Amerikaanse ervaringen met 3M werpen schaduw over Zwijndrecht

©Bloomberg

Terwijl het PFOS-schandaal zich in ons land pas openbaart, zijn de Amerikaanse 3M-vestigingen al jaren verwikkeld in rechtszaken. De Tijd sprak met een Amerikaanse milieuadvocaat die 3M voor de rechter sleept. ‘3M in Zwijndrecht wordt een heel lang probleem. En wij kunnen het weten.’

Decatur, een piepkleine stad in de staat Alabama, is best charmant. De 55.000 inwoners wonen in de vallei van de grote Tennessee rivier. Bij goed weer gaan ze er vissen of waterskiën. In het natuurdomein dat aan de stad grenst, spotten ze vogels. In de tuin kweken ze verse groenten.

In 1961 vindt het chemische bedrijf 3M er het perfecte bedrijfsterrein. Op tien minuten rijden van de stad, tegen de oevers van de Tennesseerivier, gaat de productie van PFOS van start. Een chemische stof die water-, vuil- en vetafstotend is. Ze wordt verwerkt in producten als papier, textiel, tapijten en brandblusschuim. De fabriek is bijna een kopie van die in het Antwerpse Zwijndrecht, al opende die pas tien jaar later de deuren.

De essentie

  • De Amerikaanse 3M-vestingen worden al jaren aangeklaagd voor de milieu- en gezondheidsgevolgen van hun PFOS-productie. Het kostte hen al honderden miljoenen euro’s.
  • Drinkwater is er de grootste bezorgdheid. Ook vinden ze er nog altijd oude stortplaatsen met gecontamineerd slib.
  • De gelijkenis tussen het Amerikaanse Decatur en Zwijndrecht is frappant. In beide gevallen kwam de chemische stof in de grond rond de fabrieksterreinen terecht, net naast een grote rivier, en bleef het jaren onder de radar.

Vandaag, 60 jaar later, is 3M in Alabama verwikkeld in rechtszaken. Vervuild drink- water, verregaande bodemvervuiling, vissen bomvol chemicaliën en lekkend gecontamineerd slib. Ze zagen het allemaal in Decatur. Bij langdurige hoge concentraties en blootstelling is PFOS toxisch. Het komt in het bloed, de lever en de nieren terecht. Het verstoort de hormoonbalans en het risico op groeistoornissen en kanker neemt toe.

Gary Davis is een van de milieuadvocaten die 3M al jaren voor de rechter sleept. Wanneer we hem woensdagavond de vraag mailen of hij met ons wil praten, krijgen we 9 minuten later een antwoord. Hij is helemaal niet verbaasd een bericht te krijgen uit België. ‘Het was een kwestie van tijd. Zwijndrecht produceerde exact dezelfde chemische stof als Decatur. Dan kan je al raden wat komt.’

Davis herinnert zich zijn eerste rechtszaak tegen 3M in 2016 goed. Hij stapte samen met een drinkwaterbedrijf naar de rechter. ‘Het bedrijf haalde zijn water uit de Tennesseerivier, maar die bevatte een te hoge concentratie PFOS. 75.000 gezinnen werden getroffen. Tot 20 kilometer van de 3M-fabriek. 3M beloofde het water te zuiveren. Kostenplaatje: 37 miljoen dollar.

Als een Hollywoodfilm

Het parcours van de 3M-fabriek in Decatur leest als een Hollywoodfilm. Amper 15 jaar na de opstart wist 3M dat iets loos was. Het schadelijke product zat in het bloed van de medewerkers en na testen bij proefdieren bleek het goedje toxisch te zijn. Niet veel later ontdekte 3M dat de vis in de Tennessee gecontamineerd was door hun afvalwater. 3M zweeg en de burgers van Decatur bleven zelfgevangen vis in de pan gooien.

Hoe gevaarlijk is PFOS?

De bijzonder handige maar ook schadelijke moleculen uit de PFAS-familie worden in een grote perimeter rond Zwijndrecht in te hoge concentratie aangetroffen. Waarom valt dat zo moeilijk op te lossen? En moeten alle kippen en moestuinen in de buurt er dan aan geloven?

Als 3M zijn afvalwater begint te filteren, wordt het wel iets schoner, maar is er een bijproduct: slib, dat boordevol chemicaliën bleek te zitten. Om van de smurrie af te geraken, loosde 3M het op zijn bedrijfsterrein. Ook mocht het van het stadsbestuur stortplaatsen in de ruime omgeving gebruiken om het slib te dumpen. Jaren aan een stuk.

Ondertussen ontspint zich in de Amerikaanse staat Minnesota een gelijkaardig verhaal. De vestiging van Cottage Grove dumpt over de hele staat toxisch slib. Hier gaan de interne memo’s van proefdieren, bloedonderzoek en afvalwater zelfs terug tot de jaren 50.

De impact op mens, dier en natuur wordt steeds duidelijker, maar van een publieke hetze is geen sprake. ‘3M overtuigde zichzelf dat het allemaal geen kwaad kon’, zegt Davis. ‘Hun werknemers vielen niet dood, dus zo giftig kon het niet zijn. Bovendien was PFOS een van 3M’s winstgevendste chemicaliën en dat wilde het niet opgeven.’

Klokkenluider

De gelijkenissen tussen Decatur en Zwijn- drecht zijn frappant. Ook Zwijndrecht produceerde jarenlang PFOS en ook daar is het goedje in de grond rond de fabrieks- terreinen terechtgekomen, net naast een grote rivier. In beide gevallen bleef het onder de radar.

3M zegt altijd dat het stopte met de productie zodra het de ware toedracht kende, maar dat klopt niet.
Gary Davis
Milieuadvocaat

Wel een verschil: de 3M-fabriek in Zwijndrecht ligt vlakbij Antwerpen, met een half miljoen inwoners de grootste stad van Vlaanderen. De Universiteit van Antwerpen ziet al binnen een perimeter van 15 kilometer gezondheidsrisico’s - een gebied van bijna een miljoen mensen - en adviseert geen eieren van zelfgekweekte kippen te consumeren.

Begin 2000 stopte 3M met de productie van PFOS. Zowel in Decatur als in Zwijndrecht. De druk vanuit de Amerikaanse overheid werd te groot en ook de bewijzen stapelden zich op. ‘3M zegt altijd dat het stopte met de productie zodra het de ware toedracht kende, maar dat klopt niet’, zegt Davis. ‘De voorbije zes jaar nam ik wel 100.000 documenten door. Er zijn genoeg studies die aantonen dat ze goed wisten wat er aan de hand was.’

Dat is deels te danken aan de klokkenluider Richard Purdy, een voormalig wetenschapper bij 3M. Het was zijn job om de milieu-impact van onder andere PFOS in kaart brengen. Vanaf 1997 vindt hij almaar meer bewijs dat het product overal zit. ‘In vissen, ongewervelde dieren, ratten en babyarenden’, zei hij in een interview op de Amerikaanse radio. Omdat 3M het potje gedekt hield, nam hij in 1999 ontslag. Hij stuurde zijn vlammende ontslagbrief ook naar het Amerikaanse milieubeschermingsagentschap.

Verhaal van decennia

Productie stilgelegd of niet, het kwaad is geschied. PFOS is niet afbreekbaar. Eenmaal in de natuur blijft het voor eeuwig rondzwerven en terechtkomen in het voedsel en het drinkwater. Niet voor niets worden de chemicaliën uit de PFAS-familie de ‘forever chemicals’ genoemd.

Sinds 2015 wordt 3M aangeklaagd. Niet alleen in Amerikaanse staten met een 3M- vestiging, maar ook op plaatsen waar 3M-materiaal, bijvoorbeeld in brandblusschuim, vaak gebruikt wordt. Het kostenplaatje voor 3M wordt almaar groter. In 2018 betaalden het 850 miljoen dollar aan Minnesota voor vervuild grondwater.

Ondertussen bleef het stil in België. Het probleem kwam letterlijk aan de oppervlakte toen Leefbaar Antwerpen door Innovatie en Samenwerking (Lantis) met graafwerken startte voor de Oosterweelverbinding. Ook milieuorganisaties en de gemeente Zwijndrecht sloegen alarm. De PFOS-waarden in Zwijndrecht overschreden op sommige plaatsen 27 keer de normale waarden.

‘In Decatur was drinkwater de eerste bezorgdheid’, zegt Davis. ‘Vergeet niet dat het een verhaal is van decennia. Wat is in de jaren 70 en 80 gebeurd? Vandaag stoten we nog altijd op nieuwe stortplaatsen. Vaak zijn het oude sites die later werden gesloten. Mensen vergaten dat ze er waren en bouwden er huizen op. Nu vertegenwoordigen we gezinnen die er wonen.’

Opruimwerken

Hoe los je dit op? Zijn er in de Decatur antwoorden te vinden? ‘Water kan worden gefilterd via de techniek van de omgekeerde osmose’, zegt Davis. Het is een zuiveringsmethode die PFOS en andere chemische verbindingen uit het water kan halen. Via die techniek beloofde 3M het water van het waterbedrijf te zuiveren na de eerste zaak van Davis.

In Decatur proberen ze de verontreiniging niet op te ruimen. De vervuilde grond op het bedrijfsterrein wordt toegedekt onder een soort kleilaag, in de hoop daarmee te voorkomen dat de gecontamineerde grond in de rivier sijpelt.

En dan is er nog de indirecte vervuiling. ‘3M produceerde jarenlang een product genaamd Scotchgard, dat gebruikt wordt om tapijten tegen vlekken te beschermen’, zegt Davis. ‘Nu blijkt dat de tapijtfabrikanten PFOS in hun afvalwater vinden, en dat het via de riolering bij huishoudens terechtkomt.’ Ook producten waarin PFOS werd verwerkt en die op een stortplaats terechtkomen, vormen een potentieel risico. Via afgedankte kleding, meubels, tapijten,… blijft het chemisch goedje in de ondergrond lekken.

‘Dat gaat nooit meer weg, het zit overal en is voor eeuwig. Als de situatie bij Antwerpen maar iets in de buurt komt van wat wij zien in Decatur, wordt het een lang probleem voor jullie.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud