interview

De man die ons van de pandemie verlost

©Erin Scott

Als hoofd van het Amerikaanse overheidsprogramma Operation Warp Speed realiseerde Moncef Slaoui wat onmogelijk werd geacht: de ontwikkeling van een coronavaccin in minder dan een jaar. De Tijd sprak met de man die in België zijn vak heeft geleerd. ‘Elk land zal eerst zichzelf bedienen, en dan pas de buren.’

T oen Moncef Slaoui op een zonnige dag eind april het belangrijkste telefoontje van zijn leven kreeg, zat de gepensioneerde farmaveteraan te relaxen aan zijn zwembad bij zijn woning in Philadelphia. Na een carrière van meer dan dertig jaar bij GlaxoSmithKline (GSK) in België en in de VS was Slaoui actief als investeerder en bestuurder, een relatief rustig leven. Dat zou heel snel veranderen.

‘Denk aan het Manhattanproject’, klonk het aan de andere kant van de lijn - de geheime Amerikaanse operatie die in de jaren 40 leidde tot de ontwikkeling van de atoombom. ‘Stel dat we er alle mogelijke middelen tegenaan gooien, kunnen we dan binnen het jaar een vaccin tegen Covid-19 maken?’

De 61-jarige Slaoui had bij GSK 14 vaccins naar de markt gebracht, onder andere tegen baarmoederhalskanker en het voor jonge kinderen erg vervelende rotavirus. Hij zocht 27 jaar naar een middel tegen malaria. Hij wist heel goed hoeveel tijd de gemiddelde ontwikkeling van een vaccin vraagt: tien tot vijftien jaar. Bovendien kwam de vraag van de regering-Trump, met haar gekende aversie tegen wetenschappers. Uitgerekend president Donald Trump had van de belofte van een vaccin een uitgesproken speerpunt van zijn kiescampagne gemaakt (Slaoui is een overtuigde Democraat).

‘Het was echt niet vanzelfsprekend om de opdracht te aanvaarden’, zegt hij in een videogesprek vanuit zijn woning. Hij draagt een donkergrijs T-shirt met korte mouwen en drinkt een blikje suikervrije cola. ‘Omdat het echt niet vanzelfsprekend was dat het zou lukken, en omdat het een enorme druk op me zou leggen: op mijn gezin, op mijn politieke standpunten. Maar ik geloofde dat het kon. Dus moest ik het wel doen. Al bleek de uitdaging uiteindelijk nog groter dan gedacht: vooral door de pers en haar persoonlijke aanvallen op mij.’

Star Trek

Slaoui kwam als wetenschappelijk adviseur aan het hoofd van Operation Warp Speed, met als doel om binnen het jaar 300 miljoen dosissen covidvaccin te produceren. (Zijn Amerikaanse vrouw vertelde hem dat de naam een verwijzing naar Star Trek was, waar sneller dan het licht wordt gereisd. Slaoui kende de sciencefictionsaga niet). Zo werd hij het gezicht van de wereldwijde vaccinwedloop, aangejaagd door een onuitgegeven samenwerking tussen de farmasector, wetenschappers en overheidsinstellingen, gesmeerd met 14 miljard dollar Amerikaans overheidsgeld.

Slaoui moest heel snel zes potentiële vaccins selecteren uit een lange lijst kandidaten, als een havik waken over de kwaliteit van de proeven en razendsnel de eerste resultaten uit lopende onderzoeken beoordelen. Dat hij die taak scrupuleus heeft uitgevoerd, blijkt uit een pijnlijke confrontatie met de ontwikkelaars van Moderna, het bedrijf waar hij eerder bestuurder was en een koploper in de vaccinrace. Slaoui zag eind augustus dat het te weinig Afro-Amerikanen en latino’s rekruteerde als proefpersonen. Met een te weinig diverse pool riskeerden de data niet representatief te zijn. Hij belde Moderna om te zeggen dat ze hun huiswerk beter moesten maken. Zijn tussenkomst leidde tot enkele weken vertraging, waardoor concurrent Pfizer Moderna kon voorbijsteken en als eerste met een performant coronavaccin triomfeerde.

Slaoui zag erop toe dat die race zo snel mogelijk gelopen werd, door alle obstakels en potentiële flessenhalzen uit de weg te ruimen. Zonder toe te geven op veiligheid en met het risico zelf van de baan gereden te worden. Daarover vertelt hij straks. Eerst gaan we terug naar dat tweede, cruciale telefoontje: het begin van de exit uit een pandemie die wereldwijd meer dan anderhalf miljoen slachtoffers heeft gemaakt.

Een bescherming van 90 procent en meer gaat ons helpen terug te keren naar onze vroegere levens.
Moncef Slaoui

Op 18 november om vijf uur in de ochtend kreeg Slaoui de CEO van Pfizer aan de lijn, Albert Bourla. Slaoui was al een tijdje wakker: hij staat elke dag om 3 uur op om te sporten. ‘Ik loop, en als ik moet vergaderen, wandel ik. Vanaf 4.30 uur beginnen mijn businesscalls met Europa en Australië.’ Bourla had net de resultaten binnen van de derde, grootschalige onderzoeksfase van het vaccin dat Pfizer maakt met gentechnologie van het Duitse BioNTech. De Wereldgezondheidsorganisatie had eerder gezegd dat elk vaccin met een effectiviteit hoger dan 50 procent als geslaagd wordt beschouwd. Vaccinonderzoekers hoopten stiekem op zowat 70 procent. Bourla zei: ‘Moncef, we halen 90 procent.’ Slaoui glundert bij die herinnering. ‘Dat was een ongelofelijk opwindend moment. Hét moment.’

Enkele uren later stuurde Pfizer het verlossende persbericht uit. De beurzen reageerden euforisch, de wereld kon herademen: voor het eerst in tien maanden scheen licht aan het einde van de tunnel. ‘Een bescherming van 90 procent en meer is een verzekering tegen deze pandemie’, zegt Slaoui nu. ‘Dit gaat ons helpen terug te keren naar onze vroegere levens. Het zal miljoenen doden voorkomen en nog veel meer besmettingen en ziektes. En kijk, vandaag hebben we niet één maar drie vaccins. Straks waarschijnlijk zes. Binnenkort kunnen we de hele wereld vaccineren.’

Toevallig België

Slaoui bracht de belangrijkste jaren van zijn leven als vaccinmaker door in België, waar hij bijna 30 jaar studeerde, doceerde, woonde en werkte. Hij groeide op in Casablanca. Zijn vader zat in de irrigatiebusiness en overleed toen Slaoui een tiener was. Toch volgden Moncef en zijn drie broers en zussen universitaire studies. Een jonger zusje stierf op zes maanden aan kinkhoest, een ziekte waar vandaag een vaccin voor bestaat.

Ik ben naar België gekomen door puur toeval, ik had geen enkele intentie om te blijven. Maar het is in België dat ik in het vak ben gerold en dat ik er verliefd op ben geworden
Moncef Slaoui

Slaoui wilde in Parijs geneeskunde studeren, maar kwam er pas in Frankrijk achter dat hij te laat was voor de inschrijving. Hij reisde naar Brussel - wegens de taal - en kreeg daar te horen dat de opleiding tot arts vol zat. Dus koos hij voor biologie aan de ULB. Een overgangsjaar, dacht hij. Maar hij raakte in de ban van de immunologie, het natuurlijk afweermechanisme. Hij studeerde daarna enkele jaren in de VS, maar keerde in 1985 terug naar België, in het zog van zijn toenmalige vriendin. Zij ging als onderzoeker werken voor SmithKline-RIT (later opgegaan in GSK) in Rixensart. Slaoui doceerde enkele jaren aan de universiteit van Bergen, maar ging uiteindelijk aan de slag als vaccinontwikkelaar bij GSK. Hij klom onder de vleugels van de Belgische topman Jean Stéphenne op tot de hoogste regionen van het bedrijf. (Stéphenne is vandaag voorzitter van het Duitse CureVac, dat ook aan een gentechvaccin tegen Covid-19 werkt).

‘Ik ben naar België gekomen door puur toeval, ik had geen enkele intentie om te blijven. Maar het is in België dat ik in het vak ben gerold en dat ik er verliefd op ben geworden. Ik heb wel altijd gestreefd naar impact. Aanvankelijk, toen ik student was, als politiek activist. Dat was onder het toenmalige Marokkaanse regime ronduit gevaarlijk. En daarna als vaccinontwikkelaar.’

‘Je kan je de vraag stellen: hoe kan iemand zoals ik, een jongen uit Casablanca, out of nowhere aan het hoofd komen van de onderzoekseenheid van een van de grootste farmabedrijven ter wereld en nu van Operation Warp Speed? Dat lukt niet door te veel te plannen, of door risico’s in te calculeren en je daardoor misschien te laten verlammen. Maar wel door opportuniteiten te zien, de risico’s te willen nemen en ervoor te gaan. Ik had na mijn doctoraat in België ook naar Marokko kunnen terugkeren, maar ik ben mijn toenmalige partner naar de VS gevolgd. En via haar ben ik weer in de farma beland. Ik zeg altijd: ‘Jump! Don’t give it a 99 percent. Give it a 100 percent.’ En kijk waar je uitkomt. Soms op een slechte plaats, maar meestal op een goede.’

Heeft de wereld het vaccin aan president Trump te danken?

Het is een van de weinige dingen die de Trump-administratie goed heeft gedaan, misschien wel het enige
Moncef Slaoui

Moncef Slaoui: ‘Het is een van de weinige dingen die ze goed hebben gedaan, misschien wel het enige. Maar het klopt dat er bij de regering een visie was om defensie, de wetenschappers, de overheid en de industrie samen te brengen, onder leiding van een buitenstaander en zonder enige inmenging van bovenaf. Dat was visionair. Het is nooit eerder gedaan, maar de situatie is ook uitzonderlijk. Iedereen is tot het uiterste gegaan, en dan heb ik het over honderdduizenden mensen.’

‘Juist op dit moment komen nieuwe platformen voor vaccinontwikkeling tot wasdom, het resultaat van twee decennia van investeringen in immunologie en vaccins. Maar het ecosysteem van de biotechnologie, de farma-industrie, de academische wereld en de gezondheidssector heeft echt wel laten zien dat die samen de wereld kunnen redden. De industrie heeft vaak een slechte reputatie, maar dat komt omdat we zo gewend zijn aan haar verwezenlijkingen. Alle vaccins die we hebben gemaakt, maken dat we een leven kunnen leiden dat anders is dan het leven van de afgelopen tien maanden.’

De industrie heeft vaak een slechte reputatie, maar dat komt omdat we zo gewend zijn aan haar verwezenlijkingen

Het vaccin is er zo snel gekomen dat het vragen oproept en tot scepsis leidt: kan dat wel veilig zijn? Maar praat een tijdje met Slaoui en je begint te begrijpen hoe dat kan. Operation Warp Speed werd geleid met militaire discipline. Elke ochtend om 8 uur stipt vergaderde Slaoui met de onderzoeksleiders van de zes geselecteerde vaccins en met Gustave Perna, een viersterrengeneraal met een indrukwekkend militair cv, verantwoordelijk voor de logistiek. ‘‘Battle rhythm’ noemen ze dat in het leger: ‘Wat is er gisteren gebeurd, wat is het plan voor vandaag, is er iets dat speciale aandacht verdient?’ Eerst dacht ik: dit is belachelijk, tijdverlies, waarom doen we dat elke dag? Maar het maakt dat iedereen in die enorme organisatie op scherp staat. Anders ben je afhankelijk van de zwakste schakel. Er glipt niets tussen de mazen. Geen enkel probleempje krijgt de kans om uit te groeien tot iets groters. Er gaat geen moment verloren.’

Bij traditionele vaccinontwikkeling worden eerst vele liters virus in citernes gekweekt, om ze daarna te bewerken tot ze niet langer schadelijk en geschikt zijn om vaccins van te maken. Dat kan weken, maanden duren. Maar de nieuwste gentechnologie, zoals ontwikkeld door BioNTech en Moderna, gaat razendsnel. Moderna had zijn vaccinontwerp in twee dagen klaar: een kwestie van programmeren, zodra de genetische handtekening van het virus bekend is. De genetische code van het SARS-CoV-2-virus publiceerden Chinese onderzoekers al begin januari.

Wat veel tijd kost, zijn de proeven, de procedures en het testen op mensen. Daar zit marge voor tijdwinst. Door samples van het vaccin van de Duitse labo’s van BioNTech met het privévliegtuig van Pfizer naar het Amerikaanse onderzoekslab te vliegen. Door materiaal per militaire escorte over staatsgrenzen te transporteren - ook al was dat door de pandemie op dat moment verboden. Door het leger op een stilstaande trein af te sturen, om een cruciale pomp voor de vervaardiging van Moderna-vaccins in de wagons op te sporen en op een truck te zetten om snelheid te winnen. Door farmabedrijven, overheidsinstanties en onderzoekers te laten samenwerken en data te delen, terwijl er nog geen formele contracten tussen de partners waren gesloten. Dat is ongezien in farmaland, waar contractonderhandelingen maanden kunnen aanslepen.

We zijn ook onmiddellijk naar de honderden producenten gegaan van grondstoffen en materialen die we nodig hebben om vaccins te produceren: elk slangetje, elk spuitje, de silo’s van 2.000 liter zijn door het leger opgeëist voor onze operatie
Moncef Slaoui

Een belangrijke beslissing, zegt Slaoui, was bijvoorbeeld om alle apen in het bezit van het Amerikaanse National Institute of Health te claimen voor dierproeven. ‘Dat is heel erg belangrijk geweest. Normaal moet je minstens een jaar wachten voor het jouw beurt is. We zijn ook onmiddellijk naar de honderden producenten gegaan van grondstoffen en materialen die we nodig hebben om vaccins te produceren: elk slangetje, elk spuitje, de silo’s van 2.000 liter zijn door het leger opgeëist voor onze operatie. Alle mogelijke wachttijden zijn geëlimineerd: op het vlak van administratie, door ingenieurs, toen we ze nodig hadden, ondanks de covidmaatregelen in te vliegen uit Japan of Duitsland. Het Amerikaanse ministerie van Defensie kan letterlijk bergen verzetten als het op logistiek aankomt. Dat is toch wat ik het heb zien doen.’

De snelheid baart veel mensen zorgen. Wat als ze de vaccins niet willen?

Slaoui: ‘Die twijfel is er inderdaad. Omdat we erg snel zijn gegaan, maar ook omdat ons project in een verkiezingsjaar sterk is gepolitiseerd. De indruk werd gewekt dat de regering-Trump hoeken zou afsnijden om de president toch maar herverkozen te krijgen. De snelheid waarmee we vooruitgang boekten, werd gepercipieerd als onredelijk, als politiek gemotiveerd. Maar dat was ze niet.’

Slaoui belandde zelf in het oog van de storm toen bekend raakte dat hij een pakket aandelen had van Moderna, de Amerikaanse vaccinontwikkelaar in de selectie van Operation Warp Speed. Hij vertelt bedaard en neemt zijn tijd om te antwoorden, maar raakt zichtbaar opgewonden als hij vertelt hoe senator Elisabeth Warren hem verschillende keren aanviel, op Twitter en in de Senaat. De voormalige Democratische presidentskandidate eiste zijn ontslag wegens zijn belangen in de industrie. Slaoui verkocht zijn aandelen en doneerde de opbrengst van meer dan 10 miljoen dollar aan kankeronderzoek. Hij nam ontslag als bestuurder bij een reeks bedrijven, waarvan enkele betrokken zijn bij vaccinontwikkeling en -productie. Maar hij behield zijn aandelen in GSK - ‘mijn pensioen’ heeft hij ze eerder genoemd - hoewel GSK samen met Sanofi aan een vaccin tegen Covid-19 werkt en steun krijgt via het programma dat hij leidt.

De Democraten hebben door hun houding het vertrouwen in vaccins voor een stuk ondermijnd, zegt hij nu. ‘Hun persoonlijke aanvallen hebben zeker niet geholpen. Ze beschuldigden me ervan corrupt te zijn, een dief, iemand die enkel uit was op geld. Terwijl ik al mijn activiteiten heb laten vallen en ik letterlijk voor 1 dollar heb gewerkt, omdat we een formeel contract moesten sluiten. Ik heb van het ene moment op het andere beslist mijn leventje en mijn familie achter me te laten om me hieraan te wijden. Dat heeft me erg geraakt. Ik was ook verbaasd dat ze erop uit waren de operatie te ondermijnen. Een project dat levens zou redden, dat onze levens gaat redden. Louter voor politiek gewin, terwijl miljoenen mensen sterven. Die mensen zijn hun moreel kompas kwijt, als je het mij vraagt.’

Hoe overtuigt u vaccintwijfelaars?

Slaoui: ‘Ik vraag ze om met een open geest te kijken. Alle data zullen uiteindelijk bekendgemaakt worden. Experten uit verschillende disciplines zullen hier onafhankelijk naar kunnen kijken. Ik ben er sterk van overtuigd dat, als we oordelen op basis van data en feiten in plaats van vooraf, veel meer mensen het eens zullen zijn dat deze vaccins ongelofelijk effectief zijn, en veilig.’

Het helpt niet dat fouten zijn gemaakt door de vaccinontwikkelaar AstraZeneca. Die heeft zich vergist in de dosering. We weten niet zeker of het vaccin voor 60 of 90 procent beschermt.

Slaoui: ‘Dat is een ongelukkige vergissing, maar zou het vertrouwen in hun vaccin niet mogen aantasten. Er loopt een onafhankelijk fase 3-onderzoek dat tegen januari of februari klaar moet zijn en dat de werkelijke effectiviteit zal aantonen. Of het nu 60 of 90 is: we hebben zo veel mogelijk vaccins nodig. Alles in die range is goed.’

Wanneer herneemt het leven zich?

Slaoui: ‘In de VS vermoedelijk in de zomer.Als genoeg mensen zich laten vaccineren, tenminste. En ik verwacht voor Europa hetzelfde, misschien een beetje later.’

Zal dat leven er hetzelfde uitzien als voor de pandemie?

Slaoui: ‘Dat denk ik wel. We zijn mensen, we zijn geprogrammeerd voor sociale contacten en aanraking. Ik heb nog altijd de neiging mijn hand uit te steken als ik iemand ontmoet. Het zal misschien nog even duren, een jaar of twee, en dan zijn we het vergeten. Het is zoals een auto-ongeluk: in het begin ben je bang en voorzichtig, een halfjaar later lijkt het alsof niets is gebeurd. We zullen snel terugkeren naar wat voor ons natuurlijk is. That’s human nature.’

Ik zal mijn shot krijgen als het vaccin wordt goedgekeurd. En ik zal het mogelijk op tv krijgen, samen met mijn familie.
Moncef Slaoui

Staat het volgende dodelijke virus voor de deur?

Slaoui: ‘Als je kijkt naar de staat van de wereld vandaag, denk ik van wel. Het is alleen onmogelijk te voorspellen wanneer. Ik heb in 2016 gewaarschuwd voor een pandemie, ik hou me al jaren bezig met bio preparedness. We hebben eerder ebola gezien, zika, N1H1. Nu moeten we erop toezien dat we de volgende keer klaar zijn, en dat er organisaties continu bezig zijn met vaccinontwikkeling tegen potentiële dragers van uitbraken. We zouden 10 procent van het budget dat vandaag naar defensie gaat, moeten reserveren voor pandemieën.’

Wanneer wordt u zelf gevaccineerd?

Slaoui: ‘Ik zal mijn shot krijgen op het moment dat het vaccin wordt goedgekeurd. Waarschijnlijk dat van Moderna, waar ik bestuurder ben geweest. En ik zal het mogelijk op tv krijgen, samen met mijn familie, om te laten zien dat het veilig is. Het is wat zoeken naar de balans tussen tonen dat het veilig is en niet de indruk wekken dat we eerder toegang krijgen dan de rest.’

Wat gaat u daarna doen?

Slaoui: ‘Ik zou graag twee weken op het strand gaan zitten en niets doen. En ik wil mijn zoon graag opzoeken, die in Brussel woont.’

Moncef Slaoui (61)

Geboren in Agadir en opgegroeid in Casablanca.
Kwam in 1976 naar België om aan de ULB biologie te studeren. Doctoreerde er in de immunologie.
Trok naar de VS om verder te studeren, maar keerde in 1985 naar België terug om les te geven aan de universiteit van Bergen.
Ging in 1988 werken voor SmithKline-RIT in Rixensart. Kwam in 2006 aan het hoofd van de onderzoekafdeling van GlaxoSmithKline, waar hij tot 2017 werkte.
In de VS is het Slaoui Center for Vaccines Research in Maryland naar hem genoemd.
Woont in Philadelphia met zijn vrouw en hun zoon. Zijn zonen uit zijn eerste huwelijk wonen in de VS en in Brussel.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud