portret

Op welke planeet leeft Elon Musk?

Henk Dheedene

Ongecontroleerde tweets, 10 miljard verloren beurswaarde, een onderzoek van de beursautoriteiten en een huilende schuldbekentenis waarin hij vreest dat het ergste nog moet komen. Elon Musk lijkt wel gek geworden. Of was hij het al?

‘Do you think I’m insane?’ Met die vraag begint de gelauwerde biografie van Elon Musk (47) van de Amerikaanse journalist Ashlee Vance. De Tesla-topman stelt de vraag aan Vance tijdens een lunch in Silicon Valley, waarbij hij terloops ook bekent dat hij zich zorgen maakt om zijn goede vriend Larry Page, de costichter van Google, omdat die een leger robots aan het bouwen zou zijn dat de hele mensheid zal uitroeien.

Ik ben obsessief-compulsief van aard. Wat ik het belangrijkst vind, is winnen, en niet zo’n beetje ook. God mag weten waarom.
Elon Musk, topman van Tesla en SpaceX

Diezelfde vraag - is Elon Musk gek? - stelden Silicon Valley, Wall Street en de rest van de wereld deze week toen de topman van Tesla huilend toegaf dat hij de pedalen kwijt is, enkel nog rust vindt door het slaapmiddel Stilnoct (Ambien, in de VS), zelfs op zijn verjaardag 24 uur aan een stuk doorwerkte zonder iemand te zien en vreest dat het ergste nog moet komen. Die bekentenis in The New York Times leek vooral te dienen als excuus voor een rampzalige tweet die hij vorige week verstuurde waarin hij aankondigde dat hij Tesla van de beurs wou halen.

De koers schoot aanvankelijk de hoogte in, maar toen bleek dat de financiering, in tegenstelling tot wat Musk in zijn tweet beweerde, helemaal niet rond was, keerde het tij en kreeg Musk de wind van voor: van boze beleggers, die processen inspanden, van de Amerikaanse beurswaakhond SEC, die een onderzoek opent, van zijn raad van bestuur, die laat uitschijnen dat hij Musk wil vervangen als CEO, en van het grote publiek, dat hem liet vallen als een baksteen.

Neurale kortsluiting

De kritiek op zijn persoon klinkt steeds luider. De technologiewebsite Wired maakte de vergelijking met Donald Trump: ‘Hij haalt uit naar de media en financieel analisten, terwijl zijn fans alle tegenstanders afdoen als shortsellers of emotionele baby’s. Net zoals bij Trump dienen zijn grootse aankondigingen van projecten vooral om problemen in de dagelijkse gang van zaken te verdoezelen.’

Ex-werknemers getuigen over de botheid, wereldvreemdheid en arrogantie waarmee hij hen als slaven behandelde. Toen een personeelslid een bedrijfsactiviteit miste door de geboorte van zijn kind, kreeg hij direct een e-mail van Musk. ‘Dat is geen excuus. Ik ben verschrikkelijk teleurgesteld. Je moet weten waar je prioriteiten liggen. Wij veranderen de wereld, we veranderen de geschiedenis, en daarvoor zet je je in of anders moet je maar wat anders gaan doen.’

Musk mag dan wel een genie zijn dat de binnenkant van een auto of de verbrandingsmotor van een raket tot op het kleinste boutje onder de knie heeft, hij is ook een controlefreak die niets los kan laten. Toen het langverwachte Model S van Tesla eindelijk van de band rolde, controleerde Musk de eerste maanden persoonlijk elk voertuig. ‘Hij zat dan op handen en voeten onder de auto om bijvoorbeeld de wielkasten te inspecteren’, zei investeerder en bestuurslid Steve Jurvetson daarover.

Hoe onmogelijk Musk als mens was, ondervond ook zijn eerste echtgenote Justine Wilson toen ze enkele weken na het huwelijk zijn voortdurende kritiek al snel beu werd. ‘Ik ben je vrouw,’ zei ze tegen hem, ‘niet je werknemer.’ Waarop Musk antwoordde: ‘Als je mijn werknemer was geweest, was je nu ontslagen.’

Deze week is eindelijk duidelijk geworden dat Elon Musk god niet is. Het probleem is alleen dat hij dat zelf nog niet weet.
Geert Noels, ondernemer en econoom

Dat Musk zelf ook beseft dat zijn gedrag niet als normaal beschouwd kan worden, blijkt uit deze mail die hij ooit stuurde aan een vriend: ‘Ik ben obsessief-compulsief van aard. Wat ik het belangrijkst vind, is winnen, en niet zo’n beetje ook. God mag weten waarom… Het zal wel gestuurd worden door een of ander heel bedenkelijk psychoanalytisch zwart gat of een neurale kortsluiting.’

Vaak verwijzen intimi daarbij naar zijn Zuid-Afrikaanse jeugdjaren. Zelf pocht Musk graag met zijn avontuurlijke grootouders die met een zelfgebouwd vliegtuigje rond Afrika en zelfs naar Australië vlogen, maar over de donkere periodes in zijn jeugd blijft hij meestal vaag. Hij werd tot bloedens toe gepest op school en heeft zwaar geleden toen hij na de scheiding van zijn ouders bij zijn vader ging wonen.

In zijn biografie stippen zowel Elon als zijn broer Kimbal aan dat ze bij hun vader een zekere psychologische foltering ondergaan hebben. ‘Het is geen gelukkige man. Ik weet niet... fuck... ik weet niet hoe je wordt zoals hij. Het levert alleen maar ellende op als ik je er meer over vertel’, was het enige dat Musk daarover kwijt wou. Elon en zijn zus Justine hebben hun kinderen verboden hun grootvader ooit op te zoeken.

Het openhartige interview dat Musk vorig weekend aan The New York Times gaf, lijkt zijn emotionele labiliteit alleen maar te bevestigen. ‘Deze week is eindelijk duidelijk geworden dat Elon Musk god niet is’, zegt de econoom en ondernemer Geert Noels, die Musk vaak met verve verdedigde. ‘Het probleem is alleen dat hij dat zelf nog niet weet.’

Musk profileert zich als de unieke visionair die met PayPal de financiële sector overhoop haalde, de autowereld wakker schudde met Tesla, de transportsector wil ondergraven met zijn hyperlooptunnels en wereldmachten als China en Rusland uitdaagde door de Amerikaanse ruimtevaart nieuw leven in te blazen met SpaceX, omdat de NASA volgens hem al twintig jaar aan het slapen was. Hij groeide uit tot het toonbeeld van de utopische Silicon Valley-adepten die geloven dat niet de overheid, maar technologie de wereld zal redden van ziektes, honger en klimaatproblemen.

TESLA

Activiteit: Elektrische  auto’s, batterijen, energie- opslag en zonnepanelen

Werknemers: 37.500

Omzet: 11,76 miljard dollar

Nettoresultaat: -1,96 miljard dollar

Productie: 101.312 auto’s (2017)

SPACEX

Activiteit: Ruimtevaart

Werknemers: 7.000

Geschatte waarde: 25 miljard dollar

In maart had SpaceX contracten voor honderd ruimtelanceringen. Deindicatieve prijs voor een lancering met de Falcon 9 is 56,5 miljoen dollar. Het geschatte marktaandeel voor commerciële lanceringen is 65 procent.

In april 2019 staat de eerste bemande ruimtevlucht gepland.

Met de auto’s en de batterijtechnologie van Tesla wil Musk alvast die laatste oplossen. En mocht het toch mislukken met die aarde, dan heeft hij SpaceX achter de hand om letterlijk een uitweg te zoeken. ‘Als we geen ruimtereizende beschaving worden, zijn we afhankelijk van één planeet en dan neemt de potentiële levensduur van de menselijke beschaving meteen significant af’, zei hij ooit in een interview met de Nederlandse krant NRC. ‘Dat wil ik niet, dat moeten we voorkomen. Iemand moet het doen.’

