Niets gaat kanker beter te lijf dan je eigen lichaam

Een operatie aan prostaatkanker met behulp van een operatierobot ©ANP XTRA

Miljardendeals in de farmasector suggereren een stroomversnelling in de strijd tegen kanker. Maar is die er echt? 'Ons lichaam inzetten als wapen is een ­terechte hype.’

De race om als eerste de heilige graal tegen kanker te vinden is feller dan ooit. De ene farmareus na de andere slokt biotech­bedrijven met beloftevolle kandidaat-behandelingen op. Maandag werden zelfs twee miljardendeals beklonken.

De Amerikaanse farmareus Merck betaalt 2,4 miljard euro voor ArQule en zijn potentieel middel voor bloedkanker. Het Franse ­Sanofi telde 2,2 miljard euro neer voor het Amerikaanse Synthorx, waarvan het verst gevorderde kandidaat-medicijn vaste tumoren wil behandelen. In januari legde Bristol-Myers Squibb 65 miljard euro op tafel voor Celgene, dat kankermedicijnen in portefeuille heeft.

Al die miljardendeals suggereren een stroomversnelling in de strijd tegen kanker. Maar is die er echt? Hoe goed kan kanker al behandeld worden? En wat zijn de revolutionairste doorbraken?

Belgische kankerspecialisten schetsen een genuanceerd, maar vooral een hoopvol beeld. ‘We boekten al successen’, zegt Sabine Tejpar, in het UZ Leuven gespecialiseerd in darm­kanker. ‘We boekten grote vooruitgang in de behandeling met medicatie van subtypes met redelijk eenvoudige tumorcellen, met één of twee gene­tische afwijkingen die we goed kennen. ‘Simpele’ kankers degradeerden we tot een chronische ziekte.’

Tejpar verwijst naar de behandeling van bindweefseltumoren in het maagdarmstelsel en types van longkanker, borst­kanker en leukemie. Zelfs als zo’n tumor zich aanpast - een groot probleem in alle kankers - kan die goed ingeperkt blijven dankzij tweedegeneratiemedicatie.

Maar die medicinale aanpak bijt de tanden stuk op complexere tumoren, met meer gene­tische afwijkingen, die zich nog beter kunnen aanpassen. ‘Kanker is niet één, maar honderden ziektes’, zegt Johan Swinnen, hoofd van het departement oncologie van de KU Leuven. ‘Elke tumor is uniek, ontstaat op andere manieren, woekert door andere factoren, is binnenin vaak heterogeen en verandert voortdurend van gedaante. Als je denkt dat je hem te pakken hebt, vindt hij weer een uitweg.’

Hoop

Toch flakkert de hoop feller dan ooit op. Omdat het wapenarsenaal is uitgebreid met gerichtere therapieën dan het klassieke, botte instrumentarium van chemo­therapieën, die ook gezond weefsel aantasten.

Dankzij ontdekkingen in de genetica en snelle DNA-analyseapparatuur kijken onderzoekers naar wat fout loopt in de ­genen van een kankercel. In onderzoekscentra wereldwijd worden honderden ­mogelijke mutaties blootgelegd, waar­tegen intelligente medicatie wordt ontwikkeld. De jongste jaren ontstond zo een arsenaal aan doelgerichte therapieën, ­tegen één specifiek gemuteerd gen of eiwit dat verantwoordelijk is voor de kwaadaardige celdeling.

Toen ik nog geen immuuntherapie gebruikte, zag ik 90 procent van mijn ­patiënten na enkele jaren overlijden. Vandaag is al één op de vier genezen na de ­behandeling.
Professor Bart Neyns
Diensthoofd medische oncologie in het UZ Brussel

En het vizier staat nog verder open. ‘We beperken ons niet meer tot het speuren naar zulke DNA-foutjes’, zegt Swinnen. ‘Met ultrageavanceerde ‘microscopen’ kijken we ook naar andere moleculen in het tumorweefsel waarvan we weten dat ze een rol kunnen spelen. Zoals metabolieten, die energie en bouwstoffen leveren aan kankercellen.’

‘We kijken niet alleen naar kanker­cellen, maar ook naar andere cellen in de tumor, zoals bloedvatcellen en immuuncellen, om nieuwe doelwitten te identificeren en strategieën te ontwikkelen voor betere, meer gerichte therapieën.’

Een van de revolutionairste inzichten van de voorbije jaren is dat ons eigen ­lichaam, ons immuunsysteem, een krachtig wapen is. De rode draad in die immuuntherapieën: ze vallen niet rechtstreeks de kankercellen aan, maar schudden slapende immuuncellen wakker om de strijd aan te gaan.

Immuuntherapie kent veel gedaanten. Farmabedrijven produceren bijvoorbeeld geneesmiddelen die de signalen blokkeren waarmee een tumor het immuun­systeem lamlegt. Door die rem weg te ­nemen heeft ons immuunsysteem meer armslag om foute cellen op te ruimen.

Bij dendritische celtherapie worden ­afweercellen uit het bloed van patiënten gehaald, opgeladen met extracten van de tumor, en als een vaccin toegediend. Bij CAR-T-celtherapie, die vooral goeie resultaten geeft bij bloedkankers, worden afweercellen afgenomen, in het labo vermenigvuldigd en omgevormd tot een leger soldaten die de tumor doelgericht aanvallen. De aangepaste cellen worden in de bloedbaan van de patiënt gebracht.

Simpel beestje

Volgens experts luidt immuuntherapie ‘een revolutie’ in aan het kankerfront. ‘Niet voor niets hebben heel wat overnames in de farmasector ook daar mee te maken’, ­aldus Tejpar. ‘Want terwijl kankercellen heel divers zijn en zich goed kunnen aanpassen, is ons immuunsysteem een simpel beestje. We kennen de wetmatigheden, die bij iedereen dezelfde zijn. Was ik drie jaar geleden nog erg pessimistisch, dan zie ik nu veel hoop in de behandeling van kanker via immuuntherapie.’

In ons land zijn weinigen beter geplaatst om de merites van immuuntherapie te beoordelen dan professor Bart Neyns. Hij is diensthoofd medische oncologie in het UZ Brussel en een specialist in hersentumoren en uitgezaaide melanomen. Neyns wordt soms ‘de dokter van de laatste kans’ genoemd, de strohalm waarmee mensen zich aan het leven vastklampen.

‘Toen ik nog geen immuuntherapie ­gebruikte, zag ik 90 procent van mijn ­patiënten met uitgezaaide melanomen na enkele maanden of jaren overlijden. Vandaag is al één op de vier genezen na de ­behandeling. Met chemotherapie boekten we nooit zo’n resultaten.’

Miljardendeals in 2019

>    GlaxoSmithKline betaalt 5 miljard dollar voor het Amerikaanse Tesaro, biotechbedrijf gespecialiseerd in kankertherapie.
>    Bristol-Myers Squib legt de hand op het kankermedicijn­bedrijf Celgene en betaalt er
65 miljard euro voor.
>    Merck betaalt 2,7 miljard dollar voor het Amerikaanse ArQule, dat enkele kankermedicijnen in portefeuille heeft, onder meer tegen leukemie
>    Sanofi, dat vorig jaar het Gentse Ablynx kocht, koopt het Amerikaanse Synthorx voor 2,5 miljard dollar. Synthorx is een ­specialist in het verlengen van het leven van kankerpatiënten.
>    Pfizer betaalt 10 miljard euro voor het Amerikaanse Array ­Biopharma, dat uitstekende testresultaten heeft met darmkankertherapie

Toch is immuuntherapie niet de doodgraver van klassieke wapens als chirurgie en radio- en chemotherapie, zegt Swinnen. ‘Niet alle tumoren reageren op immuuntherapie en voor erg lokale tumoren blijven de klassieke recepten doeltreffend. Maar ook voor complexere, uitgezaaide kankers ligt de toekomst allicht in een combinatie van behandelingen.’

‘Zo’n combinatie van chemo-, radio- of doelgerichte therapie met één of meerdere vormen van immuuntherapie levert al goeie resultaten op in klinische studies en is een beloftevol onderzoeksdomein.’

De razendsnel opeenvolgende wetenschappelijke doorbraken, zoals de mogelijkheid specifieke genetische mutaties te viseren en medicijnen te combineren, wakkeren de interesse van Big Pharma aan, liet Roy Baynes, de chief medical ­officer van Merck, zich deze week ontvallen. Farmabedrijven speuren naar de kip met de gouden eieren in de strijd tegen kanker.

Volgens het studiebureau Dealogic brachten kankermedicijnen vorig jaar ­wereldwijd 123 miljard dollar op. Die markt zal nog eens zo goed als verdubbelen tegen 2024, volgens het marktonderzoeksbureau EvaluatePharma.

Dat immuuntherapie zich opwerpt als een nieuwe kandidaat-blockbuster illustreert het enorme succes van Keytruda, een behandeling van Merck voor een type longkanker. De verkoop van de immuuntherapie steeg in het derde kwartaal met 62 procent, tot 3,1 miljard dollar, en overtrof de verwachtingen.

Stukken van mensen

Toch waarschuwen Belgische experts voor misplaatste euforie. ‘Ongeveer de helft van de kankers reageert goed op immuun­therapie, de andere helft niet’, zegt Tejpar. ‘We weten nog niet waarom het immuun­systeem in die gevallen de kanker niet aanvalt. In de majeure vorm van darmkanker, mijn expertisedomein, heeft immuun­therapie bijvoorbeeld nog nul respons.’

Bovendien kosten innovatieve ­immuuntherapieën vaak stukken van mensen. ‘Het kostenplaatje ligt tien keer hoger dan dat van klassieke therapie’, zegt Tejpar. ‘Dan spreek je over jarenlange ­behandelingen van duizenden euro’s per week, tot soms 1 miljoen euro per behandeling. Dat gaat echt een probleem ­vormen voor de betaalbaarheid van onze gezondheidszorg.’

Farmabedrijven verdedigen hun prijzen door te verwijzen naar de hoge ontwikkelingskosten. Tejpar: ‘Die vlieger gaat misschien op in de beginjaren van immuuntherapie, maar geldt niet langer als over vijf jaar iedereen die ontwikkelt. Dan moet die prijs drastisch naar beneden. Maar daar is natuurlijk politieke moed voor nodig.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n