analyse

Speuren naar slimme schakelaars tegen kanker

©rv

Ons immuunsysteem heeft natuurlijke remmen, die het verhinderen kankercellen aan te vallen. De schakelaars vinden om die remmen uit te zetten, geldt als de ‘next big thing’ in oncologie. Het leverde het Waalse biotechbedrijf Iteos Therapeutics een deal op met het Britse farmabedrijf GSK.

Het Belgische biotechbedrijf Iteos Therapeutics, dat noteert op de Amerikaanse techbeurs Nasdaq, sloot vorige week een deal met de Britse farmareus Glaxo- SmithKline (GSK) die tot 1,5 miljard dollar kan opleveren. Iteos is actief in het domein van de immuuntherapie. Die therapie valt kankercellen niet rechtstreeks aan, maar schudt slapende immuuncellen wakker om de strijd aan te gaan. Dat ons eigen lichaam een krachtig wapen is in het gevecht tegen kanker is een van de revolutionairste inzichten van de voorbije tien jaar.

Een specifiek onderzoek van Iteos trok de aandacht van GSK: uit een kleine fase 1-studie bij 20 patiënten met verschillende vergevorderde types van kanker bleek dat de ziekte bij de helft stabiliseerde of verbeterde. Dat GSK een bom geld op tafel legt voor een onderzoek dat zich nog maar in een zeer pril stadium bevindt, heeft alles te maken met de buzz rond een vijfletterwoord dat in de oncologie vaak als ‘the next big thing’ wordt omschreven: TIGIT.

Dat is een soort schakelaar in het menselijk lichaam die het immuunsysteem regelt en afremt indien nodig, zodat het niet in overdrive gaat. Iteos ontdekte een sleutel om die natuurlijke rem uit te zetten, waardoor de immuuncellen op volle kracht een kankertumor te lijf kunnen gaan.

Waarover gaat het?

Onderzoekers en biofarmabedrijven speuren naar schakelaars om natuurlijke remmen in ons immuunsysteem uit te zetten, zodat dat de kanker op volle kracht te lijf kan. Het Waalse Iteos Therapeutics sloot een deal met het Britse GlaxoSmithKline voor een onderzoek naar een schakelaar om TIGIT, een van die remmen, uit te zetten.

Wat leverde zo’n therapie al op?

Immuuntherapieën tegen PD1 en CTLA4, andere remmen in ons immuunsysteem, hebben wisselend succes. Ze slaan tot op zekere hoogte aan bij huid- en longkanker, maar niet bij alle kankers.

Zal Iteos Therapeutics een stek verwerven in dat domein?

TIGIT-therapieën zijn er nog niet. Amerikaanse bedrijven als Genentech en Merck liggen jaren voor op Iteos, dat met GSK een inhaalbeweging hoopt te maken.

‘TIGIT is een van de tientallen moleculen in ons immuunsysteem die ‘killercellen’ blokkeren, waardoor die de tumor niet kunnen aanvallen’, zegt Jo Van Ginderachter, immunoloog en kankeronderzoeker van de Vrije Universiteit Brussel-Vlaams Instituut voor Biotechnologie.

‘Wat er zo cool aan is, is dat je de molecule op twee fronten kan laten inwerken’, zegt immunologieprofessor Damya Laoui (VUB-VIB). ‘Je kan er de soldaten mee activeren die de kankercellen in de tumor aanvallen. Maar je kan er ook de regulatoire T-cellen mee doden, die het immuunsysteem dempen en die soldaten net onderdrukken.’

Dat ‘schakelaars’ à la TIGIT, die dus verhinderen dat ‘killercellen’ hun job doen, een belangrijke rol kunnen spelen in de strijd tegen kanker, werd al ontdekt in de jaren 90. ‘De Amerikaanse en Japanse immunologen James Allison en Tasuku Honjo voerden baanbrekend onderzoek naar respectievelijk CTLA4 en PD1, twee gelijkaardige schakelaars op cellen in ons immuunsysteem’, zegt Laoui. ‘Ze kregen er in 2018 samen de Nobelprijs voor de Geneeskunde voor.’

Lange tijd werd gefocust op de kankercellen zelf. Maar door breder te kijken stelden onderzoekers vast dat schakelaars verhinderen dat immuuncellen hun werk naar behoren doen.
Damya Laoui
Immunologieprofessor VUB-VIB

Laoui: ‘In het gevecht tegen kanker werd lang gefocust op het zaadje, op de kankercellen: hoe maken we dat de plant niet groeit? Maar door breder te kijken stelden onderzoekers vast dat schakelaars à la CTLA4, PD1 en nu ook TIGIT verhinderen dat veel immuuncellen hun werk naar behoren doen. Men is dus ook beginnen te zoeken naar manieren om de grond onder het plantje onvruchtbaar te maken.’

Die aanpak sloeg tot dusver tot op zekere hoogte aan, want op de markt zijn al immuuntherapieën die inwerken op die schakelaars. ‘De voorbije jaren zijn therapieën goedgekeurd van farmabedrijven die de doelwitmoleculen PD1 en CTLA4 uitzetten’, zegt Van Ginderachter.

‘Keytruda van het Amerikaanse Merck is een anti-PD1-therapie die gebruikt wordt bij de behandeling van longkanker.’ Keytruda groeide uit tot een blockbustermedicijn en was vorig jaar wereldwijd goed voor een omzet van meer dan 14 miljard dollar.

‘Het gereputeerde wetenschapsblad Science riep ‘immune checkpoint blockers’ enkele jaren geleden uit tot de grootste revolutie in kankertherapie’, zegt Van Ginderachter. ‘Ze worden al met enig succes gebruikt bij de behandeling van melanoom en longkanker.’

‘Tot vijf à tien jaar geleden betekende de diagnose van een uitgezaaide melanoom een doodsvonnis. Vandaag zien we dat een percentage van de patiënten de ziekte overleeft en dat bij long- en huidkanker 30 à 50 procent reageert op zo’n vorm van immuuntherapie. Die raakt ook meer en meer ingeburgerd als eerstelijnstherapie. Ook voor hoofd- en nekkankers en nierkanker tonen wetenschappelijke data dat ze goed werkt.’

Leger met meerdere eenheden

Het Waalse Iteos Therapeutics, dat opgericht werd in 2011 en werknemers heeft in Gosselies, bij Charleroi, en het Amerikaanse Boston, is niet de enige en zeker niet de eerste speler in het al aardig bevolkte veld. Het Amerikaanse Genentech is het verst gevorderd en heeft al een serie fase 3-onderzoeken met TIGIT lopen voor een vorm van longkanker. Ook Merck heeft meerdere fase 2- en fase 3-onderzoeken lopen. Zowel Genentech als Merck ligt jaren voor op Iteos.

Ook de Amerikaanse bedrijven Gilead en Bristol-Myers Squibb sprongen onlangs op de TIGIT-trein via samenwerkingen met respectievelijk de Amerikaanse biotechbedrijven Arcus en Agenus. Riskeert Iteos straks niet veel te laat op het feestje op te dagen? ‘Dat was inderdaad een van de bezorgdheden van de markt’, zegt Iteos-topman Michel Detheux aan de telefoon vanuit zijn woonplaats Boston, het mekka van de Amerikaanse biotech. ‘Genentech zou al eind volgend jaar groen licht kunnen krijgen voor zijn TIGIT-behandeling voor longkanker.’

‘Precies om de zaken te versnellen, zijn we in zee gegaan met GSK, dat als groot farmabedrijf de vereiste expertise en operationele slagkracht heeft. Het grote voordeel is dat GSK beslist heeft dat het zijn pijplijn in het domein wil focussen op TIGIT, terwijl concurrenten als Merck en Genentech daarnaast ook blijven inzetten op PD1.’

‘Er is sowieso altijd plaats voor onderscheidende therapieën’, zegt Van Ginderachter, ‘omdat kanker wereldwijd zoveel mensen treft. Bovendien is TIGIT maar een van de tientallen soortgelijke schakelaars in ons immuunsysteem waarop je kan inwerken. Er is dus nog veel braakliggend terrein.’

Voor GSK is de deal met Iteos van grote strategische waarde. GSK, dat via immuuntherapie al op meerdere fronten tegen kanker vecht, krijgt er een extra wapen bij. In plaats van die wapens een per een in te zetten, wil GSK een leger met meerdere eenheden in de strijd werpen. ‘Door verschillende medicijnen met verschillende werkingsmechanismes te combineren hopen we transformatief te zijn en een groot verschil te maken voor veel patiënten’, klinkt het.

Vreemde structuur

‘TIGIT is interessant voor farmabedrijven omdat je er breder mee lijkt te kunnen schieten dan met de voorgangers CTLA4 en PD1’, zegt An Coosemans, het hoofd van het labo voor tumorimmunologie en immuuntherapie aan de KU Leuven. ‘De mens heeft twee soorten immuunsystemen: eentje dat aangeboren is en een ander dat adaptief is en we gaandeweg verwerven. Terwijl CTLA4 en PD1 vooral actief zijn in dat tweede systeem, heeft TIGIT aangrijpingspunten in beide, wat het potentieel interessanter maakt.’

De hype rond TIGIT is groot, maar de immuuntherapie is allerminst een wondermiddel, beklemtonen experts. ‘Door het initiële succes van antistoffen tegen andere schakelaars bij melanoom en longkanker wilden farmabedrijven die vorm van immuuntherapie op alle kankers toepassen’, zegt Coosemans. ‘Dat hebben ze ondertussen ook gedaan, met een erg gemengd beeld als resultaat. Bij eierstokkanker, een van de speerpunten van mijn labo, en glioblastoom (een agressieve vorm van hersenkanker, red.) blijkt zo’n immuuntherapie te falen.’

‘Ongeveer de helft van de kankers reageert er goed op, de andere helft, zoals borstkanker, reageert minder’, zegt Van Ginderachter. ‘Kankers zijn erg verschillend. Huid- en longkanker ontwikkelen zich over ettelijke decennia, soms door langdurige blootstelling aan zonlicht en roken, waardoor ze een vreemdere structuur hebben dan andere kankers.’

‘Precies daarom worden ze makkelijker herkend door ons immuunsysteem, dat ontworpen is om vreemde indringers te herkennen en te vernietigen. Er is dus een link tussen kankers die iets vreemder zijn en de mate waarin immuuntherapie aanslaat.’

Cocktail

Om meer effect te hebben, worden therapieën gecombineerd. ‘Keytruda werkt maar in op één remmechanisme, terwijl een hele lijst van zulke schakelaars bekend is’, zegt professor Johan Swinnen, kankerspecialist aan de KU Leuven. ‘Daarom voeren farmabedrijven klinisch onderzoek naar een therapie die tegelijkertijd inwerkt op TIGIT en PD1. Bij bepaalde vormen van longkanker levert dat hoopgevende resultaten op.’

Experts verwachten vooral heil van een cocktail van behandelingen. ‘Je merkt vaak dat een kanker, zeker de agressiefste, ongevoelig wordt voor een behandeling als je maar inzet op één pijler’, zegt Coosemans. ‘Ik verwacht in de toekomst veelzijdige behandelingen, combinaties van bijvoorbeeld radio- en chemotherapie met een of meerdere antistoffen tegen remmers à la TIGIT. Daarbij werk je tegelijkertijd op de kanker en op het immuunsysteem in.’

‘Ook de volgorde waarin je zulke behandelingen toedient, zal zeker een rol spelen. Dat hebben we in mijn labo kunnen vaststellen bij testen op muizen met behandelingen tegen eierstokkanker. Ook daar moet nog veel klinisch onderzoek bij patiënten rond gevoerd worden.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud