Advertentie

Hoe de wereld draaide op een vervalst cijfer

©REUTERS

Trakteren op een afhaalmaaltijd volstond soms om ‘het belangrijkste cijfer ter wereld’ te manipuleren voor eigen gewin. Het boek ‘The Fix’ vertelt het ontluisterende verhaal van het Liborschandaal.

Op een tradingdesk in Tokio, ver weg van het epicentrum van de financiële crisis in Wall Street, voelde Tom Hayes zich machtiger dan ooit toen het systeem in het najaar van 2008 op zijn grondvesten schudde. Zijn zorgvuldig opgebouwde netwerk van marionetten, waarmee hij ’s werelds belangrijkste financiële cijfer stuurde, floreerde in chaotische tijden als deze.

‘Schapen’, noemde een van zijn goede contacten de individuen die voor elk van de 16 banken in een panel dagelijks de rente inschatten waartegen hun bank geld kon lenen bij andere banken. Het gemiddelde van die 16 schattingen leverde de Libor of de ‘London interbank offered rate’ op, een soort basisrente die in 2008 gelinkt was aan 350.000.000 miljard dollar aan derivatencontracten en 10.000 miljard dollar aan leningen wereldwijd, tot en met woonkredieten.

Ondanks haar centrale rol in het raderwerk van de financiële wereld bleek de Liborrente voorspelbaar makkelijk te manipuleren.

Ondanks die centrale rol in het raderwerk van de financiële wereld bleek de Libor voorspelbaar makkelijk te manipuleren. Het gebeurde al jaren voordat Hayes - ‘een rare, stille gast die de volledige markt controleerde voor ze ontplofte’, aldus een insider - driester dan ooit tekeerging. Dat kon alleen omdat het financiële systeem het toeliet. Met zijn belangenconflicten, het nauwelijks bestaande toezicht en de georganiseerde hebzucht vertoont het schandaal opvallend veel parallellen met de financiële crisis die de Liboraffaire overschaduwde.

Ontspoord systeem

‘The Fix’, een boek van de Bloomberg-journalisten Liam Vaughan en Gavin Finch, geeft het Liborschandaal de schijnwerpers die het verdient. Ze kapittelen evengoed Hayes en zijn menagerie van handlangers als het ontspoorde systeem. Vaughan uit in een gesprek met De Tijd zijn bezorgdheid over een mogelijke nieuwe cyclus van hebzucht die eraan zit te komen.

De vorige cyclus bereikte een hoogtepunt in de financiële crisis. Zoals vaak bij een grote crisis, bracht ook die indirect allerlei frauduleus gedrag aan de oppervlakte. The Wall Street Journal verwees in april 2008 op zijn voorpagina naar het verdachte gedrag van de Libor. Volgens de zakenkrant gaven sommige banken bewust lagere schattingen van hun ontleenkosten om te vermijden dat ze als een probleemgeval geviseerd zouden worden. Kort na de ineenstorting van de zakenbank Bear Stearns waren de financiële markten hypernerveus en wantrouwig. Dat vertaalde zich in fors hogere rentes voor leningen tussen banken. Door die rente met tientallen basispunten te onderschatten, hoopten de Liborbanken een paniekreactie te vermijden.

Het artikel trok de aandacht van de Commodity Futures Trading Commission (CFTC), een Amerikaanse financieel toezichthouder. Op medewerking uit het Verenigd Koninkrijk, waar de British Bankers’ Association (BBA) toezicht hield op de Libor, hoefde de CFTC niet te rekenen. Tot de BBA-leden behoorden dezelfde banken die verantwoordelijk waren voor de input van de Liborrente. Via een speciaal, ontransparant comité hielden ze toezicht op zichzelf. Geen wonder dat nauwelijks problemen gesignaleerd werden en dat de BBA het artikel in The Wall Street Journal kon afdoen als een misverstand door journalisten. De Britse centrale bank en de toezichthouder Financial Services Authority hadden dan weer geen interesse in het Liborgedoe.

Overmoedig

In het verre Tokio lachte de UBS-trader Hayes de heisa op zijn typisch overmoedige manier weg. De BBA was volgens hem een waardeloze groep ‘porto drinkende oude mannen’. Bovendien had hij niets te maken met de bewuste onderschatting van de Libor. Zijn manipulatie van de rente was subtieler en tegelijk grootschaliger. Ze diende een ander doel: dat van zijn eigen tradingposities.

Als trader had de sociaal onhandige Hayes, die aan het Aspergersyndroom leed en door collega’s spottend ‘Rain Man’ werd genoemd naar de gelijknamige film, zijn roeping gevonden. Zijn wiskundig inzicht en zijn obsessie met patronen waren er een troef. Bovendien durfde Hayes risico’s te nemen. Nadat hij in de zomer van 2006 voor de Zwitserse bankreus UBS aan de slag was gegaan in Tokio, bouwde hij snel een reputatie als succesvolle trader op. Alleen al in het crisisjaar 2008 verdiende hij 80 miljoen dollar voor zijn bank.

Hij deed dat in een wat onglamoureuze uithoek van de financiële markt: swaps in yen. Terwijl swapcontracten ooit ontstonden als een manier om zich in te dekken tegen stijgende of dalende rentes, groeiden ze in korte tijd uit tot een gigantische markt voor speculanten. Als Hayes geloofde dat de Japanse rente de volgende maanden zou stijgen, ging hij een swap aan met een tegenpartij die het omgekeerde dacht. De Libor speelde een cruciale rol in die contracten. Als beide partijen binnen drie maanden wilden evalueren wie gelijk had en wie moest betalen, keken ze naar de Libor en vergeleken ze die met het niveau van vandaag. Als de rente gestegen was, cashte Hayes. In dit geval is de Libor in yen op drie maanden van belang, maar er zijn Libors voor diverse munten en looptijden.

Meteen is duidelijk dat de manipulatie van de Libor een trader veel geld kan opleveren. Zelfs een verschil van 1 basispunt - een honderdste van een procent - kan een grote impact hebben op een tradingpositie van honderden miljoenen euro’s. Hayes wist dat traders van de banken in het Liborpanel soms druk uitoefenden op hun collega die de Liborschatting aanleverde. Maar hij zag in dat hij via beursmakelaars meer invloed kon hebben. Makelaars maken de transactie tussen twee traders mogelijk, waarbij ze een kleine commissie nemen. In de pikorde van de financiële wereld staan ze onder de veel beter betaalde traders, die vaak als alfamannetjes op hen neerkijken. Hayes, de sociale outsider van eenvoudige komaf, deed dat niet, met succes.

Kleine gunst

Via het masseren van makelaars kon Hayes meerdere Liborpanelleden tegelijk beïnvloeden, niet onbelangrijk gezien Libor een gemiddelde van 16 cijfers was waarbij de uitersten afvielen. Panelleden belden soms met makelaars - die midden in de markt stonden en veel informatie hadden - om input te vragen voor hun schatting, zeker als er weinig handel was zoals tijdens de hoogdagen van de crisis.

Hayes had een goed contact bij ICAP, het grootste makelaarshuis, en bij RP Martin. Als hij een contract op vervaldag had en een boost kon gebruiken, stuurde hij vaak korte instructies als ‘6m higher’: de libor op zes maanden moest hoger. Een ‘kleine gunst’ waarvoor hij soms niet meer dan een curryschotel van een afhaalrestaurant beloofde.

Dat makelaars zo vlot leken mee te werken, was niet enkel vanwege de curry. Hayes had hen in zijn macht omdat hij als steeds grotere trader een groeiende stroom orders - en dus commissies - in hun richting kon sturen. Zijn winst was hun winst. Ondanks zijn onhandige interacties en occasionele woede-uitbarstingen kon hij dankzij zijn intimiderende tradingvolume diensten blijven vragen, ook aan andere spelers. In enkele jaren tijd verstuurde hij meer dan 2.000 verzoeken om de Libor te manipuleren, bevestigde later onderzoek. Hayes schat dat dat goed was voor 5 tot 10 procent van zijn winst, een stevige marge in de genadeloze tradingwereld. Een wereld die hem ‘grenzen deed opzoeken’ en ‘hebzuchtig’ maakte, aldus Hayes.

Dat brengt ons bij de verantwoordelijkheid en de straffen. Hayes werd in het Verenigd Koninkrijk tot 14 jaar cel veroordeeld - dat werd later verminderd naar 11 jaar - nadat het CFTC-onderzoek hem eerder toevallig op het spoor was gekomen. Van de meer dan twintig personen die Hayes noemde als medesamenzweerders, werd uiteindelijk niemand veroordeeld. Een jury sprak de makelaars - die toegaven dat ze ruim 450.000 pond (517.000 euro) aan steekpenningen hadden ontvangen - vrij.

Ondanks het overweldigdende bewijs kwamen alle makelaars tot ieders verrassing vrij.
Liam vaughan
co-auteur ‘the fix’

‘Ondanks het overweldigende bewijs kwamen ze tot ieders verrassing vrij’, vertelt co-auteur Liam Vaughan aan de telefoon. ‘Veroordelingen blijken nu eenmaal moeilijk in complexe rechtszaken over witteboordencriminaliteit, met juryleden die soms in slaap vallen. Mogelijk speelt ook mee dat de makelaars uit de arbeidersklasse kwamen, sympathiek oogden en hun job al verloren hadden.’ De meeste makelaars stelden tijdens het proces dat ze de vervelende Hayes en zijn verzoeken zo veel mogelijk hadden proberen af te wimpelen.

Misschien nog opvallender is dat van Hayes’ oversten niemand terechtstond. ‘Nochtans is er bewijs dat de bazen wisten wat gaande was’, zegt Vaughan. ‘Er is een e-mail waarin Hayes’ baas een hogere bonus voor zijn trader vraagt vanwege zijn invloed op het Liborpanel. Traders worden ook aangemoedigd om manieren te vinden om geld te verdienen, zonder dat daar veel vragen over gesteld worden. Maar uit mijn gesprekken met onderzoekers bleek dat ze vreesden dat ze onvoldoende sterk bewijsmateriaal hadden. De managers zijn zo ontsnapt.’

Een extra complicatie was dat er geen duidelijke regels en nauwelijks toezicht van de BBA waren. Het beheer van de Libor is intussen overgedragen aan een dochter van de New York Stock Exchange en het manipuleren ervan is een strafbaar feit geworden. Er werden intussen ook stevige boetes uitgedeeld aan een reeks banken, goed voor zo’n 10 miljard dollar. Zeven andere traders werden veroordeeld of pleitten schuldig. Het illustreert hoe wijdverbreid de manipulatie van de Libor was. Zo probeerde een New Yorks traderteam van Barclays de Libor in dollar te sturen.

‘The Cartel’

Wie dacht dat de financiële sector daarmee zijn les geleerd had, kwam bedrogen uit. In 2013 legden Vaughan en zijn collega Finch de manipulatie van een andere cruciale financiële benchmark bloot. Het zelfverklaarde ‘The Cartel’ - een groep valutahandelaars van vijf grootbanken, waaronder opnieuw UBS en Barclays - bleek de dagelijkse ‘4 p.m. fix’-berekening van een pak wisselkoersen te manipuleren. Opnieuw volgden miljardenboetes en rechtszaken. Ook de goud- en de zilverprijs blijken intussen gemanipuleerd te zijn.

Vaughan is dan ook niet optimistisch. ‘Het toezicht op traders mag dan verstrengd zijn, zolang de verleiding er is om de kantjes eraf te lopen zal je traders hebben die het proberen. Zoiets gaat ook in cycli. Acht jaar na de crisis zijn de markten weer uitgelaten. Bovendien is er met Donald Trump een president die de financiële regulering wil afbouwen. Keert de laissez-faire terug naar Wall Street?’

©rv

Liam Vaughan en Gavin Finch - The Fix - 2017, Wiley, 216 blz., 24 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud