Yuka, de app die Unilever en co. doet beven

©Marijn De Reuse

400.000 Belgen gebruiken de scanapp Yuka om producten op hun gezondheidswaarde te checken. Bedrijven zijn als de dood voor een slechte score, en passen snel hun recept aan. Maar hoe transparant is de app? ‘Een product met een rood bolletje koop ik sowieso niet.’

Toen Anouk Taeymans (32) zwanger was, wees een vriendin haar op de gevaren van hormoonverstoorders, stof-fen met mogelijk gevaarlijke effecten. In een reportage van het duidingsprogramma ‘Pano’ zag ze daarna hoe parabenen, een bewaarmiddel in verzorgingsproducten, sporen nalaten tot in de navelstreng. ‘Dat was een eyeopener. Sindsdien ben ik veel kritischer voor wat ik op mijn huid smeer, en zeker op die van mijn baby.’

Taeymans is een van de 400.000 Belgische gebruikers van de scanapp Yuka. De gezondheidsapplicatie, die pas een halfjaar beschikbaar is in ons land, vindt snel aanhang. Gebruikers lezen met hun smartphone via de barcode de samenstelling van een product af. De app geeft het product een score op honderd. En kleur - groen, geel, oranje of rood - geeft aan hoe goed en gezond product is.

Vroeger kocht Taeymans achteloos ‘de grote merken’, vandaag scant ze verzorgingsproducten eerst met de app. ‘Ik vond een dure zonnecrème voor kinderen in de apotheek, maar die bleek potentieel gevaarlijke ingrediënten te bevatten. Ik neem liever het zekere voor het onzekere. Een product met een rood bolletje koop ik sowieso niet.’

Yuka is in iets meer dan twee jaar uitgegroeid tot een fenomeen met impact op de grootste voedings- en cosmeticabedrijven. De Franse app is 13 miljoen keer gedownload. Samen scannen de gebruikers elke dag meer dan 3 miljoen producten, waarvan de app meer dan 90 procent herkent. Alcohol zit daar niet bij.

In onze contreien is Yuka de meest geduchte scanapp. In de Verenigde Staten is EWG, dat vooral gericht is op cosmetica, erg groot. Alternatieven zijn El Coco, Think dirty, Scan Up en INCI Beauty. Ook de industrie is zelf al op de kar gesprongen: de Franse supermarkt Casino heeft haar Système U en Colruyt zet in op SmartWithFood, vooral gericht op klanten met allergieën en intoleranties.

Maar Yuka onderscheidt zich vooral met marketing: schattig logo, sterke communicatie, groot gebruiksgemak, en een ‘echte impact op de industrie’. Volgens een eigen bevraging stuurt 94 procent van de fervente gebruikers zijn koopgedrag bij door de app. Gemiddeld schrappen ze vier tot negen producten van hun boodschappenlijstje, producten die ze vroeger wel kochten. In Frankrijk, waar een op de vijf consumenten de app gebruikt, betekent dat wel wat.

Zenuwachtig

De industrie reageerde snel. De Franse supermarktreus Intermarché, goed voor 23 miljard euro omzet, zegt 900 recepten te herformuleren, en schrapt op termijn 142 additieven uit zijn producten. Ook concurrenten Auchan, Monoprix en Leclerc werken aan recepten die hogere Yuka-scores opleveren. Unilever en Nestlé geven aan dat ze producten ontwikkelen ‘in lijn’ met de criteria van de app. Ook Belgische voedingsproducten testen nieuwe producten op hun gezondheidsscore, al nuanceren zij ook de impact die het bedrijf nogal stoer claimt. (zie inzet)

Hoe Yuka tot zijn scores komt, is niet zo duidelijk. Voor cosmetica en verzorgingsproducten kijkt de app naar de aanwezigheid van kankerverwekkende stoffen, potentiële hormoonverstoorders, allergenen en irriterende ingrediënten. Bevat een crème één stof die volgens de appontwikkelaars mogelijk kankerverwekkend is, dan krijgt die automatisch een rode bol. De app houdt niet alleen rekening met bewezen maar ook met ‘mogelijke’ effecten, en beroept zich daarbij op ‘onafhankelijke wetenschap’, zonder te verduidelijken wat dat betekent.

Industriële cosmeticaconcerns als L’Oréal en Beiersdorf, dat onder andere Nivea maakt, hebben het vandaag moeilijk in de strijd tegen nieuwe nichespelers die met een ‘natuurlijk’ imago inspelen op de behoefte van jonge en kritische consumenten. Een app als Yuka wakkert die tegenstellingen nog aan, en dat maakt de grote spelers heel zenuwachtig.

Na een slechte score bij Yuka beloofde L’Occitane, een beursgenoteerd bedrijf met 1,4 miljard euro omzet, prompt de samenstelling van een bestseller aan te passen. Het schrapte het bewaarmiddel fenoxyethanol uit de bodylotion met karitéboter, net als dimethicone, een olie op siliconenbasis die de crème verzacht.

Caudalie, een Frans cosmeticabedrijf met 200 miljoen euro omzet, heeft benzylsalicylaat uit zijn zonnecrème geschrapt, een zonnefilter. Het heeft de recepturen van zijn gamma zo aangepast dat het aantal producten met een ‘groene’ score is gestegen van 65 naar 80 procent en wil tegen 2021 alleen nog groene scores halen.

Kostendekkend

Yuka is niet gemaakt door diëtisten, toxicologen of cosmetica-experts. De app is een product van ‘la French Tech’. In 2017 zegden Julie Chapon en de broers François en Benoît Martin hun job als consultant op om een app te ontwikkelen die het ontcijferen van etiketten in de supermarkt vergemakkelijkt.

De broers, verantwoordelijk voor IT en financiën, schuwen de media. Chapon, die zegt flink wat salaris te hebben ingeleverd om ‘iets zinvollers’ met haar leven te doen, is het uithangbord. Ze gaat er prat op dat ze haar tanden poetst met zelfgemaakte tandpasta op basis van actieve kool, bicarbonaat en muntolie. Haar haren wast ze weleens met kikkererwtenmeel.

Na enig aandringen - en omdat de persverantwoordelijke met vakantie is - beantwoordt Chapon onze vragen per e-mail. Over het zakelijke model achter de gratis applicatie wil het bedrijf alleen kwijt dat het ‘kostendekkend’ is, en dat aan betalende formules wordt gewerkt. Zo betalen 30.000 abonnees 15 euro per maand voor extra diensten. Daarnaast verkoopt het bedrijf een zeswekenprogramma voor gezonde voeding (59 euro) en een groente- en fruitkalender.

De inkomsten zijn nodig, want de ambities zijn steil. Binnenkort wordt Yuka actief in Luxemburg, Spanje, het Verenigd Koninkrijk en Zwitserland. Volgend jaar zijn Canada en de VS aan de beurt, de grootste consumentenmarkt ter wereld.

In juni haalden de oprichters 800.000 euro op bij de telecommiljardair Xavier Niel en enkele andere Franse investeerders. Dat brengt de onafhankelijkheid van de app niet in het gedrang, verzekert Chapon. ‘De investeerders hebben geen enkele invloed op het bedrijf, we hebben geen raad van bestuur. Ik en mijn twee medestichters nemen alle beslissingen.’ De twaalf medewerkers van het in Parijs gevestigde bedrijf zijn een stukje aandeelhouder, volgens een coöperatief model.

Vreselijk dom

Met de populariteit groeit ook de kritiek. Yuka moest eerder toegeven dat zijn dataset om producten te quoteren onbetrouwbaar was. Onlangs schakelde het over op een systeem waarbij de industrie de samenstelling van producten aanlevert. Daarnaast kunnen gebruikers informatie ingeven. Yuka zegt dat het controlemechanismes heeft geïnstalleerd, maar de werkwijze roept vragen op over de betrouwbaarheid van die data.

Ondertussen in Herentals en Puurs

 Yuka quoteert niet alleen cosme tica maar ook voeding. Daarvoor gebruikt de app onder andere  de door de overheid gepromote Nutriscore. Die maakt 60 procent van de score uit. 20 procent wordt bepaald door de aanwezigheid van additieven (E-nummers),10 procent door een biolabel.

Volgens Yuka heeft Mondelez, dat in Herentals onder meer TUC-koekjes produceert, het zout- en vetgehalte in de snacks verlaagd om zijn score op te krikken. ‘Dat is nogal kort door de bocht’, zegt woordvoerder Annick Verdegem. ‘Onze nieuwe recepten zijn het resultaat van eigen ontwikkelingen. Dat die producten beter scoren op Yuka, is meegenomen. We krijgen veel vragen van consumenten over onze scores op de app, maar een impact op de verkoop zien we niet.’

Ook Continental Foods, dat in Puurs onder meer Liebig maakt, nuanceert de impact van Yuka. ‘De app wordt vooral in Frankrijk veel gebruikt. Daar houdt de consument er rekening mee’, zegt Evi Vandenborne. ‘Maar dat betekent niet dat we puur om die reden onze producten aanpassen. We hebben een duurzaamheidsprogramma opgezet om tegemoet te komen aan de wensen van de klant, die meer natuurlijke producten zoekt. Daardoor scoren we dan weer beter in de app, maar dat is eerder een gevolg.’

 

Ook wetenschappers zijn kritisch voor Yuka, dat ze ontransparant en weinig wetenschappelijk noemen. ‘Ik vind het vreselijk dom dat bedrijven hun producten aanpassen onder druk van deze app’, zegt toxicologe Vera Rogiers. ‘Zulke apps maken een veel te simpele voorstelling van complexe wetenschap, en dan nog op basis van verkeerde informatie.’

Rogiers is professor emeritus aan de Vrije Universiteit Brussel en ondervoorzitter van het Europees Wetenschappelijk Comité voor consumentenveiligheid. Dat 15-koppige team beoordeelt de veiligheid van verzorgingsproducten op de Europese markt. Wat Yuka eigenlijk doet, is tegen de commissie zeggen: u doet uw werk niet goed. ‘De Europese Unie is nochtans de veiligste, strengst gereguleerde cosmeticamarkt van de wereld.’

Rogiers verwijt de app dat die in haar beoordeling alleen kijkt naar de ingrediënten zonder rekening te houden met concentratie en blootstelling. ‘Terwijl dat cruciaal is. Ze noemen bepaalde stoffen in zonnecrème schadelijk. Maar om schadelijk te zijn, moet je een hele koffer vol zonnecrème op je lichaam smeren.’

Rogiers waarschuwt voor de perverse gevolgen van de druk die gezondheidsapps op de industrie uitoefenen. ‘Als producenten steeds meer ingrediënten uit hun recepten schrappen, gaan ze steeds meer hetzelfde, beperkte aantal bewaarmiddelen gebruiken. Maar lange blootstelling aan dezelfde ingrediënten verhoogt net de kans op allergieën.’

Sinds 2013 is het in Europa verboden nieuwe ingrediënten nog op dieren te testen. ‘Er komen alleen nog nieuwe combinaties op de markt van al veilig bevonden ingrediënten. Zo riskeert het onderzoek, de ontwikkeling en uiteindelijk de productie zich steeds meer naar het buitenland te verplaatsen. Als ik in de ingrediëntenlijst van een Chinees product fouten ontdek en de producent daarop aanspreek, zit er vijf minuten later een aangepaste, correcte lijst in mijn inbox. Is het dat wat we willen?’

Dat Yuka een Frans product is, is voor Rogiers geen toeval. ‘Sinds het schandaal met de lekkende borstimplantaten van Franse makelij (PIP, in 2010, red.) heerst in Frankrijk een enorme angst voor gezondheidsrisico’s. De overheid heeft de drempel voor de concentratie van enkele stoffen onlangs fors verhoogd, tegen het advies in van het wetenschappelijk comité. Zo lijken bepaalde producten opeens ‘gevaarlijk’. Dat is typisch voor een bange maatschappij, waarin niemand nog verantwoordelijkheid durft te nemen. En ondertussen wakkert de app de angst aan. Jonge mensen hechten er veel geloof aan.’

Niet blindelings

Test-Aankoop juicht toe dat apps ‘geïnformeerde keuzes’ vergemakkelijken, maar heeft moeite met de adviezen van Yuka.

‘De methode waarop de app haar score bouwt, is niet transparant. En haar adviezen zijn soms in strijd met de wetenschappelijke consensus’, zegt Nathalie De Cock, voedingsexpert bij de consumentenorganisatie. Zo zijn wetenschappers er niet uit of additieven in voeding schadelijk zijn, en of biovoeding ‘gezonder’ is. ‘Ook voor cosmetica is Yuka erg streng, en baseert het zich soms op enkele studies in plaats van op het geheel van bewijzen.’

Enkele Yuka-gebruikers die we contacteerden, reageerden eerst argwanend. Ze hadden geen zin als naïeve geitenwollensokkentypes over te komen. ‘Ik volg de app ook niet blindelings’, zegt Anouk Taeymans. ‘Ik weet dat je die scores met een korreltje zout moet nemen.’

Maar de reactie van de industrie stemt haar zeker zo sceptisch. ‘Nivea, Zwitsal, opeens komen ze allemaal met ‘nieuwe formules’. Voor mij erkennen ze zo dat hun oude producten niet ideaal waren. En ik weet dat de producten die de slechte ingrediënten vervangen niet noodzakelijk beter zijn. Dan kies ik liever voor een merk met een andere instelling, een merk dat niet alleen inspeelt op een hype om commercieel succesvol te blijven.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect