weekboek

Technologie heeft geen geweten

©Bloomberg

Facebook is door mensen met snode bedoelingen gemanipuleerd voor politieke beïnvloeding. Omdat de sociaalnetwerksite onzorgvuldig omsprong met de data die ze heeft van haar gebruikers. Maar misbruik van technologie voor minder eerbare doelen is van alle tijden.

Facebook-topman Mark Zuckerberg moest deze week in het Amerikaanse Congres spitsroeden lopen. Hij was er ter verantwoording geroepen omdat data die zijn bedrijf had laten rondslingeren waren benut om Facebook-gebruikers te bewerken met politieke boodschappen in de campagne voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016.

Zuckerberg moest ook uitleggen hoe Russische propagandisten die verkiezingen konden beïnvloeden door fake news te verspreiden via zijn sociaalnetwerksite. De ontdekking dat Facebook niet enkel een manier is om online en wereldwijd vriendschappen te onderhouden, maar ook gebruikt wordt voor politieke beïnvloeding, veroorzaakt beroering en wekt bezorgdheid.

Een chemisch middel dat oorspronkelijk ontwikkeld was om luizen te bestrijden, werd door de nazi’s aangewend om op grote schaal mensen te vermoorden in hun vernietigingskampen.

Niets nieuws onder de zon, nochtans. Als een nieuw communicatie-instrument of -kanaal opduikt, wordt dat snel aangewend voor propagandadoeleinden. Niet iedereen zag in de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw meteen de opportuniteit van het nieuwe massamedium televisie om politieke boodschappen te verkondigen. De politici die dat wel zagen, deden er hun voordeel mee. 

De radio kon er eveneens voor worden gebruikt. In 1949 zette de Amerikaanse spionagedienst CIA in Duitsland het station Radio Free Europe op, gericht op luisteraars in het door de Sovjet-Unie gedomineerde Oostblok. Om hen te informeren. Maar vooral om de publieke opinie in de landen onder communistische knoet te bewerken.

Ook kranten zijn gebruikt om politieke meningen te verspreiden. In Vlaanderen was het dagblad Vooruit - waar later De Morgen uit voortkwam - een instrument in handen van de Belgische Werkliedenpartij, de socialisten. De christelijke arbeidersbeweging had Het Volk, de liberalen Het Laatste Nieuws. Om ook een stem in het kapittel te hebben, lanceerde de Vlaamse ondernemerswereld in 1968 de Financieel-Economische Tijd. Maatschappelijke veranderingen haalden uiteindelijk het businessmodel van de kranten als spreekbuis van belangengroepen onderuit, de commerciële logica vereiste een onafhankelijker berichtgeving.

Gutenberg

En laten we verder teruggaan in de geschiedenis. Rond 1445 ontwikkelde Johannes Gutenberg de techniek om boeken te drukken. Opeens werd het makkelijker om informatie, ideeën en inzichten te verspreiden. De kerk en de wereldlijke machthebbers verloren hun monopolie daarop. De Gutenberg-bijbel heeft een belangrijke rol gespeeld in de verspreiding van het protestantisme. Van ‘ketterse opvattingen’, zoals dat toen door sommigen werd genoemd.

De originele Gutenberg-bijbel werd gedrukt op 180 exemplaren. Facebook telt bijna 1,8 miljard gebruikers. Dat is natuurlijk een heel andere schaal. Maar het principe blijft hetzelfde: communicatiemiddelen kunnen worden gebruikt of misbruikt.

Dat geldt voor nagenoeg elke technologie. Toen de mens ruim 3.000 jaar geleden leerde om ijzer uit erts te halen, gebruikte hij dat materiaal niet alleen om werktuigen te smeden om het leven en de arbeid gemakkelijker te maken, zoals ploegen, hamers en sikkels. Algauw maakte hij er ook wapentuig zoals bijlen, speren en zwaarden mee. In 1903 maakten de gebroeders Wright hun eerste vlucht met een zelf gebouwd en gemotoriseerd vliegtuig, amper tien jaar later al werd de oorlogsvoering uitgebreid van land en water naar de lucht.

Technologie is een instrument in handen van mensen. Hun vindingrijkheid om dat te misbruiken is groot.

Een chemisch middel dat oorspronkelijk ontwikkeld was om luizen te bestrijden, werd door de nazi’s aangewend om op grote schaal mensen te vermoorden in hun vernietigingskampen. Fysici ontdekten rond 1938 dat het mogelijk is een enorme hoeveelheid energie op te wekken door het splitsen van atomen. Op 6 augustus 1945 dropten de Amerikanen de eerste atoombom op de Japanse stad Hiroshima. 

De wetenschap maakt het klonen van levende wezens mogelijk. Met een schaap is dat al gelukt - Hello, Dolly! De techniek toepassen op mensen is een volgende stap. ‘The Boys from Brazil’, een Brits-Amerikaanse thriller uit 1978 gebaseerd op een boek van de Amerikaanse schrijver Ira Levin, voorzag al waartoe dat kan leiden: de plot van de film draait om klonen van Adolf Hitler, gecreëerd door naziwetenschappers.

Cyberpesten

Het internet is een fantastisch ding als middel om gemakkelijk toegang te krijgen tot informatie en om te communiceren. De cyberruimte heeft de wereld een extra dimensie geschonken. Maar ze heeft ook fenomenen doen ontstaan zoals cyberpesten, cyberschelden, cybermisdrijven en cyberoorlogsvoering. Het internet heeft bovendien een duister hoekje, het zogenaamde darkweb, waar drugsdealers, wapenhandelaars en verspreiders van kinderporno hun onfrisse zaakjes bedisselen.

De cyberruimte heeft de wereld een extra dimensie geschonken. Maar ze heeft ook fenomenen doen ontstaan zoals cyberpesten, cyberschelden, cybermisdrijven en cyberoorlogsvoering.

De technologie heeft geen geweten, maakt geen morele keuzes. Het is een instrument in handen van de mensen. En hun inventiviteit is groot. Ze kunnen het ten goede gebruiken - om het leven makkelijker en aangenamer te maken, om stappen vooruit te zetten - of met kwade bedoelingen - om macht te vestigen, om profijt te behalen, om andere mensen schade en pijn toe te brengen. 

Wanneer is het gebruik en wanneer is het misbruik? Het oordeel daarover is niet altijd eenduidig. De Amerikanen zullen zeggen dat de inzet van het atoomwapen in 1945 gerechtvaardigd was om een einde aan de Tweede Wereldoorlog te maken en de wereld nog meer leed te besparen.

De raketten die Donald Trump afvuurde op Syrië zijn hoogtechnologische wapens. De Amerikaanse president zegt dat hij ze wil gebruiken om de Syrische leider Assad - ‘een monster dat zijn eigen bevolking afslacht’ - van de macht te verdrijven. Wordt de technologie hier voor een goed doel gebruikt, of voor een slecht? Het is maar hoe je het bekijkt.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content