analyse

Hoe gevaarlijk is PFOS?

De fabriek van 3M in Zwijndrecht, waar PFOS geproduceerd werd. ©BELGA

De bijzonder handige maar ook schadelijke moleculen uit de PFAS-familie worden in een grote perimeter rond Zwijndrecht in te hoge concentratie aangetroffen. Waarom valt dat zo moeilijk op te lossen? En moeten alle kippen en moestuinen in de buurt er dan aan geloven?

Wat zijn PFAS en PFOS juist?

PFAS of perfluorverbindingen zijn een enorme familie aan synthetische chemische stoffen die gemeen hebben dat ze niet biologisch afbreekbaar zijn. Omdat ze de bijzonder handige eigenschappen hebben dat ze water- en vetafstotend, hittebestendig en bijna onverwoestbaar zijn, worden allerlei moleculen van de PFAS-familie ingezet in zowat alle denkbare productcategorieën. Van regenjassen en braadpannen tot pizzadozen en blusschuim.

Maar gaandeweg werden ook de nadelen duidelijk. Omdat de verbindingen niet biologische afbreken, belanden ze volop in ons leefmilieu. Belgisch onderzoek uit 2012 toonde aan dat 100 procent van de onderzochte mensen PFAS in zich meedroegen. En van enkele veelgebruikte subgroepen, zoals de PFOS die decennialang in de fabriek van 3M in Zwijndrecht werden geproduceerd, is ondertussen duidelijk dat ze ook toxisch zijn voor de mens.

Hoe schadelijk zijn ze voor mensen?

Een langdurige blootstelling aan een te hoge concentratie van schadelijke PFAS - het gaat daarbij over het viertal PFOS, PFOA, PFNA en PFhXS - wordt gelinkt aan een verstoring van de hormonenhuishouding en het immuunsysteem en een verhoogd risico op kanker en diabetes.

PFAS komen ons lichaam vooral binnen via de voeding.

De inzichten over welk volume schadelijk wordt geacht zijn gaandeweg verschoven, legt toxicoloog Jan Tytgat (KULeuven) uit. 'Vroeger hanteerde het Europees Voedselagentschap een norm van 44 nanogram per kilogram lichaamsgewicht als getolereerde wekelijkse inname. Die is recent met een factor tien bijgesteld naar 4,4 nanogram. Aangezien de gemeten waarden in en rond Zwijndrecht onder de vorige norm al niet goed waren, zijn ze onder die nieuwe norm helemaal problematisch.'

Tytgat benadrukt dat het om een risico op lange termijn gaat, zonder acute gezondheidsproblemen. 'En over die lange termijn en hoe het zich dan van individu tot individu gedraagt, weten we nog heel weinig. Dat maakt het moeilijk om advies te geven.'

Hoe komt het in mensen terecht?

Voornamelijk via voeding, zeggen de experts van het onderzoekscentrum VITO, dat uitgebreid onderzoek doet naar PFAS. 'Via vervuilde bodem en water kunnen die stoffen in voedingsgewassen en dierlijke voedingsproducten terechtkomen. Vooral vis, schaaldieren, aardappelen en producten van eigen kweek, zoals groenten en eieren, kunnen PFAS bevatten. Ook vervuild water is een mogelijk bron van contaminatie.'

30
afbreektijd PFOS
Het duurt zo'n 30 jaar voor ons lichaam PFOS afgebroken krijgt.

In mindere mate ademen we PFAS ook in, bijvoorbeeld via luchtverontreiniging of via stofdeeltjes. Ook huidcontact kan een kleine rol spelen, bijvoorbeeld als PFAS aanwezig zijn in cosmetica of textiel.

Eenmaal in ons lichaam, duurt het zo'n 30 jaar voor ze daar afgebroken geraken, zegt Tytgat. 'Dat is bijzonder lang.'

Valt er iets aan te doen?

Door de bijna onverwoestbaarheid van PFAS is het voorlopig zeer moeilijk om verontreinigde grond te saneren. 'De meeste componenten, zoals olie of solventen, kan je met biologische of chemische processen afbreken tot onschadelijke stoffen', zegt Jan De Vos, de PFAS-expert van de in bodemonderzoek gespecialiseerde ABO Group. 'Voor PFAS bestaat zo'n proces nog niet.'

Een techniek die al gebruikt wordt, is verbranding aan temperaturen tot 1.500 graden. 'Maar dat is niet alleen zeer inefficiënt, het is ook nog niet zeker of het eindproduct wel degelijk onschadelijk is', zegt De Vos.

Er wordt wel volop onderzoek gedaan naar andere technieken, zoals spoeling en filtering. Maar die staan volgens De Vos nog niet op punt om op grote, commerciële schaal in te zetten. Tot dan lijkt de beste optie gecontamineerde grond niet te hergebruiken, maar op te slaan op manieren waarop het risico op een verdere contaminatie van het leefmilieu beperkt is.

Moeten moestuinen en kippen er dan aan geloven?

Onderzoekers van de Universiteit Antwerpen raadden eerder deze week aan om in een straal van 15 kilometer rond de 3M-fabriek de consumptie van eieren uit de eigen tuin tot twee per week te beperken. Die straal van 15 kilometer, waarin ruwweg 900.000 Vlamingen wonen, kan nog worden uitgebreid, want verder weg van de bron werden nog geen metingen uitgevoerd. In groenten gebeuren nog geen metingen. Daar werd dus nog geen advies over gegeven.

Er valt te verwachten dat het probleem gaandeweg nog wat genuanceerd wordt.
Jan De Vos
PFAS-expert ABO Group

Is het dan nodig alle moestuinen en kippenhokken in die perimeter te verbannen, tot in de eeuwigheid? 'Dat is wat kort door de bocht', vindt Tytgat. 'Het is niet nodig in paniek te slaan. Daarvoor is er nog te veel onbekend. Ik zou aanraden genoeg te variëren van voedingsbronnen. Spreid je gewoontes.'

Ook De Vos pleit voor kalmte. 'Omdat er nog zo veel onbekend is, wordt in de communicatie en de normering het voorzichtigheidsprincipe gehanteerd. Naarmate meer onderzoek naar wordt gedaan, valt te verwachten dat het probleem nog wat genuanceerd wordt.'

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud