Advertentie
reportage

‘Kinderen naast de Umicore-fabriek, dat gaat niet’

In de wijk Moretusburg in Hoboken zie je van overal de schouwen van de Umicore-fabriek. ©SISKA VANDECASTEELE

Umicore gaat in beroep tegen strengere normen voor lood in het bloed van kinderen die vlak bij de recyclagefabriek in Hoboken wonen. Een beslissing die verbazing oproept en volgens critici een enorme gemiste kans in de strijd voor een propere buurt.

In de wijk Moretusburg in Hoboken torenen de schouwen van de Umicore-fabriek boven de daken uit en vormt alleen de Curiestraat een scheiding tussen de huizen en de zware industrie. Zo is het al meer dan 100 jaar in dit district aan de Schelde ten zuiden van Antwerpen, en zo proberen beide kanten van de betonnen omheining met elkaar samen te leven.

Louter afgaand op een statistiek die hier angstvallig in het oog wordt gehouden, lijkt de conclusie dat dit almaar aardiger lukt. Sinds 1978 - toen Umicore nog Union Minière was en nadat was gebleken dat paarden en koeien doodvielen in de wei door loodvergiftiging en kinderen massaal aan het infuus werden gelegd - wordt twee keer per jaar bij kinderen jonger dan 12 uit de onmiddellijke omgeving bloed geprikt om de hoeveelheid lood erin - potentieel zeer schadelijk op die leeftijd - te meten. De curve over ruim 40 jaar is onmiskenbaar dalend. De gemiddelde lood-in- bloedwaarde zakte van 30 microgram per deciliter eind jaren 70 naar 3,42 dit jaar.

De essentie

  • In Hoboken wordt vlak bij de fabriek van Umicore al ruim veertig jaar elk halfjaar het loodgehalte in het bloed van kinderen gemeten.
  • De waarden dalen al jaren stelselmatig, maar Umicore gaat in beroep tegen een verstrenging van de normen als voorwaarde voor zijn vergunning. De reden is niet de norm zelf maar de meetmethode, zegt het bedrijf.
  • Umicore maakt vaart met de aanleg van een groene buffer tussen de fabriek en de aangrenzende wijk Moretusburg. Daarvoor kocht het al 226 huizen van buurtbewoners op.
  • In 2023 wil het bedrijf beginnen met de sloop van de huizen en de aanplanting van bomen.

Niemand in en om de fabriek die ontkent dat die gunstige evolutie grotendeels te danken is aan de inspanningen van Umicore door de jaren heen om de fabriek schoner te laten draaien. De verbazing was des te groter deze week toen bekendraakte dat het Bel20-bedrijf er niet zomaar mee instemt een tandje bij te steken.

De overheid wil de dalende lijn een extra neerwaartse duw geven. De provincie Antwerpen besloot in juni om, als voorwaarde voor de milieuvergunning, een strengere norm voor lood in het bloed van kinderen uit de buurt op te leggen. De lat verschuift van de huidige 10 microgram naar 3,5 en tegen 2025 naar 2. Maar daar- tegen tekent Umicore beroep aan, waardoor Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) zich binnenkort moet uitspreken over de zaak.

‘Een enorme gemiste kans om hun blazoen op te poetsen’, vindt Mie Branders, huisarts bij Geneeskunde voor het Volk, gemeenteraadslid in Antwerpen namens de PVDA en al 30 jaar van dichtbij bezig met de Hobokense loodproblematiek. ‘De daling is inderdaad onmiskenbaar, maar we spreken van gemiddelden. Daar heeft een kind met 20 microgram lood in het bloed niets aan. En dan nu dit? Hebben ze echt niet meer ambitie en engagement?’

Nieuwe methode

Jawel, zegt Johan Ramharter, sinds dit jaar directeur van de Umicore-fabriek. Alleen zit het probleem volgens hem niet bij de strengere cijfers, maar bij de manier waarop ze tot stand komen. ‘We zijn zeker niet tegen strengere normen. Wij proberen altijd de impact zo klein mogelijk te maken. Maar het aantal deelnemende kinderen wisselt sterk om de zes maanden. Soms is het 60 procent van de lokale kinderen, soms maar 30. Afhankelijk daarvan kan de gemiddelde waarde - en zeker de norm waarboven maar 5 procent van de metingen mag uitkomen, maar waaronder 95 procent van de metingen ligt - alle kanten op schieten. Dat is niet wetenschappelijk genoeg. Daarom willen we, samen met de overheid, op zoek naar een nieuwe meetmethode die geldt als een betere basis om te bepalen of we goed bezig zijn of niet.’

We willen samen met de overheid op zoek naar een nieuwe meetmethode die geldt als een betere basis om te bepalen of we goed bezig zijn of niet.
Johan Ramharter
Directeur Umicore

Dat het bedrijf hier op zijn zachtst gezegd een dubieus signaal uitstuurt naar zijn buren, beseft Ramharter. ‘Het is ver- velend mocht dit geïnterpreteerd worden als het ontlopen van onze verantwoordelijkheid. Maar 2 microgram is bijvoorbeeld bijna evenveel als de referentiegroep. Dan eis je eigenlijk dat onze impact nul is. We willen daarnaartoe. We werken elke dag om onze emissies te verlagen. Maar we zitten op de rand van wat technologisch haalbaar is en daarom is er voldoende tijd nodig om via researchprogramma’s de limieten te verleggen.’

Luk Lemmens (N-VA), gedeputeerde van de provincie Antwerpen, vindt de stap van Umicore ‘verbazend’. ‘Wij vragen niet het onmogelijke. Wij geloven, blijkbaar meer dan Umicore zelf, dat het met wat aanpassingen die voorwaarden kan halen.’

De site in Hoboken, die naast een loodraffinaderij de grootste recyclagefabriek voor edelmetalen ter wereld omvat, is het paradepaardje van Umicore, dat wereldwijd 62 vestigingen en ruim 11.000 werknemers telt. De business group waartoe Hoboken behoort, droeg in 2020 362 miljoen euro bij aan de 536 miljoen euro totale bedrijfswinst. De fabriek is het pronkstuk van de transformatie van een oud mijnbedrijf naar een moderne materialengroep. Een deel van de bevoorrading bestaat onder andere uit elektronisch schroot, zoals oude smartphones en computers. Die gaan de smelter in en er worden edelmetalen als goud of rodium uit gepuurd.

Het probleem is dat bij elk stap in dat proces lood, samen met koper, nodig is als basisingrediënt om de metalen te scheiden. Dus het is niet weg te denken. De fabriek stoot op twee manieren lood uit: geleid (via schouwen) en ongeleid (als ronddwarrelend stof). De schouwen kregen sterkere filters en afzuigingssystemen en de geleide emissies van de voorbije jaren zijn de laagste ooit, maar moeilijker is het om opwaaiend stof tegen te houden. Een pijnpunt is het lossen van grondstoffen uit schepen. Umicore installeerde onder meer een windbarometer die aangeeft wanneer de wind te ongunstig staat en de wijk bedreigt, dan worden activiteiten stilgelegd. Daarnaast wordt 25 miljoen euro per jaar geïnvesteerd in een schonere fabriek.

©SISKA VANDECASTEELE

Toch waait het stof nog over de muur, naar de huizen en de tuintjes van Moretusburg en het daarnaast gelegen Hertogvelden. Lood komt in het lichaam terecht via voeding, drinkwater, inademing en per- oraal. Vooral bij kinderen komt dat laatste voor omdat ze (vuile) handen vaak in hun mond steken. Kinderen zijn heel kwetsbaar voor lood omdat het kan leiden tot bloedarmoede en een aftakelend bloedtransport, wat nefast is voor de organen en hersenen die volop in ontwikkeling zijn. Het inademen van loodpartikels is ook gekoppeld aan de achteruitgang in IQ-punten.

‘Bij lood is het causale verband tussen de blootstelling en effectieve aandoeningen op lange termijn zeer duidelijk vast- gesteld’, zegt toxicoloog Jan Tytgat van de KU Leuven. Hij maakt de vergelijking met die andere vervuiling: de PFAS-moleculen uit de fabriek van 3M in Zwijndrecht. ‘Er is grote bezorgdheid over het langetermijn- effect daarvan, maar dat kennen we nog niet. Het is wel zo dat het lichaam lood veel sneller afbreekt dan PFAS.’

Bij lood is het causale verband tussen de blootstelling en effectieve aandoeningen op lange termijn zeer duidelijk vastgesteld.
Jan Tytgat
Toxicoloog KU Leuven

Vorig jaar was er groot alarm in Hoboken, toen de dalende lijn in de gemiddelde lood-in-bloedwaarden brutaal onder- broken werd door een opwaartse knik tot boven 6 microgram. De meting schrok de hele buurt op als een herinnering aan het nog altijd aanwezige gezondheidsgevaar. De verklaring werd gezocht in een combinatie van uitzonderlijke voorjaarsstormen en corona, waardoor kinderen meer tijd thuis, en dus vlak bij de fabriek, doorbrachten in plaats van op school. Hoe groot is het risico dat een dergelijk onaangename verrassing nog eens voorkomt?

Niet groot, volgens Ramharter. ‘Gemiddeld waait de wind 40 procent van de tijd in de richting van Moretusburg. Begin 2020 was dat 86 procent. De windsnelheid was ook drie keer hoger en er was grote droogte. Maar met de barometer, extra windschermen en extra inspanningen om ladingen nat te houden denk ik niet dat we zo’n piek nog eens zullen meemaken.’

Groene buffer

Het was wel het sein voor de provincie om het proces voor de verstrenging in gang te zetten. Rijkelijk laat, vinden critici, want eerder dit jaar toonde een reportage van het VRT-programma ‘Pano’ nog aan dat de norm voor Umicore ondanks nieuw wetenschappelijk inzicht te lang op 10 microgram was blijven staan. ‘De trend was dalend, dus er was eerder geen reden om bij te stellen’, zegt Lemmens.

Volgens Tytgat komt de verstrenging niets te vroeg en houdt 3,5 microgram per deciliter wetenschappelijk steek. Daarvoor grijpt hij terug naar een grootschalige Duitse biomonitoringstudie. Tytgat noemt ook 2 microgram op termijn haalbaar, maar dan met bijkomende studies om de precieze bron te detecteren, omdat dat in de buurt komt van de gemiddelde lood-in- bloedwaarde bij de algemene bevolking.

Daarnaast blijft er bezorgdheid over de historische bodemvervuiling met lood en andere zware metalen in de omgeving. Deze week maakte de afvalstoffenmaatschappij OVAM het resultaat van een extra bo- demonderzoek bekend waarbij de risicogrenswaarden maar bij 5 van de 99 stalen werden overschreden. De hygiënevoorschriften die al lang in Hoboken gelden blijven van kracht: voeten vegen, kinderen niet in een stoffige omgeving laten spelen en geen groenten kweken in eigen tuin.

160
gezinnen
Umicore overtuigde al 160 gezinnen in een zone van zo’n 100 meter buiten de omheining van Umicore om hun woning te verkopen.

Een deel van de oplossing moet, volgens Umicore en ook volgens de stad Antwerpen, komen van de creatie van meer ruimte. Het bedrijf maakt volop vaart met het opkopen van huizen in een zone van zo’n 100 meter buiten de omheining. Umicore overtuigde al 160 gezinnen hun woning te verkopen, plus nog eens 66 in een zone iets verderop, waar het alleen gezinnen met kinderen aanschreef. Met 226 akkoorden op zak is de belangstelling groot. De verkochte huizen worden gesloopt en maken plaats voor een groene buffer - een afgesloten terrein, zodat er ook geen kinderen gaan spelen. De aanleg begint in 2023. Umicore zette er 90 miljoen voor opzij.

De buffer is een oud idee dat door de opstoot weer op het voorplan kwam. ‘Nu is er een draagvlak voor’, zegt Ramharter. ‘Wij zijn ervan overtuigd dat het belangrijk is om tot de laagste loodwaarden te komen. Van de huizen het dichtst bij de fabriek hebben we het grootste deel verworven, dat betekent dat de buffer er zeker zal komen. Een verplichte onteigening zal er nooit komen. Ons uitgangspunt is: kinderen dicht bij de fabriek, dat hoort niet. En dat doel zijn we aan het bereiken. Uiteraard gaan we blijven meten en ons inspannen, ook als er geen kinderen meer wonen.’

Gaten in de gemeenschap

Toch is de buffer zeer omstreden. Hij leidt tot gemengde gevoelens in de buurt, zegt Branders. Sommige huurders van sociale woningen van Woonhaven, de grootste sociale huisvestingsmaatschappij van de stad, verzetten zich hevig, anderen zijn blij met de fikse meerwaarde die ze voor hun pand krijgen. ‘Maar het is betreurenswaardig dat het weefsel van de wijk compleet wordt aangetast. Er vallen gaten in de gemeenschap van deze prachtige wijk.’

‘We weten dat het ontzettend ingrijpend is’, zegt Ramharter. ‘We voelen de stress en de ongerustheid hierover in onze contacten met de buren. Dat is het moeilijkste aan dit hele dossier. Van de andere kant: er komen huizen ter beschikking in de zone iets verder van de fabriek, weliswaar niet voor families met kinderen.’

Dat het blijft wringen, doet denken aan de saga rond 3M een tiental kilometer noordelijker aan de andere kant van de Schelde, en roept de vraag op of zware industrie en woongebied in het dichtbevolkte Vlaanderen nog verzoenbaar zijn. ‘Het is historisch gegroeide ruimtelijke wanorde’, zegt Lemmens. ‘Vroeger was het de logica zelve. Nu is het niet meer van deze tijd, maar we moeten er wel mee omgaan. Daarom is die buffer een goede zaak.’

Ook Branders wou de fabriek nooit weg. ‘Je kan ze hier niet zomaar weghalen en in de haven zetten. Dat is niet realistisch. Het kan hier, het bedrijf heeft daar het geld en de brains voor, als het wil. Je kan een wijk en een fabriek verzoenen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud