interview

WGO-Belg: ‘De tweede golf is nog niet eens begonnen'

©BELGA

Als Europees directeur van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) zit de Belg Hans Kluge in de cockpit van de strijd tegen corona. Hij ziet met lede ogen aan hoe onze coronamoeheid leidt tot nieuwe uitbraken. Maar evengoed is er reden tot optimisme. ‘Misschien wordt dit een van de gezondste winters ooit.’

We spreken Hans Kluge via Skype, terwijl hij in zijn zomerhuisje in de Dordogne zit. Hij excuseert zich dat hij enkele minuten te laat inbelt. ‘Ik was in gesprek met de president van Turkmenistan, sorry.’ Geen vakantie dus voor de minzame arts uit Roeselare. Hij werkt gewoon door. ‘Maar hier kan ik nog eens gaan joggen zonder mondmasker.’

‘Ik wilde ook even hier zijn om mijn gezin rust te geven. Mijn vrouw en kinderen hebben het zwaar gehad: eerst moest ik een jaar campagne voeren en ging ik mijn kandidatuur in 53 landen verdedigen. Toen ik in februari als regionaal WGO-directeur begon, kreeg ik direct de uitbraak van Covid-19 op mijn bord en daarbovenop kwam de lockdown. Dat weegt. En het blijft druk. De jongste zeven dagen raakte ik niet van de computer weg. Gisteren de BBC, morgen CNN: je voelt dat de ongerustheid toeneemt.’

Hans Kluge (51)

Zoon van een chirurg en een hoofdverpleegster uit Roeselare.
Begeleidt als een van de zes regionale WGO-directeurs de gezondheidsaanpak van 53 Europese landen, niet alleen in de EU maar ook in Turkije, Israël en Centraal-Azië.
Heeft 25 jaar ervaring als arts in humanitaire crisissen, onder andere in burgeroorlogen in Liberia en Somalië en in een Siberische gevangeniskolonie die een broeihaard van tbc was.
Leidt een team van 700 mensen, die richtlijnen geven over behandelingen, testen en de aankoop van materiaal. Ze voorzien in logistieke hulp, bestrijden foute informatie en helpen met aanbestedingen voor medisch materiaal.

Wat is het eerste wat u doet als u opstaat: de cijfers van het aantal besmettingen bekijken? Hans Kluge: ‘Nee. Als ik wakker word, bekijk ik eerst mijn WhatsApp-berichten, om een antwoord te sturen naar enkele van de 53 ministers van Volksgezondheid van de landen die onder mijn bevoegdheid vallen.’

Welke vragen hebben ze dezer dagen?

Kluge: ‘Ze zijn ongerust over de stijging van het aantal besmettingen natuurlijk. Hun vragen zijn uiteenlopend: over beschermingsmiddelen, technische zaken of politieke issues. Nu de VS en de EU aankondigen dat ze al deals sluiten over vaccins, krijg ik bijna dagelijks berichtjes van ministers of presidenten die zich afvragen: ‘Wat met de rest?’

‘Wat me opvalt: de mensen zijn moe. Vooral de jeugd kampt met een zeker defaitisme. In verschillende landen zien we het aantal infecties vooral stijgen bij mensen tussen 20 en de 40. We moeten die mensen zien te bereiken met doelgerichte communicatie over de risico’s.’

U hebt twee tienerdochters. Herkent u die coronavermoeidheid bij hen?

Kluge: ‘Het is geen pretje voor hun generatie. Ze vertellen dat ze hun vrienden en het sporten missen, al ging het in Denemarken (de woonplaats van Kluge, waar het hoofdkwartier van de WGO Europa ligt, red.) maar om een lockdown light. Nu komen ze hier, en is de grote vraag of het plaatselijk zwembad open zal blijven.’

‘Wij hebben dan nog een normaal gezin. Er zijn ook kinderen in andere situaties. In vredestijden wordt een op de vier gezinnen geconfronteerd met huiselijk geweld. In noodsituaties als deze neemt dat percentage sterk toe, weten we. Dat is andere koek.’

Ik neem aan dat u ook elke morgen de cijfers bekijkt. Hoe gevaarlijk zijn de nieuwe uitbraken in Europa?

Kluge: ‘We moeten ze heel ernstig nemen. We hebben onze les al wat geleerd, op de harde manier. Dus moeten we de broeihaarden heel snel en drastisch aanpakken, zoals Denemarken en Griekenland in het begin van de crisis gedaan hebben. Het gaat dan wel vooral om uitbraken bij jongeren, maar die zijn vaak weken ernstig ziek en uit balans. Dit virus is een tornado met een heel lange staart, ook bij jonge mensen.’

Had u de tweede golf zo snel verwacht?

Kluge: ‘In de meeste delen van Europa is de eerste golf niet eens achter de rug. Hoe verloopt zo’n eerste golf normaal? De curve stijgt, stabiliseert even en daalt dan langzaam door het natuurlijk verloop van een virus. Maar toen het aantal besmettingen daalde, kwam dat niet door die natuurlijke terugval, maar door de drastische, restrictieve maatregelen.’

‘Als je de restricties opheft terwijl het virus nog welig tiert, ontploft de boel opnieuw. Die lockdown was natuurlijk nodig om de capaciteit van onze gezondheidszorg op orde te krijgen en een systeem van contacttracing op te zetten. Maar dat werkt op vele plaatsen nog niet voldoende, zien we nu.’

De echte tweede golf is dus niet eens begonnen?

Kluge: ‘Inderdaad. Met een groep experts tekenen we nu de algoritmes uit voor de herfst, die cruciaal wordt. Dan komen drie fenomenen samen: de seizoensgriep, het heropenen van de scholen en de universiteiten, en de typische oversterfte van de oudere bevolking door het koude weer, met de typische ziektes als longontstekingen. Als die fenomenen met een nieuwe golf van het virus samenvallen, zijn we nog niet thuis.’

Kan het aantal slachtoffers voor België dan nog hoger uitvallen dan tijdens de eerste golf?

Kluge: ‘Ik spreek niet alleen voor België. Maar met de Spaanse griep honderd jaar geleden hebben we gezien dat de landen die het goed deden tijdens de eerste uitbraak veel harder getroffen werden bij de tweede golf. Het is dus nog te vroeg om te vergelijken wie het beter deed dan wie.’

België lijkt nu opnieuw zwaar getroffen. Kan de balans deze herfst nog zwaarder worden?

Kluge: ‘Dat kan zeker. Al zijn er ook optimistische signalen, zoals uit Italië. De mensen hebben daar een enorme tik gekregen. Ze letten nu enorm goed op en zijn gedisciplineerd. De burgerzin neemt op veel vlakken toe, en we weten intussen beter wat werkt en wat niet.’

De testcapaciteit is al veel verhoogd, maar nu moet het contactonderzoek in België nog een tandje bijsteken.

Zijn we in België te weinig gedisciplineerd geweest de voorbije weken?

Kluge: ‘Dat is moeilijk te zeggen. Je hebt in België ook een andere bestuursvorm, met verschillende beslissingsniveaus, elk met hun eigen competenties. Dat zag je in Italië ook in het begin, waar heel veel beslissingen regionaal genomen werden.’

Zegt u nu dat de uitbraak bij ons heftiger was door de politieke versnippering in ons land?

Kluge: ‘Daar ga ik geen uitspraken over doen, dat is te politiek. En ik zie dat iedereen nu wel zijn uiterste best doet. Bijvoorbeeld Nederland moet niet te hoog van de toren blazen, want de zaken kunnen snel veranderen. Kijk naar Israël, dat verdorie een van de beste gezondheidssystemen van mijn bevoegde regio heeft, en een van de beste leerlingen van de klas was. Plots zit het wel met een groot probleem. De uitbraken zijn dus heel onvoorspelbaar.’

‘België wordt wel vaak met de vinger gewezen, maar we mogen niet vergeten dat op de piek slechts 56 procent van de bedden op intensieve zorg bezet was. Vergelijk dat eens met de toestanden die we gezien hebben in Italië, Spanje of zelfs Zweden. De testcapaciteit is al veel verhoogd, maar nu moet het contactonderzoek in België nog een tandje bijsteken.’

Er is in België veel kritiek op de versoepeling naar bubbels van vijftien mensen, die elke week mochten veranderen. Was dat niet veel te laks?

Kluge: ‘Ik wist dat die vraag ging komen. Alles heeft voor- en nadelen. Een lockdown heeft ook consequenties. We zullen bijvoorbeeld nog jaren moeten leven met de gevolgen van het uitstellen van gezondheidszorg of de verminderde screening van kankers. In Nederland blijkt uit een studie dat honderden vrouwen zullen sterven omdat kankers niet tijdig gedetecteerd zijn. Pas op langere termijn kan je de echte rekening maken.’

Een wisselende bubbel van vijftien was toch een compleet loslaten van de sociale teugels?

Kluge: ‘De WGO is duidelijk: hoe meer contacten, hoe groter het risico. Het is niet aan ons om te bepalen of dat er vijf of vijftien zijn, al zullen we advies geven als landen ons dat vragen. Het punt is: je moet je baseren op epidemiologische gegevens, en dus naar je specialisten luisteren. Maar je moet ook kijken naar de economische gevolgen van je beleid, en naar het welzijn van je bevolking.’

Her en der luidt de kritiek dat de nieuwe aanpak in België, met de avondklok in Antwerpen, te drastisch is. Moeten we meer rekening houden met een economische terugval, die op langere termijn ook invloed op de gezondheidszorg en het aantal doden heeft?

Kluge: ‘In het begin had je weinig keuze met je lockdowns, maar nu komt er veel meer strategisch inzicht bij kijken. Je moet én Covid-19 onder controle houden, én je economie rechthouden, én je onderwijssysteem op gang krijgen. Dat is niet alleen een verantwoordelijkheid van de regering, maar van de hele maatschappij. Het is ook aan de bevolking om het gedrag te veranderen. Het virus zal er nog even zijn, los van alle waanzinnige berichten die ik hoor over de vaccins die er snel aan zouden komen.’

Als de seizoensgriep, het heropenen van de scholen en de typische oversterfte door de koude samenvallen met een nieuwe golf, zijn we nog niet thuis.
Hans Kluge
Europees WGO-directeur

U had ruzie met Zweden, omdat u het als een risicoland catalogeerde. Intussen dalen de cijfers er, terwijl ze in de rest van Europa weer stijgen. Krijgen de Zweden toch gelijk?

Kluge: ‘Ik ben tevreden dat de cijfers er zakken. Maar het is te vroeg om vergelijkingen te maken. En vergeet niet dat het land al een zware klap gekregen heeft. Al dat gepalaver over groepsimmuniteit. Mijn voeten, zeg. Zelfs in de meest geïnfecteerde gebieden van Duitsland zit je maar aan 10 procent besmettingen, waarbij dus nog 90 procent de ziekte kan krijgen.’

Uit een recent onderzoek van de Universiteit Antwerpen bleek dat misschien al 800.000 Belgen blootgesteld zijn aan het virus. Kluge: ‘Dat heb ik ook gelezen. Maar groepsimmuniteit houdt in dat minstens 60 procent van de bevolking het virus gehad heeft. Daar zijn we nog wel even van verwijderd.’

Ook de discussie over de mondmaskers blijft aanslepen. In Nederland hoef je er geen te dragen van de virologen. Bij ons waren maskers eerst niet verplicht, en nu bijna overal. Wat zegt u?

Kluge: ‘De basisregel van de WGO is niet veranderd: een masker voor wie ziek is, en voor wie voor die zieken zorgt, zeker als je een tekort hebt…’

Dan volgt een provincie als Antwerpen de regels van de WGO niet?

Kluge: ‘… U hebt me niet laten uitspreken. Het masker is ook aangewezen als iemand een verminderde immuniteit heeft, ouder dan 65 is of in situaties komt waarin je elkaars gezelschap niet kunt vermijden. Dat heb ik geleerd uit mijn tijd dat ik nog tbc bestreed in de overbevolkte gevangenissen in Siberië. En je moet naar elke situatie apart kijken. In Denemarken dragen de mensen geen mondmasker, maar dat is gebaseerd op de epidemiologische data, die er veel gunstiger zijn. Het is normaal dat je je beleid aanpast op nationaal en subnationaal vlak.’

U draagt geen masker als u in Denemarken buitenkomt?

Kluge: ‘Tot nu niet, nee. Maar als ik nu terugga, zal ik er wel een dragen om een voorbeeld te stellen, uit solidariteit, en om aan de Denen duidelijk te maken dat zij er ook nog niet zijn, zeker niet met Zweden als buurland.’

U hebt duidelijk gezegd dat een stoffen mondmasker niet helpt, omdat de druppels er los doorgaan. Toch loopt nu een groot deel van de Belgen met zo’n masker rond.

Kluge: ‘Zo’n masker is inderdaad niet perfect. Als je zelf ziek bent, worden de druppels wel meer gecapteerd, maar het is niet hermetisch.’

Kan België met de genomen maatregelen de situatie weer onder controle krijgen tegen pakweg september?

Kluge: ‘Het komt erop aan de haarden bloot te leggen. In Duitsland is dat goed gelukt. En drastisch ingrijpen, zoals in Antwerpen, is soms onvermijdelijk.’

Zijn de huidige opflakkeringen in Vlaanderen een wake-upcall voor heel Europa? Een les dat we moeten leren leven met nieuwe golven en een evenwicht moeten zoeken tussen loslaten en weer strikter worden?

Kluge: ‘Dat is heel juist geformuleerd. Het is zoals fietsen: wat trappen, en dan weer de pedalen loslaten. Dat wordt het nieuwe normaal. Want wie zegt dat het virus niet endemisch kan worden zoals andere uit de groep van de coronavirussen? Het kan een seizoensgriep worden, die elk jaar terugkomt. Let’s hope for the best, maar prepare for the worst. Gelatenheid is het grootste gevaar.’

Als ik al ergens nachtmerries van zou krijgen, is het hiervan: dat onze zorgverstrekkers een burn-out krijgen. We hebben geen reserveleger.
Hans Kluge
Europees WGO-directeur

Het coronavirus kan een blijver zijn, dat we de hele tijd achtervolgen met maatregelen en een vaccin dat elk jaar heruitgevonden moet worden?

Kluge: ‘Absoluut. We leven in een wereld van virussen. Als we corona overwinnen, komt er een ander virus, al mogen we dan hopen dat het niet zo’n zware variant wordt. Daarom heb ik gewezen Europees commissaris van Financiën Mario Monti gevraagd voorzitter te worden van een commissie die de weerbaarheid van onze gezondheids- en sociale systemen in kaart moet brengen, met daarin vijftien grote namen uit verschillende sectoren. Door er veel economisten bij te betrekken hoop ik de gezondheidszorg hoog op de agenda te krijgen de volgende jaren.’

‘Ik vraag me echt af waarmee we bezig zijn, als ik zie hoe het politieke gemarchandeer er op de jongste Europese top in de laatste uren toe leidde dat plots 7 miljard minder gaat naar het Europees gezondheidsprogramma. En dat terwijl we midden in de crisis zitten. Of gezondheid of economie het belangrijkste is, is een valse vraag. Het een kan niet zonder het ander.’

Het was tijdens de eerste golf van de crisis elk voor zich. Was dat maar een voorproefje van de machtsstrijd tussen landen als vaccins of geneesmiddelen op de markt komen?

Kluge: ‘We werken met de WGO hard om dat te vermijden, onder meer met Gavi, de vaccincoalitie voor lage-inkomenslanden. We stellen ook richtlijnen op om prioriteiten te bepalen in een bevolkingsgroep. Zelfs als een land een vaccin ter beschikking krijgt, is het nog niet gezegd dat er genoeg dosissen zullen zijn om iedereen te vaccineren. Ik wil er ook op wijzen dat bepaalde studies tonen dat 40 procent van de Europeanen zich niet wil laten vaccineren. Het vaccin zal niet alles oplossen.’

‘Weet je wat het belangrijkste is op dit moment? Dat mensen zich straks laten vaccineren tegen de griep. Als de mensen zich dan ook aan de regels houden, krijgen we misschien een van de gezondste winters sinds lang. Kijk naar Australië of Zuid-Afrika waar het nu winter is: daar is het griepseizoen tot nu uitgebleven, omdat mensen de basisregels van handen wassen en afstand houden volgen.’

Zullen wij in ons leven elkaar nog begroeten met een handdruk of een kus?

Kluge: ‘Peter Piot dacht van niet. Het is moeilijk te zeggen, maar ik hoop van wel natuurlijk.’

Of worden we allemaal Scandinaviërs, die sowieso veel meer afstand houden in hun sociale contacten?

Kluge: ‘Toch liever niet. In Denemarken circuleerde de grap dat de Denen blij waren toen de tweemeterregel niet langer gold, want dan konden ze weer op vijf meter van elkaar gaan staan.’

Er heerst ook bezorgdheid dat volgende winter opnieuw tekorten van beschermingsmateriaal dreigen. Er zouden ook te weinig spuiten en injectienaalden zijn als er een vaccin komt.

Kluge: ‘Daar wordt heel hard aan gewerkt. De stocks zijn in de meeste landen wel aangevuld, want de bevolking zou zulke tekorten een tweede keer niet meer aanvaarden. En sommige landen, zoals Turkije, hebben hun industriële capaciteit op dat vlak enorm opgeschroefd. Dat is ook een les: uit winstbejag zijn we te afhankelijk geworden van lageloonlanden, ook voor grondstoffen van geneesmiddelen. Het Duits voorzitterschap van de Europese Unie zet op dat vlak stappen, merk ik.’

Als er een vaccin komt, zullen landen als de VS, China of Rusland het toch eerst voor zichzelf opeisen?

Kluge: ‘Dat is een van de dingen waar ik wel eens van wakker lig. Toch is het niet zo dat elk land in zijn eigen hoekje iets aan het ontwikkelen is. De internationale samenwerking in de race naar een vaccin of een geneesmiddel, en die tussen de privé- en de publieke sector, is nooit gezien.’

Het is niet zeker dat er een vaccin komt. En als het er al komt, zijn er nog veel vragen: zal het bijvoorbeeld voor iedereen werken?

Rusland beweerde al deze herfst met een vaccin te komen. Grote producenten als Johnson & Johnson hopen op begin volgend jaar. Moeten we sceptisch zijn over die hoop?

Kluge: ‘Absoluut, het is zelfs niet zeker dat er een vaccin komt. Hoop doet leven natuurlijk. Het vaccin is de nummer twee van onze prioriteiten, na het beheersen van de risico’s. En als het vaccin er al komt, zijn er nog veel vragen: zal het bijvoorbeeld voor iedereen werken?’

U hebt ooit verteld dat u nachtmerries had over uw periode in Rusland, met beelden van Siberische gevangenen die door tbc stierven. Hebt u nu nachtmerries over corona?

Kluge: (lacht) ‘Je leert wel wat weerstand op te bouwen. Mijn vader was traumatoloog en van hem ik geleerd dat je anderen niet kan helpen als je jezelf niet beschermt. Dat geldt voor iedereen: we moeten genoeg energie overhouden om de herfst aan te kunnen. Dit is een marathon. We moeten onze krachten doseren.’

‘Als ik al ergens nachtmerries van zou krijgen, is het hiervan: dat onze zorgverstrekkers een burn-out krijgen. Dat onze helden van de eerste lijn, ook de zorgkundigen in de rusthuizen, zo uitgeput raken dat we zonder soldaten vallen. En we hebben geen reserveleger klaar.’

Is dat ook een oproep aan de overheden om daar meer in te investeren?

Kluge: ‘Absoluut. De verpleegkundigen schreeuwen al jaren van de daken dat ze ondergefinancierd zijn. Nu zien we dat het systeem op zijn limieten gebotst is.’

Hoe vermijdt u zelf dat u op uw limieten botst?

Kluge: ‘Dat ik een marathonloper geweest ben, heeft mij geleerd mijn krachten te doseren. Ook mijn ervaring van vijf jaar bij Artsen Zonder Grenzen in Noord-Korea, de burgeroorlog in Somalië en de gevangeniskampen in Siberië heeft me enorm geholpen. Die stamina komt enorm van pas.’

Toch bent u nu meer diplomaat dan arts.

Kluge: ‘De ministers met wie ik werk, appreciëren mijn directe aanpak. Bij de huidige problemen zijn pragmatiek en durf belangrijker dan bureaucratie. Als het niet schaadt, kunnen we gerust een stap verder gaan dan wat ons hoofdkwartier in Genève zegt. Het is beter om op het terrein rekening te houden met de mogelijke overdraagbaarheid van het virus via de lucht, al is daar nog geen bewijs van.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud