nieuwsanalyse

Sneuvelt het businessmodel achter de Poolse bouwvakker?

©Chris Pennarts/Hollandse Hoogte

Maandag buigen de Europese ministers van Werk zich over strengere regels om misbruiken met gedetacheerden de wereld uit te helpen. ‘Dit valt niet meer uit te leggen.’

Een doorsnee bouwwerf in Brussel. Bouwvakkers praten tegen elkaar in een Oost-Europese taal. Een ploegbaas geeft aanwijzingen in het Engels. Pottenkijkers zijn niet welkom. Als we een werknemer willen aanspreken, worden we weggejaagd. Safety reasons, zo klinkt het. De aanwezigheid van buitenlandse, veelal Oost-Europese, werknemers en zelfstandigen is al jaren de realiteit op zowat elke grote werf in dit land. Ze werken als gedetacheerde. Dat betekent dat ze in dienst zijn van een bedrijf in eigen land en ze voor een tijdelijke opdracht worden uitgestuurd naar een ander Europees land.

Elk jaar worden in Europa zo’n 2 miljoen mensen gedetacheerd. Bij het vastleggen van de regels in de jaren 90 is zwaar slag geleverd. Voor de meeste mensen was dat een ver-van-mijn-bedshow, want welke burger lag wakker van een kader dat tijdelijke dienstverlening over de grenzen van de Europese lidstaten heen mogelijk maakte? Maar nu detachering in sommige sectoren tot fors banenverlies leidt, kraakt het principe in zijn voegen. De toestroom van Oost-Europese arbeidsmigranten is een van de redenen waarom veel Britten ervoor kozen uit de Europese Unie te stappen. Het aanscherpen van de regels was ook een belangrijk thema in de Nederlandse en Franse verkiezingen dit jaar.

Al te gretig

Ook bij ons ligt detachering onder vuur omdat er al te gretig een beroep op gedaan wordt. België is, na Luxemburg, het land dat in verhouding tot zijn bevolkingsaantal het meeste gedetacheerden aantrekt. Vorig jaar ging het over bijna 214.000 werknemers en zelfstandigen die vanuit het buitenland naar ons land werden gezonden. Alles samen voerden zij 772.000 opdrachten uit, een verdubbeling in vijf jaar tijd. Gedetacheerden zijn goed voor 3 procent van de Belgische tewerkstelling, terwijl dat in Europa gemiddeld minder dan een procent is.

Leg maar eens uit aan de mensen dat een bouwvakker zijn job verliest omdat een buitenlander tegen dumpingprijzen werkt.
Tom Deleu
Christelijke vakbond ACV

‘Door de jaren heen is het een businessmodel van goedkope arbeid geworden’, zegt Tom Deleu, expert bij de bouwcentrale van de christelijke vakbond ACV. ‘Belgische jobs komen in de verdrukking, waardoor het draagvlak voor de interne markt wegebt bij een groot deel van de bevolking. Leg maar eens uit dat een bouwvakker zijn job verliest omdat een buitenlander tegen dumpingprijzen werkt. Er is echt actie nodig, of de mensen haken helemaal af.’ Of hoe het cement dat de economieën van de Europese lidstaten moest versterken in een kwarteeuw op zijn minst voor een stuk betonrot werd.

Magneet

België is als loonlastenkampioen een detacheringsmagneet. ‘In ons land hoef je niet te sjoemelen om profijt te doen’, zegt Johan Willemen, de voorzitter van de grootste familiale bouwgroep van het land. ‘Als ik via detachering een Poolse bouwvakker in dienst neem, betaal ik hem het Belgisch minimumloon en de Poolse sociale lasten. Die lasten zijn ook nog eens berekend op het Poolse minimumloon. Zelfs met alles in regel, geeft mij dat een arbeider die 40 procent goedkoper is dan een Belgische. Dat is de klant die daarvan profiteert, hè, niet wij. En let op, je hebt die mensen ook nodig. Elk jaar gaan meer dan 10.000 bouwvakkers met pensioen en er komen maar een duizendtal bij. Voor sommige stielen vind je gewoon geen mensen meer.’

