interview

Pia-medicijn kan basis voor coronavaccin zijn

Luk Vandenberghe: ‘Ik schat mijn kans op succes op meer dan 50 procent. Anders zou ik er niet al mijn tijd in steken.’ ©Eric Zinn and Luk H. Vandenberghe, PhD

De Belg Luk Vandenberghe lag mee aan de basis van het medicijn dat baby Pia in leven houdt. Met dezelfde gentechnologie, Trojaanse paarden en gecastreerde virussen werkt hij nu vanuit Boston aan een coronavaccin. ‘Iedereen zoekt naar een vaccin, maar niemand heeft een gps.’

We zitten in een ongelooflijke storm’, zegt Luk Vandenberghe. ‘De hele wereld wacht op een coronavaccin.’ Dat lijkt de enige manier om het normale leven te hervatten. Wereldwijd lopen zowat 150 vaccinonderzoeken, waaronder dat van Vandenberghe. Hij leidt het Grousbeck Gene Therapy Center in Boston, dat verbonden is aan Harvard Medical School.

‘Wacht even’, zegt hij terwijl hij zijn achtergrond van onze videomeeting aanpast. ‘Dit is misschien toepasselijker’, lacht hij met een lopende Tom Hanks achter zich. Beelden uit de film ‘Forest Gump’. ‘De voorbije weken was het voor ons lopen, lopen en blijven lopen. 16 uur per dag, 7 op 7. Het virus heeft mijn agenda overgenomen. Het laat me niet meer los. Elke dag dat je van het virus kan afsnoepen telt.’

Luk Vandenberghe (44)

Studeerde af als bio-ingenieur, deed onderzoek naar antivirale hiv-middelen aan het Rega-instituut in Leuven en trok in 2001 naar de VS.
Bouwde zijn carrière op rond virale vectoren voor gentherapie en vaccins. Ontdekte de basistechnologie achter het Pia-medicijn.
Stortte zich met gelijkaardigde technologie in het onderzoek naar een coronavaccin.
Co-oprichter van enkele Amerikaanse start-ups in gentherapie.
Leidt het Grousbeck Gene Therapy Center, dat verbonden is aan Harvard Medical School.

Zijn onderzoek begon als een zijproject in zijn labo. In maart schoot hij in vijfde versnelling. ‘We gaan nu all the way om deze zomer klinische testen te starten. Dat houdt een mens gemakkelijk 16 uur per dag bezig.’ Een 50-tal mensen is bij het project betrokken, in zijn labo maar ook voor de voorbereiding van de testen, de productie, enzovoort. ‘Het idee is te doen alsof we een start-up zijn. We moeten voorbereid zijn op succes. Als ons vaccin werkt, moeten we snel kunnen opschalen.’

Bill & Melinda Gates Foundation

Vandenberghe wist al zo’n 10 miljoen dollar aan fondsen te verzamelen. Deels in cash, waaronder 1 miljoen dollar van de familie Grousbeck, eigenaar van de NBA-basketbalclub Boston Celtics. Deels in natura. ‘We krijgen de vaccins voor klinische testen gratis ter beschikking. Een gift van een paar miljoen’, zegt hij. ‘Je ziet dat deze crisis muren in de sector heeft gesloopt. De wetenschap gaat tien keer sneller vooruit dan in normale tijden.’

Dat een bedrijf als J&J vorige maand aankondigde zowat een half miljard dollar steun te krijgen voor zijn vaccin, maakt hem niet jaloers. ‘In deze fase hebben we zo’n bedrag niet nodig. Als onze testen goed zijn, is dat over enkele maanden wel het geval.’ Daarom lopen al gesprekken met potentiële financiers zoals de Bill & Melinda Gates Foundation, en met farmapartners voor de eventuele massaproductie volgend jaar.

Vandenberghe en co. werken aan een ‘genetisch vaccin’. Ze spuiten een specifiek gen in samen met een onschadelijk virus, een virale vector in het jargon. ‘Een gecastreerd virus waaruit we genetisch materiaal hebben verwijderd zodat het zich niet meer kan vermenigvuldigen en er plaats vrijkomt om DNA in te programmeren dat immuniserend werkt.’

De voorbije weken was het voor ons lopen, lopen en blijven lopen. Zoals in Forrest Gump.
Luk Vandenberghe
Specialist gentechnologie en vaccins

Die vector dient als Trojaans paard en smokkelt het gen binnen in de lichaamscellen. Het gen geeft daar instructies om stoffen (antigenen) aan te maken die ongevaarlijk zijn, maar kenmerkend voor het coronavirus. Het lichaam erkent die als vreemd materiaal, en het immuunsysteem gaat die te lijf. Op die manier wapent het zich voor het moment dat het menens wordt, en de persoon besmet geraakt met het echte virus.

Paratroepers

‘Genetische vaccins hebben het voordeel dat ze snel te ontwikkelen zijn’, zegt hij. ‘Na een paar weken hadden we de eerste kandidaat al klaar.’ Ook andere groepen werken met gelijkaardige technologie: Johnson & Johnson, Oxford University en anderen. ‘Deze benadering activeert beide armen van het immuunsysteem’, zegt Vandenberghe. ‘Enerzijds worden antistoffen aangemaakt, het voetvolk, dat het virus tracht te blokkeren. Maar anderzijds ook paratroepers die achter de linies van de vijand geïnfecteerde cellen opruimen. De cellulaire immuniteit. Vaak heb je beide nodig om effectief te zijn.’

Zijn team heeft intussen negen vaccinkandidaten in stelling gebracht, die zich richten op deeltjes van het Spike-eiwit waarmee het coronavirus zich aan de luchtwegcellen vastklikt. ‘Omdat we niet precies weten welke antigenen de beste immuunreactie uitlokken, werken we op vele pistes.’ Twee van die vaccins zijn al in productie om tegen de zomer klinische studies op te starten. De ambitie is in 2021 het dossier ter goedkeuring voor te leggen. ‘We werken voort aan andere kandidaten, voor als de eerste niet voldoen of als het virus zou muteren en ons voorbijsteken.’

Het grote verschil met J&J en consoorten is het type Trojaans paard dat Vandenberghe gebruikt voor de genensmokkel. AAV is het drieletterwoord waarrond hij zijn carrière heeft gebouwd. Adeno Associated Virus verwijst naar een virusfamilie die circuleert onder de bevolking en primaten, maar geen ziekte veroorzaakt.

Zolgensma

Opmerkelijk is dat zijn vaccinonderzoek voortborduurt op een van zijn ontdekkingen tijdens een biominingproject 20 jaar geleden. ‘We zochten toen naar nieuwe virussen voor gentherapie en vaccins’, zegt hij. Dat leverde onder meer AAV9 op, de virale vector die geïntegreerd is in Zolgensma, het Pia-medicijn. Dat is het duurste medicijn ter wereld, en herstelt een genetisch defect bij patiënten met een aangeboren, dodelijke spierziekte. ‘De helft van Zolgensma is mijn ontdekking. Dat klopt. Er lopen nog een klein dozijn andere studies met AAV9, tegen de ziekte van Duchenne of Pompe’, zegt hij. Hij krijgt ook royalty’s op de verkoop van Zolgensma. ‘We spreken over een percentje van een percentje.’

We gaan all the way om tegen de zomer een vaccin op mensen te testen.
Luk Vandenberghe
Specialist gentechnologie en vaccins

Hetzelfde onderzoek leverde ook twee andere AAV’s op, afkomstig van resusaapjes, die Vandenberghe mixte tot een hybride versie. ‘Die gedroeg zich heel anders dan andere vectoren. Hij veroorzaakte ontsteking rond de injectieplaats. Dat wil je niet bij gentherapie, maar het is goed voor een vaccin.’

Terwijl een bedrijf als J&J voortbouwt op een bestaand technologieplatform dat al vaccins heeft opgeleverd, zijn AAV’s minder gekend in de vaccinwereld. ‘Dat is zeker een nadeel. Maar we vertrekken niet van een wit blad’, zegt hij. ‘In de gentherapie is de voorbije jaren een hele industrie rond AAV’s gebouwd.’

Reuzen als Novartis, Roche en Astellas deden grote overnames om in dat domein actief te worden. ‘Er zijn tientallen miljarden in geïnvesteerd, in onderzoek en productie. De capaciteit is er om vaccins op grote schaal aan te maken. Ik denk dat we honderden miljoenen vaccins kunnen bereiken met de huidige productiecapaciteit, los van een expansie’, klinkt het. Maar de hele wereld vaccins verschaffen is te hoog gegrepen. Dat geldt voor alle potentiële vaccins, waardoor het hoogstwaarschijnlijk tot diep in 2021 zal duren voor vaccins breed beschikbaar zijn. ‘Al die projecties zijn prematuur. Normaal duurt dat jaren. Niemand kan weten hoe we dat in minder dan twee jaar gaan doen.’

Bescherming

Hoe hoog hij de kans op succes van zijn vaccinavontuur inschat? ‘Meer dan 50 procent. Ik zou er anders niet al mijn tijd in steken. Maar hoe definieer je succes? We hebben bij muizen een sterke reactie van het immuunsysteem gezien. Daar zal ook bij mensen zo zijn. Maar wanneer creëer je bescherming? Dat is iets anders.’

Dat is een van de grootste vraagstukken die onderzoekers bezighouden. Wanneer is een immuunreactie voldoende sterk om beschermd te zijn? Hoelang houdt die bescherming dan aan? Onbeantwoorde vragen die nochtans richtinggevend zijn voor vaccinontwikkelaars. ‘We zijn eigenlijk zonder gps op zoek naar een vaccin. Dat geldt voor iedereen.’

Vandenberghe merkt nog op dat de inzetbaarheid van veel factoren afhangt. Is het vaccin schaalbaar? Betaalbaar? Veilig? Kan je het bewaren op kamertemperatuur of enkel gekoeld? Ook dat speelt een rol bij de globale distributie.

‘Daarom moeten we het op 101 manieren proberen. Ik zie dit niet als een competitie met andere onderzoekers. De enige vijand is de volgende golf in de pandemie die op ons afkomt.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud