interview

‘De grootste bedreiging voor de volksgezondheid? Armoede'

©Wim Kempenaers

Als ergens ter wereld een gevaarlijke epidemie uitbreekt, is hij een van de eersten die wereldleiders bellen. Mister Big Pharma, Paul Stoffels, schuift ook geregeld aan bij Bill Gates. ‘De gezondheidskosten lopen onhoudbaar hoog op als je iedereen moet gaan behandelen'.

Het stond niet in de sterren geschreven dat Paul Stoffels (55) een van de machtigste mannen van de Big Pharma zou worden. In de middelbare school was hij overtuigd van een carrière als muzikant. Hij studeerde orgel, nog altijd een grote liefde. Maar op een dag besefte hij dat hij een verschil wilde maken in de wereld. Hij wilde naar Afrika, dokter worden in ontwikkelingslanden. Toen hij studieadvies ging vragen, kreeg hij te horen dat hij in de richting geneeskunde nooit zou slagen, omdat hij geen topper was in wetenschappen.

De rest is geschiedenis. De jonge Stoffels trok naar Congo en Rwanda om een middel tegen aids te zoeken. Hij ontwikkelde de meest gebruikte aidsremmers ter wereld. Niet alleen zijn geneesmiddelen tegen hiv, ook zijn middelen tegen tuberculose en hepatitis C staan op de lijst van ‘essentiële medicijnen’ van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Hij klom op tot de nummer twee van de gezondheidsreus Johnson & Johnson (J&J). Vanuit het hoofdkwartier in New Brunswick stuurt hij als chief scientific officer wereldwijd een team van 15.000 wetenschappers aan en beheert hij een budget van ruim 8 miljard euro.

©Wim Kempenaers

‘Paul Stoffels. Aangenaam.’ Terwijl hij ons de hand drukt, vallen meteen zijn indrukwekkende wenkbrauwen op. Breed, aan de uiteinden bijna driehoekig. Een donkerharige interpunctie boven zijn open, nieuwsgierige blik. Met zijn witgrijze haren lijkt hij weggelopen uit een stripalbum. De jongere broer van professor Gobelijn.

Vorige week zat Stoffels nog in India, waar een griezelig griepvirus de overheden zorgen baart. Hij is even in België om daarna weer door te reizen naar een van de 150 landen waar J&J actief is. ‘Telkens als ik in het vliegtuig stap, neem ik preventief een baby-aspirine. Dat is goed voor de bloedcirculatie. In de Verenigde Staten ga ik elke dag om negen uur slapen en sta ik om vijf uur op. Dan moet mijn bioritme slechts drie uur opschuiven als ik naar Europa vlieg. Preventie is beter dan remedie.’ Dat laatste zinnetje zal Stoffels nog meerdere keren herhalen.

Paul Stoffels (55) is de machtigste Belg in de gezondheidswereld. Drie van de medi­cijnen die hij ontwikkelde, staan op de lijst van ‘essentiële medicijnen’ van de Wereldgezondheidsorganisatie. 
Na zijn studies geneeskunde specialiseerde Stoffels zich in infectie­ziekten en tropische geneeskunde. In de jaren tachtig trok hij naar Centraal-Afrika omhiv/ aids te bestuderen. In 1991 keerde hij terug naar België, waar hij bij Janssen Pharmaceutica het onderzoek naar hiv-medicatie leidde. Samen met Rudi Pauwels (Biocartis) ontwikkelde hij de eerste medicijnen tegen hiv. In 1995 richtten ze samen Tibotec op. Later kwam daar ook Virco bij, gespecialiseerd in diagnose. Johnson & Johnson kocht Tibo­-­tec-Virco in 2002.
Sinds 2014 is Stoffels chief scientific officer bij J&J. Hij is lid van het directiecomité en is wereldwijd verantwoordelijk voor de innovatie en de ontwikkeling van geneesmiddelen, goed voor meer dan 45.000 werknemers, van wie 15.000 wetenschappers.
De voorbije zomer werd Stoffels benoemd tot baron. Hij heeft vier kinderen en vier kleinkinderen.

Hij oogt ontspannen, maar schijn bedriegt. In New Brunswick zijn ze toch wat zenuwachtig. J&J ligt onder vuur in de VS. Duizenden mensen hebben een zaak aangespannen tegen de farmareus, omdat ze beweren dat het bekende babytalkpoeder kanker veroorzaakt. Al in minstens vier gevallen is de jury de klagers gevolgd. J& J is de jongste maanden al veroordeeld tot honderden miljoenen dollars aan schadevergoedingen.

Wat moeten we denken van die golf rechtszaken? Is uw talkpoeder kankerverwekkend?

Paul Stoffels: ‘We zijn ervan overtuigd dat het veilig is. Grote wetenschappelijke organisaties zoals de National Institutes of Health steunen ons. Meer kan ik daar niet over zeggen.‘

J&J is samen met nog vier farmabedrijven door de staat Ohio aangeklaagd omdat het medeschuldig zou zijn aan de pijnstillerepidemie in de VS. Ook hier zijn de claims enorm.

Stoffels: ‘De VS zijn een echte ‘litigation society’. Dat is een van de dingen waaraan ik echt heb moeten wennen toen ik naar daar verhuisde. Als je de televisie aanzet, krijg je de ene na de andere reclamespot: ‘If you have issues with this, call this lawyer.’ Om aan te sluiten bij een rechtszaak hoef je als klager niets te betalen. Maar als de advocaat de zaak voor je wint, krijgt hij een groot deel van de winst.’

‘Wist je dat er durfkapitalisten zijn die in rechtszaken investeren? Zo ver gaat dat. Advocaten nemen de rol van onderzoeksrechter op. Ze gaan bij gemeentebesturen navragen welke verkeersongevallen er zijn gebeurd, met wie, of die persoon geld heeft en of hij die door iemand zou kunnen laten aanklagen. Speciaal.’

Woedt er een pijnstillerepidemie?

Stoffels: ‘Het is een probleem dat enkel in de VS speelt. Dokters schrijven er ongelooflijk veel zware, verslavende pijnstillers - opioïden - voor. Laat je een tand trekken, dan krijg je van de tandarts zo’n opioïd, zodat je nadien geen pijn zou voelen. Maar opioïden zijn ontwikkeld voor zware pijn, bijvoorbeeld na een operatie, of voor mensen met kanker in een vergevorderde fase. Maar in de VS worden ze dus ook voorschreven bij alledaagse medische zorg.’

U schuift de schuld door naar de dokters, die te snel voorschrijven. En naar de patiënten, die te makkelijk slikken. Maar het zijn toch de farmabedrijven die geld verdienen aan de epidemie?

Stoffels: ‘Opioïden zijn vandaag generisch. De Fentanyl-patch hebben wij destijds wel ontwikkeld. Geloof me, dit is geen kaskoe voor ons. Wij hebben het geld dat komt van misbruik van die medicijnen echt niet nodig. Het gaat trouwens maar om 1 procent misbruik. In 99 procent van de gevallen worden die medicijnen wél juist voorgeschreven en gebruikt.’

Zouden jullie die medicijnen niet beter van de markt halen? Er zijn vorig jaar in de VS 62.000 doden gevallen na overdosering met pijnstillers.

Obamacare afschaffen, daar kan geen zinnig mens mee akkoord gaan.

Stoffels: ‘En als u morgen een nieuwe knie moet laten steken? Of kanker krijgt? Er is maar één manier om het misbruik aan te pakken: ervoor zorgen dat dokters en apothekers de voorschriften naleven, zodat geneesmiddelen enkel terechtkomen bij patiënten die ze echt nodig hebben. Er zijn strikte regels nodig, die strikt worden gecontroleerd. Het is zoals met te hard rijden met de auto.’

Kunnen ze niet worden vervangen door andere pijnstillers?

Stoffels: ‘Dat is niet zo eenvoudig. We zijn er 15 jaar mee bezig geweest om een alternatief voor opioïden te vinden. Omdat we weten dat ze verslavend werken. Op een bepaald moment hadden we een veelbelovend target gevonden in het zenuwsysteem. De pijn viel weg, maar de patiënt voelde ook geen warmte meer. Gevaarlijk. We hebben dat onderzoek stopgezet.’

Enkele weken geleden meldde Novartis een doorbraak in het kankeronderzoek. Gaan we kanker ooit volledig kunnen uitroeien?

Stoffels: ‘Nee. Maar ik verwacht wel dat we de komende vijf tot tien jaar nog veel vooruitgang kunnen boeken. Mensen worden steeds ouder en zullen tijdens hun leven twee of drie verschillende kankers krijgen. De meeste zullen we kunnen overwinnen, zelfs volledig genezen. Door de combinatie van verschillende nieuwe geneesmiddelen. Vroege opsporing is wel cruciaal. Op dat vlak kunnen we nog veel vooruitgang boeken.’

©Wim Kempenaers

‘Wat telt, is niet hoelang we iemand in leven kunnen houden, maar hoeveel gezonde jaren we iemand kunnen geven. De kwaliteit van het leven staat bovenaan. Als je dat doortrekt, betekent het dat je moet vermijden dat mensen ziek worden. Daar ligt de toekomst van de farmaindustrie: in preventie. Als je met 7,5 miljard mensen op de wereld bent, loopt de gezondheidskost onhoudbaar hoog op als je iedereen moet gaan behandelen. We moeten er vooral voor zorgen dat zo veel mogelijk mensen gezond blijven.’

Hoe?

Stoffels: ‘Door ziekten uit te roeien. De voorbije honderd jaar hebben we tal van infectieziekten zoals tetanos, difterie, polio met vaccins de wereld uit geholpen. Jullie zijn daar te jong voor, maar toen ik een kleine jongen was, werden wij op school getest om te zien of we in contact waren geweest met tbc.’

‘Ik hoop dat we in de toekomst nog veel meer ziekten kunnen uitroeien, door een combinatie van een gezondere levensstijl, vaccins en een effectieve behandeling. Neem nu diabetes type II. Dat probleem wordt door de vergrijzende bevolking steeds groter. We moeten dat echt onder controle krijgen. ’

‘Hetzelfde voor alzheimer. Een deel is genetisch bepaald, maar een ander deel heeft te maken met levensstijl. Dat geldt ook voor veel inflammatoire ziekten, zoals Crohn. Waarom breekt de ziekte bij sommige mensen uit, bij anderen niet? Daar moeten we een beter zicht op krijgen.’

‘Ik verwacht ook doorbraken in het domein van depressie en neurologische ziekten. We staan nog niet zo ver, maar het komt. Wij werken aan een neusspray waarmee we suïcidale patiënten binnen 24 uur op andere ideeën brengen. Enkele jaren geleden had niemand dat voor mogelijk gehouden.’

Wat nog? Waar hoopt u op?

Stoffels: ‘Ik heb lang in Afrika gewerkt, ik heb twintig jaar hiv-geneesmiddelen gemaakt. We hebben al enorm veel bereikt. De levensverwachting van iemand met hiv is nu dezelfde als die van iemand zonder. Vroeger moesten patiënten twee keer per dag 18 pillen nemen, vandaag is dat nog één pil per dag. Maar we kunnen nog verder gaan. Ik ben ervan overtuigd dat het mogelijk is een te vaccin vinden waarmee we mensen preventief kunnen inenten, zodat ze nooit besmet raken.’

Opvallend, u hebt het de hele tijd over klassieke geneeskunde. Ligt de toekomst van de gezondheidszorg niet bij chips en robots?

Stoffels: ‘Ik geloof niet dat we al ons heil van technologie kunnen verwachten. Het inbouwen van metaal en batterijen in mensen is niet vanzelfsprekend. Je krijgt afstotingsverschijnselen. Het zal er ooit wel komen, maar bij J&J zetten we nog altijd in op biologische mechanismen.’

Johnson & Johnson boekte vorig jaar 71,9 miljard dollar omzet. De helft komt uit geneesmiddelen. Wereldwijd telt de groep 126.400 werknemers in 230 vestigingen. De grootste onderzoekscampus ligt in België. Er werken 5.000 mensen. De best verkochte medicijnen zijn het trombosemiddel Xarelto en de ziekte van Crohn-behandeling Remicade.

‘We hebben wel een implantaat voor anticonceptie, en voor diabetes werken we aan een implantaat. Maar als we het anders kunnen oplossen, zullen we voor de andere optie kiezen. We hebben het platform noch de kennis om voorop te lopen in de medische technologische revolutie. Maar we houden het in de gaten. Neurostimulatie is interessant. Draadje in de hersenen inbouwen, knopje drukken. De resultaten zijn verbluffend.’

Waar ligt u wakker van? Wat is de grootste bedreiging voor de volksgezondheid?

Stoffels: ‘Een serieuze economische crisis. Kijk naar wat vandaag in Venezuela gebeurt. Als de economie in een land in elkaar stuikt, klapt het gezondheidssysteem ineen. Mensen hebben geen geld of toegang tot gezondheidszorg of medicijnen meer. Je krijgt een onmiddellijk effect op het aantal zieken en de ernst van de aandoeningen.’

‘Minder dramatisch, maar ook nefast, is de bewuste keuze van sommige landen om hun gezondheidszorg af te bouwen ten voordele van een systeem dat uitgaat van ‘responsabilisering’. Met andere woorden: minder verantwoordelijkheden voor de staat en meer voor de patiënt. Zo’n systeem benadeelt de zwakkeren: wie rijk is, heeft toegang tot geneeskunde, wie arm is niet of veel minder. Armere mensen lopen sowieso al grotere gezondheidsrisico’s. Ze eten ongezonde maaltijden van 1 dollar in de McDonald’s. Ze ontwikkelen sneller obesitas, diabetes, soms met amputaties tot gevolg. Armoede en ziekte gaan hand in hand.’

Hebt u die redenering al eens voorgelegd aan de Amerikaanse president Donald Trump, die Obamacare zo graag wil afschaffen?

Stoffels: ‘Als Obamacare wordt afgeschaft, raken 20 tot 30 miljoen mensen hun ziekteverzekering kwijt. Daar kan geen zinnig mens mee akkoord gaan. Ik ook niet. Voor het overige ga je me geen spectaculaire uitspraken horen doen over de Amerikaanse president. De farma-industrie verwacht geen disrupties. Wij werken op de langere termijn samen met wetenschappelijke instituten. Aan één geneesmiddel werken wij gemakkelijk tien tot vijftien jaar.’

Welke epidemie moeten we het meest vrezen?

Stoffels: ‘Griep is volgens de gemeenschap van experts nog altijd het grootste gevaar voor de mensheid. Een nieuw griepvirus zou een paar honderd miljoen doden tot gevolg kunnen hebben.’

‘Op dit moment is er een nieuw influenzavirus in India, dat al veel doden heeft veroorzaakt. Het Indiase ministerie van Volksgezondheid is bezorgd, want het virus is erg besmettelijk. Het gaat waarschijnlijk over van varkens op mensen. Voorlopig lopen alleen de mensen die dicht bij besmette varkens wonen gevaar. Maar als het virus verder muteert en van mens tot mens overgaat, dan wordt het een risico.’

Is ebola niet gevaarlijker dan griep?

Stoffels: ‘Niet als je het globaal bekijkt. Ebola is vooral gevaarlijk voor ontwikkelingslanden met weinig gezondheidsinfrastructuur. Het virus doodt snel. Als je niets doet, is 95 procent van de besmette patiënten binnen de maand dood. Dus eigenlijk doodt de epidemie zichzelf. Het gaat zo snel dat het virus geen kans heeft om zich ver te verspreiden.’

‘Ik was nauw betrokken bij de uitbraak van ebola in Kikwit in Congo. Ze hebben toen een militaire muur rond de stad gezet. Niemand mocht erin of eruit. Rond het ziekenhuis was er een tweede muur. Vervolgens was het wachten tot alle geïnfecteerden dood waren. Er zijn toen meer dan 350 mensen gestorven. Nadat ze waren begraven, hebben ze nog 14 dagen gewacht, om zeker te zijn.’

Paul Stoffels (55) is de machtigste Belg in de gezondheidswereld. Drie van de medi cijnen die hij ontwikkelde, staan op de lijst van ‘essentiële medicijnen’ van de Wereldgezondheidsorganisatie. Na zijn studies geneeskunde specialiseerde Stoffels zich in infectie ziekten en tropische... ©Wim Kempenaers

‘Ebola is dus beheersbaar, tenzij het in Kinshasa zou uitbreken, een stad met 10 miljoen mensen en een beperkte infrastructuur. Dan groeit dat natuurlijk wel uit tot een wereldramp.’

Toen Bill Gates afgelopen winter in Davos aankondigde dat er een fonds van 800 miljoen dollar werd opgericht om vaccins te ontwikkelen, klom u mee op het podium.

Stoffels: ‘Ja, samen met mijn vriend Peter Piot, ook pionier in hiv-onderzoek, met wie ik al sinds mijn tijd in Afrika samenwerk. Bill Gates ken ik ook al jaren. Ik zie hem een vijftal keer per jaar. Ik beschouw hem als een vriend, al praten we over niets anders dan over werk. We hebben dat fonds opgericht omdat voor sommige ziekten, zoals ebola, het zikavirus, nipah en lassa, de markt faalt. Omdat die ziekten vooral voorkomen in ontwikkelingslanden. De bedoeling is dat de farmabedrijven hun expertise inzetten om vaccins te ontwikkelen, ook al is er geen markt om hun kosten terug te verdienen.’

Bellen wereldleiders u als ergens een epidemie uitbreekt?

Ik ben een groot voorstander van de Belgische euthanasieregeling. Ik spreek er wereldwijd over.

Stoffels: ‘Ja. De laatste keer met ebola heb ik telefoon gekregen van de topvrouw van de Wereldgezondheidsorganisatie. Verschillende ministers van Volksgezondheid hebben op die call ingebeld. We hebben toen met J&J in tien dagen tijd 200 miljoen dollar vrijgemaakt. Na 18 maanden hadden we een vaccin klaar dat was getest en dat we op grote schaal konden verspreiden. (glimlacht) Ik denk dat ze de volgende keer nog sneller zullen bellen.’

Hoe belangrijk is België nog voor u? En voor Johnson & Johnson?

Stoffels: ‘Heel belangrijk. J&J haalt 50 procent van zijn omzet in de VS. Maar veruit onze grootste onderzoekscampus - 5.000 mensen - ligt in België. Alle chemische moleculen komen van hier. Om als farmabedrijf competitief te zijn moet je snel en innovatief zijn. Als je met duizenden slimme koppen samen zit op één plek, zoals hier, kan je erg snel schakelen. Het gebeurt zelden dat iemand de enige in de wereld is met een goed idee. Goede ideeën hangen in de lucht en meestal plukken verschillende mensen ze er tegelijk uit. Snelheid is dan cruciaal.’

Is het Belgische gezondheidssysteem nog altijd wereldtop?

Ik geloof niet dat we al ons heil van technologie kunnen verwachten.

Stoffels: ‘Ik vind van wel. Ik denk dat we ons gelukkig mogen prijzen. Als je waar dan ook in België een fietsongeval hebt en je been breekt, word je degelijk behandeld. De kans dat je been niet fatsoenlijk weer aan elkaar wordt gezet, is bijna onbestaande.’

‘Iedereen heeft een dokter in zijn dorp, vaak meerdere. Op minder dan 20 kilometer sta je in een ziekenhuis. Als je een hartaanval krijgt, staat binnen 15 minuten een medisch interventieteam voor je deur. Als je door Afrika of door Azië reist, moet je de afstanden en tijden met een factor tien vermenigvuldigen.’

‘Het Belgische gezondheidssysteem werkt zo goed dat we niet eens meer weten hoe het werkt. Je betaalt iets, krijgt een briefje en de ziekenkas past de rest bij. Je stapt een apotheker binnen en dezelfde dag heb je je medicijnen. Dat is echt niet overal het geval, ook niet in de VS. In Europa, zeker in België, zitten we zeer goed.’

‘België is ook een van de weinige landen waar de patiënt zelf over zijn levenseinde kan beslissen. Ik ben een groot voorstander van de Belgische euthanasieregeling. In de eerste plaats voor de patiënt. Ik heb het een paar keer meegemaakt in mijn onmiddellijke omgeving, en ben dankbaar dat die mogelijkheid bestaat.’

Mensen worden steeds ouder en zullen in hun leven twee of drie verschillende kankers krijgen. De meeste zullen we kunnen overwinnen.

‘Als dokter is mijn overtuiging: je moet doen wat je kan, maar je mag niet te ver gaan. Het duurste stuk van de behandeling zijn de laatste zes maanden van iemands leven. De maatschappelijke kosten van al die eindbehandelingen zijn enorm. Ik denk dat we in België een redelijk goede balans hebben gevonden door patiënten mee te laten beslissen. Ik verzeker u, ik spreek daar wereldwijd over. Want het blijft een groot taboe.’

Bij het afscheid geeft Stoffels ons een hand. Als we hem vragen of hij als infectiespecialist geen reserves heeft bij al die handen die hij voortdurend moet schudden, gaan zijn indrukwekkende wenkbrauwen een laatste keer omhoog. ‘Goh, ik ben daar niet extreem in. Maar in een luchthaven raak ik zo weinig mogelijk dingen aan. En in een toilet zal ik nooit een klink vastnemen. Dat doe ik altijd met mijn ellenbogen.’

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content