Een deel van de detacheringen doet inderdaad waarvoor het systeem dient: arbeidstekorten in de ene Europese lidstaat lenigen met overschotten uit de andere. Zo vinden Belgische bouwbedrijven nauwelijks nog bekisters, buitenlandse werkkrachten zijn dan een galante oplossing. En België importeert ook brains. 40 procent van alle gedetacheerden in ons land zijn Nederlanders, Fransen en Duitsers. Denk aan buitenlanders die zeer specifieke taken uitvoeren in de industrie. Of aan goedbetaalde specialisten die van de ene afdeling van een multinational naar een andere worden gestuurd. Of aan de vele lobbyisten in de Europese wijk.

Ons land zendt jaarlijks ook zelf zo’n 80.000 mensen uit. ‘Geen bouwvakkers, maar veelal hoogopgeleiden die voor zeer specifieke taken naar een ander land worden gestuurd’, stelt Monica De Jonghe, expert van het Verbond van Belgische Ondernemingen (VBO). ‘Voor een groot deel wordt detachering vandaag nog altijd gebruikt waarvoor het bedoeld was.’

Behouden

Het VBO wil, net zoals federaal staatssecretaris voor de Strijd tegen Sociale Fraude Philippe De Backer (Open VLD), het systeem van detachering daarom absoluut behouden. ‘Het is zeer belangrijk voor onze economie, maar we moeten vermijden dat de bouwsector het kind van de rekening is’, zegt De Backer. De helft van alle gedetacheerden in ons land werkt in de bouw. Een kwart van de tewerkstelling in de bouw ging intussen verloren aan buitenlanders. Soms is dat omdat Belgische bedrijven niet voldoende personeel vinden, maar veel vaker doen ze een beroep op buitenlandse krachten om kosten te besparen. Volgens één raming, waar het Britse weekblad The Economist onlangs over schreef, vormen gedetacheerde buitenlanders een derde van de bouwvakkers op Belgische werven.

Zelfs met alles in regel is een Poolse arbeider 40 procent goedkoper dan een Belgische.
Johan Willemen
Voorzitter bouwgroep Willemen

‘Dat zou best kunnen’, zegt Willemen, wiens bedrijf er zelf ‘enkele honderden in dienst heeft’ (bij Willemen werkt 2.500 man, red.). ‘Maar staar u niet blind op dat aantal buitenlanders. Het grote probleem is dat het systeem van detachering een schemerzone in het leven roept die malafide volk aanzuigt, maffia die de grote verschillen in kostprijs van Belgische en buitenlandse arbeiders uitbuit. Detacheringsbureaus ‘verkopen’ buitenlandse werknemers aan Belgische bedrijven en nemen daar een marge op. Als ze alles in regel doen, kunnen ze al veel geld verdienen, want buitenlanders worden tegen ‘Belgische prijzen’ verkocht. Maar wie de kantjes eraf loopt, heeft zicht op écht spectaculaire winsten. De meeste detacheringsbureaus zijn niet bonafide.’

Maandloon van 212 euro

Een typisch voorbeeld van fraude - sociale dumping - is dat bedrijven aan gedetacheerde werknemers niet het Belgische minimumloon uitbetalen, maar dat van hun land van herkomst. In plaats van ons minimumloon van meer dan 1.500 euro bruto per maand krijgt een Bulgaar dan slechts 212 euro. In andere gevallen worden overuren niet uitbetaald, kunnen gedetacheerde werknemers naar allerhande premies fluiten of worden helemaal nergens socialezekerheidsbijdragen betaald. In extreme gevallen gaat de fraude ook gepaard met mensenhandel.

Een van de schrijnendste bekende uitwassen rond detachering in ons land dateert van 2012. Toen kwamen Pawel Lawecki en Marcin Adamek, twee Poolse mecaniens, om het leven toen de loods in Wingene waarin ze sliepen uitbrandde. Negen andere Polen kwamen er met doodsangst vanaf. De Polen werden tewerkgesteld door een Belgisch transportbedrijf met ‘Poolse zuster’ en namen vrede met armtierige leefomstandigheden in België. De zaak is nog altijd hangende. ‘Veel gedetacheerde werknemers en zelfstandigen accepteren dat de regels niet worden gevolgd, omdat ze desondanks meer verdienen dan in hun thuisland’, zegt Hilaire Willems, arbeidsinspecteur bij de federale overheidsdienst Werk. ‘De slachtoffers zijn Belgische bedrijven die de regels wel volgen. Zij kunnen de lagere prijzen van hun concurrenten die er de kantjes afrijden niet volgen en worden uit de markt geprijsd.’

De inspectiediensten proberen op te treden, maar het is dweilen met de kraan open. De regels zijn Europees, maar de documenten die gedetacheerde werknemers moeten voorleggen worden afgeleverd door het land van herkomst. En het is het land van bestemming - dus onze inspecteurs - dat moet nagaan of de belangrijkste regels worden gevolgd. Om te controleren of de socialezekerheidsbijdragen zijn betaald, moeten inspecteurs bijvoorbeeld contact opnemen met het land van herkomst. ‘Vooraleer we alle informatie hebben gekregen zijn de vogels vaak al gaan vliegen’, zucht Willems.

De carrousels die met gedetacheerde werknemers en zelfstandigen worden opgezet zijn zelfs nog moeilijker te controleren. In principe mogen enkel bedrijven die een zekere activiteit in hun land van herkomst hebben werknemers detacheren. Maar daar is nauwelijks controle op, waardoor spookbedrijven die niets anders doen dan werknemers richting West-Europa detacheren zo goed als vrije baan hebben. Als ze worden gesnapt, richten ze gewoon een nieuw spookbedrijf op en draait de carrousel verder.

Heilige koe

De afgelopen jaren sloot België samenwerkingsakkoorden met landen als Polen en Roemenië om informatie beter en vlotter uit te wisselen. Maar om het probleem echt aan te pakken is een Europese oplossing nodig. ‘Jarenlang was dat onmogelijk, want de Europese Commissie wilde niet toegeven dat er een probleem was met haar heilige koe - het vrije verkeer. Gelukkig leeft het besef intussen wel dat er iets moet veranderen’, zegt Tom Deleu.

Europees Commissaris voor Werk Marianne Thyssen (CD&V) werkt al lang aan maatregelen tegen de misbruiken. ©EPA

Europees commissaris voor Werk Marianne Thyssen (CD&V) werkt al lang aan maatregelen die de misbruiken moeten indijken. Ze wil dat gedetacheerde werknemers niet langer het minimumloon maar hetzelfde loonpakket krijgen aangeboden als andere werknemers in het bedrijf waar ze heen worden gezonden. Daarnaast stelt ze voor dat werknemers maximaal voor 24 maanden kunnen worden uitgezonden. In het voorjaar hadden de Europese lidstaten daar bijna een akkoord over, dat op het laatste moment op Frans verzet stootte.

Voor de Franse president Emmanuel Macron, die in zijn verkiezingscampagne een Europe qui protège beloofde en aankondigde de detachering in te perken, ging het voorstel niet ver genoeg. Hij wilde de termijn inperken tot een jaar. Aanvankelijk stond hij geïsoleerd met dat standpunt, maar intussen heeft hij de steun van België, Nederland, Luxemburg en Duitsland.

Compromis

De Europese ministers van Werk proberen maandag een compromis te sluiten over nieuwe regels. Ze moeten uitmaken of gedetacheerden één dan wel twee jaar aan de slag kunnen blijven. Ook wordt een Pools voorstel voor een lange overgangsperiode voor de nieuwe regels besproken. Normaal moet Europese wetgeving na twee jaar in de nationale wetgeving zijn opgenomen, maar de Polen willen meer tijd. Het land vraagt, samen met enkele andere Oost-Europese staten, ook een permanente uitzondering voor de transportsector.

De slachtoffers zijn Belgische bedrijven die de regels volgen, want zij worden uit de markt geprijsd.
Hilaire Willems
Sociaal inspecteur

Welk compromis ook uit de bus komt, de Belgische werkgevers zitten met de handen in het haar. ‘Het inperken van de periode is een symbool’, zegt Monica De Jonghe. ‘Voor bouwvakkers is een jaar nog te lang om de problemen op te lossen, voor veel anderen zoals expats is een jaar veel te kort. Daarenboven vrezen we dat bedrijven de nieuwe regels zullen ontwijken door vaker met zelfstandigen te werken. Voor zelfstandigen gelden geen beperkingen en daar is frauderen nog gemakkelijker.’ Ook de vakbonden hebben twijfels. ‘Dit is een stap in de goede richting, maar als niet beter kan worden gecontroleerd blijft het vechten tegen de bierkaai’, zegt Tom Deleu.

Ook Willemen verwacht niet veel beterschap. ‘Een kortere detacheringstijd kan langdurige fraude moeilijker maken. Maar wie verhindert dat die mannen na één jaar terugkeren met een nieuwe identiteit? Het probleem van de Braziliaanse bouwvakkers die in ons land gedetacheerd worden als Portugezen is al jaren bekend, maar het bestaat nog altijd. Een bouwbedrijf kan dat niet allemaal controleren.’

Wat wel een grote stap vooruit zou zijn? ‘Werk de loonverschillen weg. Laat een werkgever sociale lasten betalen in het land van tewerkstelling in plaats van in het land van herkomst. Een Poolse bouwvakker in België wordt zo even duur als een Belg. Laat België een deel van de socialezekerheidsbijdragen die het int, doorstorten aan Polen. En laat ons land het andere deel op zak steken. Beschouw dat als een eerlijke winst voor de sociale zekerheid voor de inkomsten die ze mist omdat er geen Belg aan de slag is. Zo’n systeem ligt natuurlijk moeilijk voor de Polen, die dan niet meer kunnen profiteren van het feit dat hun werkkrachten goedkoper zijn.’

Om de controles te verscherpen pleit ons land al langer voor een Europese databank waarin alle relevante informatie over de gedetacheerde werknemers wordt verzameld. Controlediensten kunnen dan meteen nagaan of werknemers over officiële documenten beschikken en of socialezekerheidsbijdragen worden betaald. ‘Die databank komt er helaas nog niet, want in veel landen is er weerstand tegen’, zegt De Backer. De Visegrad-landen - Polen, Hongarije, Tsjechië en Slovakije - zien er een poging in om het vrij verkeer aan banden te leggen. Zij hebben zich ook lang verzet tegen de maatregelen van Thyssen. Ze vrezen dat de West-Europese landen de detachering willen inperken en zo veel van hun landgenoten de kans op werk ontzeggen.

Lichtpuntjes

Toch zijn er lichtpuntjes. De Visegrad-landen stellen zich de jongste maanden welwillender op omdat ze zelf geconfronteerd worden met sociale dumping van werknemers uit niet-Europese lidstaten van de Balkan. Daardoor zien ze de nood van betere controles in. Intussen blijft het aantal detacheringsopdrachten in ons land weliswaar stijgen, maar het aantal gedetacheerde werknemers is vorig jaar na een jarenlange toename voor het eerst licht gedaald. ‘Ik hoor zeggen dat malafide bedrijven niet meer zo gemakkelijk kunnen frauderen als vroeger, wat al een serieuze stap vooruit is’, zegt De Backer. In de bouwsector zijn er ook voor het eerst sinds lang weer meer Belgische banen bij gekomen. Een heuse trendbreuk.

Naar een arbeidsmarkt zoals we die tien jaar geleden kenden, keren we nooit meer terug. We wennen maar beter aan het beeld van de Poolse of Roemeense bouwvakker. ‘Je kunt niet voor een interne markt gaan en vervolgens zeggen dat je bepaalde mensen niet wilt, zoals sommigen op een verdoken manier met strengere regels proberen te doen’, besluit De Backer. ‘Je moet wel een gelijk speelveld creëren, zodat bedrijven eerlijk kunnen concurreren.’ Zolang die eerlijke concurrentie er niet helemaal is, blijft detachering voor velen evenwel een vies woord.

©Mediafin

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content