Held

‘Elon Musk is broken, and we have broken him’, titelde Wired deze week. Jaren hebben technologieadepten Musk de hemel in geprezen. Silicon Valley heeft nu eenmaal nood aan goden. Vroeger werd die rol ingevuld door Steve Jobs. Later was het Elon Musk. In een opiniestuk voor het blad Forbes formuleerde de Amerikaanse psychiater Prudy Gourguechon het zo: ‘Wij zijn als kinderen die hun ouders verafgoden. Maar als we opgroeien, laten we hen vallen omdat ze arrogant, verward en niet goddelijk genoeg zijn. Dat is wat met Musk gebeurt.’

De Belgische internetondernemer Pieter Casneuf begrijpt niet dat Musk nu uitgespuwd wordt. ‘Hoe kan je iemand die uit het niets een hele sector wakker geschud heeft zo laten vallen? Tesla is op weg om de vijfde grootste autoproducent van de VS te worden, met meer verkochte wagens dan Porsche. De wereld zou meer Elon Musks moeten hebben: mensen die de markt lezen voor de rest dat doet. Hij zet niet alleen de autosector op zijn kop, maar ook de batterijtechnologie en de wereld van de hernieuwbare energie.’

Volgens Casneuf belichaamt Musk het echte ondernemerschap, dat veel te zeldzaam geworden is: ‘Als je met een nieuw project komt, wordt dat direct afgemeten aan enkele benchmarks in een Excel-bestand. Vanwaar komen die cijfers? Van het gemiddelde van de sector of op basis van ervaringen uit het verleden. Maar wat ben je met zo’n Excel in een snel veranderende wereld als vandaag? Echte ondernemers moeten de meetinstrumenten zelf in vraag durven te stellen. Dat is wat Musk doet.’

Veel waarnemers verklaren de bokkensprongen van Musk als een soort protest tegen het strakke keurslijf waarin Tesla zit. Vooral de shorters die zware posities ingenomen hebben op een mogelijke koersval van het aandeel jagen hem de gordijnen in. Het kortetermijdenken van de beurs zou niet passen bij een visionair als Musk, is de redenering. Vandaar de gesprekken over een mogelijke overname door het staatsfonds van Saoedi-Arabië.

‘Die redenering is helemaal bij de haren getrokken’, vindt Geert Noels. ‘Als één bedrijf bewijst dat beleggers op de lange termijn denken, is het Tesla wel. Zelfs nadat gebleken is dat het bedrijf keer op keer de vooropgestelde doelen mist, bedraagt de beurswaarde nog altijd 54 miljard dollar, wat zelfs hoger is dan Ford en BMW, die toch wat meer rendabiliteit en financiële stabiliteit bewezen hebben.’

Vervanging

De roep om Musk te vervangen als CEO van Tesla of op zijn minst een sterke operationeel directeur naast hem te zetten, klinkt steeds luider. Daarvoor zou eerder al de Facebook-topvrouw Sheryl Sandberg aangezocht zijn. ‘Als visionair is Musk niet vervangbaar. Maar als uitvoerend directeur of financieel genie is hij dat zeker wel’, zegt Noels.

In het interview met The News York Times reageerde Musk op die geruchten op de hem kenmerkende manier: ‘Als jullie iemand kennen die de klus beter klaart, laat het me alsjeblieft weten. Die mag de teugels nu direct overnemen.’

Musk is ervan overtuigd dat niemand voldoende kennis, passie en wilskracht heeft om de schijnbaar onmogelijke beloftes van zijn bedrijven na te komen. Hij is het gewoon om onder vuur te liggen. Bij PayPal kwam het in 2000 zelfs tot een regelrechte coup tegen Musk. Een groep topmanagers wou hem als CEO aan de kant schuiven ten voordele van Peter Thiel. Ze wachtten tot Musk aan boord van een vliegtuig gestapt was voor zijn huwelijksreis naar Australië, die hij door de drukte al negen maanden uitgesteld had, om de raad van bestuur in te lichten. Hoewel Musk meteen het eerste vliegtuig terug naar Californië nam, slaagden ze in hun opzet. Musk bleef wel aan boord als de grootste aandeelhouder van het bedrijf.

In 2012 zat Tesla zodanig aan de grond dat de productie stilgelegd werd. Musk nam contact op met zijn goede vriend Larry Page van Google. Met een handdruk beklonken ze de overname van Tesla door Google, maar de volgende weken kwamen de orders toch weer sneller dan verwacht op gang zodat een overname niet langer nodig was.

Hart en ziel

De meeste mensen die onder een dergelijke druk staan, functioneren niet meer goed. Elon wordt juist hyper-rationeel. Ik heb nog nooit iemand gezien die zoveel pijn kon lijden.
Antonio Gracias
Investeerder in Tesla en SpaceX

Het is ook niet de eerste keer dat Musk er uitziet als een wrak. ‘In zijn slechtste momenten, meestal het gevolg van weken slaaptekort, lijken zijn ogen in zijn schedel te zijn verzonken’, schrijft Ashlee Vance. ‘Musks gewicht gaat op en neer met de stress en hij is meestal zwaarder als hij echt overwerkt is. Je zou het grappig kunnen noemen dat Musk zoveel praat over het overleven van de mensheid, maar niet bereid is onder ogen te zien wat zijn manier van leven voor zijn eigen lichaam betekent.’

Opgeven staat in elk geval niet in het woordenboek van Musk. Integendeel, het vermogen om midden in een crisis gefocust te blijven, is een groot voordeel dat Musk ten opzichte van andere ondernemers en concurrenten heeft, vindt Antonio Gracias, investeerder in Tesla en SpaceX.

Hij verwijst naar 2008, toen SpaceX gigantische tegenwind kreeg van de NASA, Tesla op een haar na failliet ging en Musk zijn eerste kindje verloor aan wiegendood. ‘De meeste mensen die onder een dergelijke druk staan, functioneren niet meer goed. Ze gaan verkeerde beslissingen nemen. Elon wordt juist hyperrationeel. Ik heb nog nooit iemand gezien die zoveel pijn kon lijden.’

En zelfs als Musk de baan moet ruimen als CEO van Tesla is het nog maar de vraag of hij daar echt van wakker ligt. ‘Zijn hart en ziel liggen bij SpaceX’, zei zijn vriend Christie Nicholson daarover. ‘Iedereen denkt aan Tesla als ze over Musk spreken, maar zijn echte passie ligt in de ruimtevaart. Hij zou daar al de rest voor laten schieten.’

Elon Musk mag dan al op zijn menselijke limieten botsen op aarde, met zijn hoofd leeft hij al ergens anders: op Mars. Die planeet bereiken en koloniseren is zijn ultieme doel, waarvoor hij de plannen al heel concreet berekend heeft. Toen zijn biograaf hem vroeg wat hij bereid was om op het spel te zetten, antwoordde Musk: ‘Alles wat andere mensen koesteren. Ik zou graag sterven op Mars. Ik zou de planeet graag een keer bezoeken, dan weer terugkeren naar de aarde, om er dan als ik zeventig of zo ben weer heen te gaan en er te blijven. Als het allemaal goed uitpakt, gaat het zo ook gebeuren. Als mijn vrouw en ik een heleboel kinderen hebben, zal zij waarschijnlijk bij hen op aarde blijven.’

‘Do you think I’m insane?’ Het antwoord op die vraag vindt Musk volgens Ashlee Vance uiteindelijk niet relevant. Hij wil alleen nagaan of zijn biograaf gelooft in zijn hogere missie, waaraan al zijn bedrijven uiteindelijk ondergeschikt zijn. ‘Elk facet van Musks leven is mogelijk een poging om een soort existentiële angst weg te nemen die tot in al zijn vezels is doorgedrongen. Hij ziet de mens als een zichzelf beperkende soort die in levensgevaar is en daar wil hij iets aan doen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect