à 15 jaar. Die statistiek kwam iedereen in het begin van de coronacrisis wel ergens tegen als het over mogelijke uitwegen ging. Op dat moment belandden veel mensen door dat cijfer in een halve depressie, vandaag is het vooral de basis van enige scepsis.

Want hoe kan een vaccin dat in minder dan een jaar werd klaargestoomd kwaliteitsvol en veilig zijn? ‘Dat is een steeds terugkerende vraag’, zegt vaccinoloog en immunoloog Geert Leroux-Roelens. ‘Maar u mag uw lezers echt geruststellen: de kwaliteit houdt hier geen verband met de snelheid. Heel het proces is doorlopen volgens de regels van de kunst.’

U mag uw lezers geruststellen: heel het ontwikkelingsproces is verlopen volgens de regels van de kunst.
Geert Leroux-Roelens
Vaccinoloog en immunoloog

Leroux-Roelens geeft drie factoren waarom het zo snel is kunnen gaan. ‘Ten eerste kon men een vliegende start nemen omdat heel snel duidelijk was waarmee gewerkt moest worden. Vanuit de kennis die werd opgedaan met research naar de coronavirussen SARS en MERS wisten we al dat de focus op het zogenaamde spike- eiwit (het eiwit dat het coronavirus zijn stekelige uiterlijk geeft, red.) moest liggen. Zodra de genetische sequentie van het virus bekend was, kon iedereen snel en gericht aan de slag.’

Ten tweede danken we de snelle vooruitgang aan nieuwe technologische platformen, die het mogelijk maken heel snel te gaan. ‘Die technieken zijn nieuw in vaccinonderzoek, maar bestaan al langer in andere takken van de geneeskunde’, aldus Leroux-Roelens.

Maar wellicht het belangrijkst in de bliksemsnelle ontwikkeling is simpelweg dat werkelijk iedereen er een prioriteit van heeft gemaakt. ‘Overal zijn coronavaccins bovenaan op de stapel beland, zowel in ontwikkeling als in evaluatie’, zegt Leroux- Roelens. ‘Dan kan het snel gaan. Soms wordt al op basis van interim-data gecommuniceerd of worden volgende stappen in de steigers gezet. Maar dat wil niet zeggen dat niet nauwkeurig wordt gewerkt. Op het einde van de rit moeten de geneesmiddelenwaakhonden FDA en EMA alles grondig evalueren. Als er ook maar iets verontrustends tussen zou zitten, wordt dat meteen aangekaart.’

Wat met de bijwerkingen op korte en lange termijn?

De grootschalige studies van de vaccinproducenten tonen aan dat op korte termijn - maximaal een paar dagen - enkele bijwerkingen mogelijk zijn. Dat gaat van lichte pijn, roodheid of zwelling op de plaats van de injectie tot lichte koorts, hoofdpijn of vermoeidheid. Dat ligt in de lijn van de typische symptomen van infectie die bij vele vaccins optreden, zegt Leroux-Roelens.

De vraag is of er op langere termijn mogelijke bijwerkingen zijn. Het antwoord op die vraag geven is moeilijk, omdat de vaccins nog zo nieuw zijn. Leroux-Roelens: ‘Als je lange termijn als drie tot zes maanden definieert, dan hebben we al een hele hoop data uit de klinische studies die al geruime tijd lopen. Die data tonen nergens een probleem. Voor de nog langere termijn zijn er logischerwijs nog geen gegevens, dus dat moet verder worden opgevolgd. Maar de vraag is in hoeverre iets dat na een of twee jaar opduikt nog causaal aan een vaccin kan worden verbonden.’

Vaccinoloog Corinne Vandermeulen (UZ Leuven) maakt zich geen grote zorgen, maar pleit voor ‘vaccinovigilantie’ op lange termijn. ‘In het verleden zijn nooit chronische problemen opgedoken en we verwachten het ook nu niet. Maar onderzoek stopt niet na drie klinische fases, goede opvolging is absoluut noodzakelijk.’

Rommelen de nieuwe vaccins in ons DNA?

Enkele van de nieuwe vaccins in ontwikkeling maken gebruik van zogenaamd boodschapper-RNA of mRNA. Dat met genetica wordt gewerkt, doet sommige mensen vrezen dat de vaccins in onze genetische huishouding komen knoeien.

Die zorg is absoluut onterecht, onderstreept Leroux-Roels, die jarenlang met de techniek werkte in kankeronderzoek. ‘Wat het boodschapper-RNA hier doet, is aan een paar cellen rond de prikplek in de schouderspier de boodschap geven dat ze het spike-eiwit moeten produceren, waarop het lichaam dan met een immuunrespons kan reageren. Dat RNA wordt daarna ook meteen weer afgebroken en verdwijnt. Er is geen enkel risico dat het ons DNA aantast of tumoren opwekt.’

Is een gezonde levensstijl een alternatief voor vaccinatie?

In bepaalde kringen wordt aangedragen dat de beste manier om Covid-19 te counteren een gezonde levensstijl en een goed ontwikkeld immuunsysteem zijn. Dubieuze manieren om je immuunsysteem te ‘boosten’ worden er voorgesteld als een aanvaardbaar alternatief voor vaccins.

Vergelijk het met een verzekering. Die sluit je ook af tegen een risico dat je hopelijk nooit zal treffen, maar je bent toch blij dat je ze hebt als het je overkomt.
Geert Leroux-Roelens
Viroloog

Hoewel een gezonde levensstijl sowieso aan te raden is en bepaalde lichamelijke factoren zoals overgewicht en hoge bloeddruk het risico op een heftige reactie op het coronavirus vergroten, maakt een gezond lichaam niemand onkwetsbaar, onderstrepen experts. ‘Er valt geen lijn te trekken in hoe iemand op een besmetting reageert’, zegt Leroux-Roelens. ‘Gelukkig zijn de symptomen voor veel mensen licht, maar zelfs een kerngezonde persoon van 45 of 34 jaar kan op intensieve belanden. Vergelijk het met een verzekering. Die sluit je ook af tegen een risico dat je hopelijk nooit zal treffen, maar je bent toch blij dat je ze hebt als het je overkomt.’

Bovendien is er een maatschappelijke component. Vaccineren doe je niet enkel om jezelf te beschermen. Het is ook een collectieve verantwoordelijkheid, om wie door omstandigheden niet gevaccineerd kan of mag worden mee te beschermen. Vandermeulen: ‘We hopen dat die 70 procent volstaat voor groepsimmuniteit, maar meer is sowieso beter om ook de zwakkeren te beschermen. Hoe minder plaats het virus krijgt om uit te breken, hoe beter.’

Zullen de vaccins ons lang genoeg beschermen?

Op die vraag kan voorlopig niemand een antwoord geven. De hoop is dat een vaccinatie een jaar à twee jaar bescherming biedt, maar een zekerheid is dat niet. Dat nu al hier en daar herinfecties opduiken, is een bezorgdheid. De kans is groot dat we ons regelmatig opnieuw moeten laten vaccineren.

De grote hoop is dat we naarmate we onze immuniteit beter begrijpen, ook betere vaccins kunnen maken. Wetenschappers doen volop onderzoek naar de ‘drempel’ aan antistoffen die ons beschermt. Zodra die duidelijk wordt, kan veel gerichter onderzoek worden verricht naar vaccins die ons langdurig boven die drempel houden.

Het is wachten op die onderzoeksresultaten voor kinderen aan de beurt zijn in de vaccinatiestrategie. Het kan zijn dat bijvoorbeeld blijkt dat kinderen beter een andere dosis krijgen.
Corinne Vandermeulen
Vaccinoloog

Een andere vraag is of het virus niet snel zal muteren, waardoor we niet langer beschermd zijn. Voor het griepvirus wordt elk jaar een andere vaccincocktail geprepareerd, om mensen tegen de meest circulerende virusstammen te beschermen. Maar het coronavirus lijkt minder ‘glibberig’ dan het griepvirus. Leroux-Roelens: ‘We hebben al wel mutatie gezien, maar de vaccins die met het oorspronkelijke virus als basis zijn ontwikkeld, beschermen ook tegen die variant. Of dat betekent dat die vaccins ons over tien jaar nog kunnen helpen, weet niemand, maar elk jaar een ander vaccin zoals bij griep lijkt me niet aan de orde.’

Is het vaccin veilig voor kinderen en risicogroepen?

Klinische studies bewijzen dat de vaccins veilig zijn bij de brede volwassen populatie, waartoe ook risicogroepen als mensen met een hoge bloeddruk en overgewicht behoren. Maar is het vaccin ook veilig voor specifieke groepen zoals zwangere vrouwen, kankerpatiënten of kinderen?

‘Voor we die groepen vaccineren, moet nog meer onderzoek gebeuren’, zegt Vandermeulen. ‘Onder meer Pfizer en Moderna zijn die studies voor kinderen aan het opzetten. Die beginnen meestal met oudere kinderen en zakken dan af naar jonger en jonger. Het is wachten op die onderzoeksresultaten voor kinderen aan de beurt zijn in de vaccinatiestrategie. Het kan zijn dat bijvoorbeeld blijkt dat kinderen beter een andere dosis krijgen.’

Hetzelfde geldt voor zwangere vrouwen. Vandermeulen: ‘Normaal wordt de vaccinatie van zwangere vrouwen pas begonnen als er genoeg evidentie is dat het vaccin veilig is. Ook daarover is nog studiewerk nodig.’

Voor mensen met een verzwakt immuunsysteem, zoals patiënten die in behandeling zijn voor kanker of mensen die lijden aan een auto-immuunziekte, gebeurt zo’n aparte studie niet altijd. ‘De meeste vaccins worden gewoon aan die groepen gegeven, behalve de vaccins die werken met levend verzwakt virus’, zegt Vandermeulen. ‘Het grootste risico voor hen is vooral hun zwakkere immuunrespons, waardoor ze minder rechtstreeks beschermd kunnen worden door vaccinatie. Ook daarom is het belangrijk om aan die groepsimmuniteit te geraken.’

Hebt u nog vragen over de veiligheid van vaccins? Mail ze naar ben.serrure@tijd.be

Lees verder

Advertentie
Advertentie