interview

Paul Stoffels: ‘Dit is een race om de wereld te redden'

Paul Stoffels. ©Diego Franssens

De grootste Belg in farmaland, Paul Stoffels, werkt met Johnson & Johnson aan een coronavaccin en overlegt met de machtigsten op aarde. ‘Ik heb Trump de waarheid verteld.’

Hij is de invloedrijkste Belg in farmaland en de tweede in rang bij Johnson & Johnson (J&J), het grootste medische bedrijf ter wereld. Als chief scientific officer stuurt hij 15.000 wetenschappers aan en beschikt hij over een onderzoeksbudget van zowat 10 miljard euro. Hij gaf de voorbije week de hele wereld de hoop dat we begin volgend jaar een vaccin tegen Covid-19 zullen hebben. 

De topindustrieel trok als jonge arts naar Rwanda en Congo, waar aids toen welig tierde. Hij ontwikkelde de meestgebruikte aidsremmers ter wereld en middelen tegen tuberculose en hepatitis C. Onder meer de zakenman Bill Gates en de voormalige directeur van UNAIDS Peter Piot zijn zijn kompanen in de strijd tegen infectieziektes in onderontwikkelde landen. Hij stond in de vuurlinie toen Afrika door ebola werd getroffen.

Maar het virus dat hij nu op zijn bord krijgt, is nog van een heel andere orde. Nooit heeft hij voor hetere vuren gestaan, geeft hij toe. ‘Is dit de grootste medische uitdaging waarmee ik ooit geconfronteerd ben? Ja, dat kan je wel zeggen. Ik denk dat we een medische crisis met zo’n impact niet meer hebben gezien sinds de Spaanse griep in 1918.’

Is dit het soort situatie waarvoor hij in de stiel is gestapt? ‘Ik zat hier echt niet op te wachten, hoor. Maar als Johnson & Johnson moeten we onze rol opnemen. Samen met onze Belgische tak van Janssen Pharmaceutica hebben we de kennis in huis om een oplossing te vinden.’

We spreken Stoffels via het videonetwerk Zoom en kijken uit op zijn bureau thuis. Stoffels is in België, en dat zal wel nog even zo blijven. ‘Lang geleden dat ik hier de lente heb meegemaakt’, lacht hij. Elke dag gaat hij ’s ochtends een uurtje wandelen, netjes volgens de voorschriften.

Is dit de grootste medische uitdaging waarmee ik ooit geconfronteerd werd? Ja, dat kan je wel zeggen.
Paul Stoffels
Johnson & Johnson

Een bewuste keuze om hier de crisis uit te zweten, was het niet. ‘Ik was van de VS naar hier gevlogen voor een afscheidsdiner met onze topman in België. En net die avond sloot de Amerikaanse president Donald Trump de grenzen. Ik kan nu in de buurt werken van ons vaccinteam in België en Nederland. En ik ben dicht bij de kleinkinderen, mijn kinderen en mijn moeder, ook al zien we elkaar enkel via Zoom.’

Zijn leven vol jetlags is even voorbij. Maar de hectiek is gebleven. Hij managet de crisis van aan de keukentafel. Aan zijn bureau staan vier schermen: om zijn teams aan te sturen en zijn relaties in de hele wereld aan te spreken. ‘Ik zet mijn netwerk maximaal in om dingen gedaan te krijgen, 24 op 7.’

Zo belde hij de medische adviseur van de Britse premier Boris Johnson, omdat hij hoorde van een studie daar die interessante data kon opleveren. Een uur later ging een berichtje naar viroloog Marc Van Ranst. Of België blij mag zijn met Stoffels als netwerker? ‘Och, ik ben maar een van de velen.’

Denkt u dat de zomer de overdracht van het virus zal vertragen? Of vreest u dat het volgende winter weer zal opduiken?

Paul Stoffels: ‘Veel zal afhangen van hoe de aantallen besmettingen, ziekenhuisopnames en sterfgevallen evolueren. Als die beginnen te dalen, moeten we nog even rustig blijven om niet in een tweede golf te belanden. Het wordt cruciaal te meten hoeveel mensen antistoffen hebben aangemaakt en in welke mate die bescherming bieden. We zullen nog veel informatie bij elkaar moeten harken. Tegen de zomer zouden we toch moeten heropstarten. Social distancing zal blijven, maar de maatschappij moet weer aan de slag.’

©Diego Franssens


Zit u in met de economische impact? Zijn de maatregelen te drastisch?

Stoffels: ‘De gezondheid primeert. Er zijn keiharde maatregelen genomen. Gelukkig, anders hadden we in een andere situatie gezeten. We kunnen deze ziekte niet zomaar loslaten met een gigantische mortaliteit tot gevolg. Dat zou maatschappelijk onaanvaardbaar zijn. Dat kan je ook onze zorgverstrekkers niet aandoen.’ 

België is bezig de testcapaciteit te vervijfvoudigen, tot 10.000 stalen per dag. Is dat voldoende?

Stoffels: ‘Het zal nooit voldoende zijn, maar laat ons maximaliseren. We hebben ook bij ons labo’s ingericht. Zo’n 100 mensen willen vrijwillig helpen. Wij beginnen volgende week en hebben alleen al met Janssen Pharmaceutica een theoretische capaciteit van 10.000 tests per dag. Maar we moeten wel aan de reagentia en hulpmiddelen geraken. Iedereen is op zoek naar dezelfde stukken in die keten.’

Paul Stoffels

Geboren in 1962.
Specialiseerde zich na zijn studie geneeskunde in infectieziekten en tropische geneeskunde.
Trok in de jaren 80 naar Centraal-Afrika om hiv/aids te bestuderen en keerde in 1991 terug naar België, waar hij bij Janssen Pharmaceutica het onderzoek naar hiv-medicatie ging leiden.
Ontwikkelde samen met Rudi Pauwels (Biocartis) de eerste aidsremmers. Johnson & Johnson kocht hun bedrijf Tibotec-Virco in 2002.
Is sinds 2014 chief scientific officer bij J&J.
Is samen met onder anderen Bill Gates en de Belg Peter Piot trekker van CEPI, dat de strijd aangaat met epidemies.

Intussen wordt wereldwijd gespeurd naar een vaccin. Tien weken geleden startte ook J&J met de zoektocht, met een papiertje met daarop de genetische code van het virus. Deze week meldde Stoffels dat de Amerikaanse farmagigant een kandidaat-vaccin klaar heeft en de eerste testen op mensen al in september wil starten. Begin volgend jaar zou het dan 5 à 10 miljoen dosissen hebben, in eerste instantie voor zorgverstrekkers en de meest kwetsbaren. Tegen eind volgend jaar spreekt Stoffels over 1 miljard dosissen voor de hele wereld. Hij budgetteert het project op 1 miljard dollar, waarvan een half miljard van de Amerikaanse overheid komt.

Waarom bent u er zo van overtuigd dat dit vaccin zal slagen? U heeft nog geen bewijs dat het werkt.

Stoffels: ‘Het kan misgaan. Maar de jongste tien jaar hebben we met hetzelfde technologieplatform gewerkt aan een vaccin tegen ebola, zika, hiv en RSV. Vier keer zijn we erin geslaagd een vaccin te produceren en aan te tonen dat de immuunreactie bij dieren en mensen dezelfde is. Ik zie geen reden waarom dit nu anders zou zijn.’

©Diego Franssens


U hanteert een strakke timing. Worden stappen overgeslagen ten koste van de veiligheid?

Stoffels: ‘Neen. Kijk, we hebben in het verleden al 50.000 mensen gevaccineerd met ons platform, tegen hiv en ebola, in Azië en Afrika. We weten dat die veilig zijn en we verwisselen voor dit virus slechts een klein stukje in het vaccin.’

U spreekt over een miljard dosissen. Waarom niet meteen meer, voor de hele wereldbevolking?

Stoffels: ‘Het moet haalbaar zijn. Een miljard in zo’n korte tijd is veel. De opdracht is ongezien. In Leiden kunnen we er 300 miljoen per jaar maken. In de VS komt een nieuwe fabriek en we proberen nog twee of drie andere fabrieken elders te activeren, zodat we vier, vijf keer 300 miljoen dosissen per jaar kunnen maken. Dat kunnen we niet alleen.’

Bedoelt u dat u gaat samenwerken met concurrenten?

Stoffels: ‘Ik bel twee of drie keer per week met alle CEO’s uit de vaccinwereld. We kunnen de extra capaciteit zelf bouwen of gebruikmaken van infrastructuur bij andere vaccinproducenten. Dat maakt me op dit moment niet uit, als we maar snel genoeg kunnen schakelen.’

U krijgt voor dit project een half miljard dollar van de Amerikaanse regering. Is het ooit zo makkelijk geweest grote sommen los te weken?

Stoffels: ‘We krijgen dat geld niet zomaar. Ze weten waarmee we bezig zijn. De overheid van de VS heeft haar huiswerk gedaan en gezegd: ‘Okay, this is it, make it happen’.’

Er zijn wereldwijd een veertigtal vaccins in ontwikkeling, waarvan enkele ook in België. Is het een prestigestrijd?

Stoffels: ‘Wij hebben niet om deze situatie gevraagd. Wij doen mee omdat we de kennis hebben. Laat het maar een race zijn, een race om de wereld te redden, want we hebben het snel nodig. Iedereen is gemotiveerd. Onze wetenschappers in Leiden en Boston waren er zelfs al mee bezig voordat we het vroegen.’

De motivatie is wellicht ook groot omdat een miljardenmarkt wenkt.

We hebben dit project in tien dagen op papier gezet, vanuit ons hart. Er is geen enkele slide over hoe we het op lange termijn winstgevend kunnen maken.
Paul Stoffels
Johnson & Johnson

Stoffels: ‘Wij doen het not for profit. We gaan de vaccins tegen de kostprijs op de markt brengen (naar schatting voor 10 euro per stuk, red.). Eerst de pandemie oplossen en dan zien we wel. Dit project hebben we in tien dagen op papier gezet, vanuit ons hart. Er is geen slide over hoe we dit op lange termijn winstgevend maken.’

Maar als dit een jaarlijkse vaccinatie blijkt, kan het op termijn wel heel lucratief worden.

Stoffels: ‘SARS is destijds verdwenen. Het is niet teruggekomen. Dit virus kan binnen twee jaar ook gewoon weg zijn. De kans is groot dat het meerdere jaren zal duren voordat deze pandemie onder controle is, maar de kans dat dit virus nog eens zo’n crisis veroorzaakt? It doesn’t look like it. Ik ga er niet van uit dat dit een jaarlijks vaccin wordt.’

Wanneer besefte u dat dit een wereldprobleem zou worden?

Stoffels: ‘Ik was al verontrust in december. Dit gaat een nieuwe SARS-epidemie worden, dacht ik. Maar toen wisten we nog niet dat het virus zich zo snel zou verspreiden. Op de Munich Security Conference (een jaarlijkse conferentie over internationaal veiligheidsbeleid die sinds 1963 plaatsvindt in München, red.) is het alarm afgegaan, dat was in de derde week van januari. Toen is het mij beginnen te dagen dat dit slecht zou kunnen aflopen.’

En toch heeft het nog lang geduurd voordat Europa en de VS in actie kwamen?

Stoffels: ‘Er is laat gereageerd, maar vergeet niet dat zo’n pandemie van honderd jaar geleden dateert. Er zijn al dertig, veertig epidemies geweest waarbij er lokaal paniek was, maar die de wereld niet zijn rondgegaan. MERS, SARS, ebola, zika, Mexicaanse griep, varkensgriep. Al was het bij ebola nipt. Ik was in Congo tijdens de uitbraak in Kikwit. Met de auto was het acht uur rijden tot de miljoenenstad Kinshasa. Was toen een iemand met het virus ontsnapt, dan hadden we een pandemie kunnen hebben. Nu hebben we er allemaal schuld aan dat we ons niet beter voorbereid hebben. Het is niet de tijd om elkaar verwijten te maken, maar om aan oplossingen te werken.’

Bent u al wat positiever, nu landen maatregelen hebben genomen? Of houdt u uw hart nog vast?

Stoffels: ‘Dat laatste. Vooral voor de ontwikkelingslanden. Als je in een land woont waar per persoon 10 dollar per jaar beschikbaar is voor gezondheidszorg, dan is het duidelijk. In veel landen is geen ademhalingsapparatuur. Afrika, India, Zuid-Oost-Azië, Zuid-Amerika: dat zijn regio’s waar we nog niet weten wat te verwachten. Hopelijk komt het niet te snel, zodat we eventueel al een vaccin hebben.’

En de VS?

Stoffels: ‘Daar houden ze nu al rekening met 200.000 doden. Dat is niet niets, he. Het gezondheidssysteem is daar niet georganiseerd zoals hier. En obesitas en diabetes, twee factoren die je vatbaarder maken voor het virus, zijn daar een groter probleem. President Trump was ook niet meteen een helpende factor met uitspraken als ‘It’s under control’ en ‘It will disappear’.’

Medisch adviseur van Trump moet geen makkelijke job zijn.

Stoffels: ‘Dat is Anthony Fauci. Ik ken hem goed, ik beschouw hem als een vriend. Hij is geëvolueerd van zachtjes de waarheid zeggen naar keihard de waarheid zeggen, in de aanwezigheid van de president. Gelukkig maar. Hij moet zorgen dat we het oplossen.’

Wordt uw advies gevraagd door wereldleiders?

Stoffels: ‘Ik ben begin maart met andere vaccinexperts op gesprek geweest bij Trump in het Witte Huis. Hij vroeg onder andere waarom we zo traag waren. Ik heb hem dat uitgelegd en de waarheid verteld over de ‘time to result’ bij de ontwikkeling van vaccins.’

Wat denkt u, is dit coronavirus een voorbode van wat ons nog te wachten staat in de komende decennia?

De wereld moet even goed worden in virussen monitoren als in wapens bouwen. Want dit is een groter risico dan wat dan ook.
Paul Stoffels
Johnson & Johnson

Stoffels: ‘Er gaan nog virussen komen, en die kunnen zich snel verspreiden. Het zikavirus bijvoorbeeld kwam uit een bos in Oeganda en veroorzaakte opeens problematische zwangerschappen in Zuid-Amerika. We moeten betere diagnostische tools hebben om dit te monitoren en erop te anticiperen. De wereld moet daar even goed in worden als in wapens en vliegtuigen bouwen. Want dit is een groter risico dan wat dan ook. Wat we nu zien, kan de wereld niet elke tien jaar aan.’

Is dat niet wat optimistisch? Toen de SARS-epidemie afgelopen was, is het onderzoek grotendeels stilgevallen.

Stoffels: ‘In Europa is er een netwerk van honderden laboratoria die zulke zaken kunnen oppikken. En als je in de VS naar het ministerie van Volksgezondheid gaat, zie je daar een NASA-achtige zaal met grote schermen waar epidemies worden gevolgd. Ook dit virus is niet onder de radar gebleven, maar we hebben de snelheid ervan onderschat.’ 

Die beelden uit Italiaanse ziekenhuizen, de koelwagens waarin doden bewaard worden in New York, raakt u dat nog?

Stoffels: ‘Natuurlijk. Een ebolapatiënt in Afrika of een oud moedertje in Italië, elke dode is een te veel. Of die Italiaanse priester die deze week in zijn kerk honderden mensen tegelijk moest begraven. Niemand kan daar emotieloos bij blijven.’

Wanneer denkt u dat we terug naar de normale gang van zaken kunnen gaan?

Stoffels: ‘Dat wordt een discussie tussen wetenschappers, epidemiologen en politici. Daarvoor zullen er systemen moeten komen om immuniteit in de bevolking te meten. China slaagt daar momenteel in, met veel testen, veel controle en ook nog veel quarantaine. Ze hebben 600 miljoen camera’s met gezichtsherkenning. Met artificiële intelligentie kunnen ze zeggen wie met een besmet iemand in contact is geweest en wie in quarantaine moet. In China kan dat, in Korea ook. Hier zou dat nooit acceptabel zijn, maar andere systemen zijn wel mogelijk bij ons.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud