analyse

Is bitcoin op weg naar een tulpencrash?

De tulpenmanie leidde in het 17de-eeuwse Nederland tot een crash die de referentie is geworden voor alle toekomstige zeepbellen. ©ANP

De bitcoin wordt steeds meer vergeleken met de moeder aller zeepbellen, de tulpenmanie. Maar hoe gek waren die 17de-eeuwse Nederlanders echt? En past de bitcoin in het rijtje van grootste beleggingsfabels? ‘Ik had niet gedacht dit nog mee te maken.’

Onze noorderburen hebben weer prijs. Telkens een nieuwsoortige belegging tot de verbeelding van velen begint te spreken, wordt de tulpenmanie van onder het stof gehaald. De zogezegd collectieve waanzin waarmee de anders zo sobere Nederlanders zich in de 17de eeuw kortstondig op tulpenbollen gooiden, geldt nog altijd als dé referentie voor een zeepbel.

‘Tot blijvende schaamte van de Nederlanders’, weet Anne Goldgar, die met ‘Tulipmania’ het definitieve werk over de episode schreef. Net die schaamte leidde er volgens deze geschiedenisprofessor van het Londense King’s College toe dat Nederlanders nooit diep hebben gegraven in hun eigen tulpenmanie. Ze lieten het aan anderen om feit van fictie te onderscheiden. Een uitdaging die de Amerikaanse Goldgar, gewapend met kennis van het Nederlands, graag aanging. Met verrassend resultaat.

Voor de Nederlandse economieprofessor Rik Frehen (Tilburg University) valt niet te ontsnappen aan de manie van zijn landgenoten. Als zeepbelexpert deed hij onder meer baanbrekend onderzoek naar de ‘South Sea Bubble’ en ‘Mississippi Bubble’, twee beruchte zeepbellen die een kleine eeuw na de tulpenmanie het hoofd van de beleggers op hol brachten. Het trio vormt de heilige drievuldigheid der zeepbellen, aan te vullen met de 19de-eeuwse spoorweggekte en de dotcomzeepbel die in 2000 begon leeg te lopen.

En nu is er de bitcoin, de digitale munt waarvan de onwaarschijnlijke koersexplosie die van de tulpenmanie bijna evenaart (zie grafiek). De bitcoin - in feite een computercode die door een gedecentraliseerd netwerk van computers beheerd wordt -ging woensdag even door de grens van 11.000 dollar. Daarmee stond de koerswinst sinds Nieuwjaar op een astronomische 1.000 procent. De correctie van 20 procent die dezelfde dag nog volgde, is al even typisch voor de erg volatiele munt.

©Mediafin

‘Erger dan tulpenbollen’, schamperde Jamie Dimon, de invloedrijke baas van de bankgroep JPMorgan Chase, over de bitcoin. Ook de ondervoorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB) vergeleek de digitale munt al met de tulpen. Tegenover het uitgebreide koor critici staan de believers die het revolutionaire potentieel van de bitcoin en de achterliggende blockchaintechnologie verheerlijken.

Is de bitcoin nu wel of niet van het mythische tulpenkaliber? De vergelijking met een tulpenbol is zwaarwichtig, benadrukt Frehen. ‘Een zeepbel definiëren is moeilijk, maar het hoort sowieso iets uitzonderlijk te zijn. Je kan dus niet alles een zeepbel noemen. De tot de verbeelding sprekende tulpenmanie - een Amsterdams grachtenhuis voor één tulpenbol! - past in het rijtje, ook al bestaan er nauwelijks prijsreeksen van en zijn de economische gevolgen moeilijk te becijferen. In toenmalige toneelspelen en geschriften werd er alleszins druk naar verwezen, óók bij latere zeepbellen zoals die van South Sea en Mississippi in 1720. De tulpenmanie lijkt mij dus legitiem.’

Innovatie voedt zeepbellen

En de bitcoin? ‘Die heeft alle kenmerken van een zeepbel, behalve een: dat ze nog niet uiteengespat is. Zolang dat niet gebeurt, kan je strikt gezien niet van een zeepbel spreken’, stelt Frehen. Maar de overeenkomsten met de mechanismen achter eerdere fameuze zeepbellen zijn volgens Frehen wel talrijk.

‘Zo is de bitcoinhype gelinkt aan een innovatie, in dit geval de blockchaintechnologie. Innovatie is een typische motor van zeepbellen. De spoorwegen gingen onze levens veranderen, net zoals computers en het internet dat gingen doen. Alleen is het moeilijk daar een prijs op te kleven, want er bestaat geen precedent voor.’

‘Bij de bitcoin is dat extra lastig, want hoe bepaal je de intrinsieke waarde van een nieuwe muntsoort?’, vervolgt Frehen. ‘Bij meer gebruikelijke zeepbellen in aandelen heb je nog de achterliggende bedrijven waar je een waarde op kan kleven door naar hun omzet, winst of marktaandeel te kijken. De bitcoin is als een schilderij: wat is de redelijke waarde? Wat een gek ervoor geeft, zegt men dan.’

De bitcoin heeft alle kenmerken van een zeepbel, behalve een: dat ze nog niet uiteengespat is.
Rik Frehen
Zeepbelexpert Tilburg University

Goldgar ziet daarin een parallel met de tulpenbollen, zij het met een eerste correctie op de overgeleverde mythe die ze in haar onderzoek onderuithaalt. ‘De tulpenmanie is zo’n geweldig verhaal, omdat we ons verbazen over de enorme prijzen die voor ocharme een bloem betaald werden. Voor een diamant zouden we dat normaal vinden, ook al is die intrinsiek niet meer waard. Het hangt ervan af wat je koestert, en dat is relatief. Zo waren de kunstprijzen in het 17de-eeuwse Nederland veel lager dan de prijzen van tulpenbollen. Het is daarom onfair die mensen als ‘gek’ en ‘idioot’ weg te zetten, zoals typisch gebeurt.’ Volgens econoom Peter Garber, die de tulpenprijzen onder de loep nam, waren de astronomische prijzen voor zeldzame tulpenbollen zelfs ‘normaal’ marktgedrag en dus niet irrationeel.

De innovatiegolf waarop de bitcoin surft, creëert volgens Frehen nog een andere typische voedingsbodem van zeepbellen: gokken op de winnaars. ‘Een nieuwigheid zoals de bitcoin trekt talloze kopieerders aan. Dat zie je in de vele alternatieve digitale munten die intussen zijn opgestaan. Iedereen hoopt mee te profiteren, maar als belegger is de kans klein dat je er de uiteindelijke Google onder de dotcomaandelen uitpikt. De grote meerderheid van de nieuwkomers zal het niet halen, maar net zo’n loterij spreekt tot de verbeelding en leidt tot drukke handel. Het is als het verhaal van de jongen die vier jaar geleden geld van zijn oma kreeg, daarmee bitcoins kocht en nu schatrijk is.’

Voorspellen wanneer de zeepbel barst, is al even lastig. ‘Dat kan vandaag of morgen zijn’, aldus Frehen. ‘De aanleiding kan een nieuwsbericht of een event zijn: een grote belegger die bitcoin de rug toekeert, een handelsverbod in belangrijke landen. Nobelprijswinnaar Economie Joseph Stiglitz riep deze week alvast op de bitcoin te verbieden. Een ding is zeker: eens de zeepbel barst, geraak je je belegging aan de straatstenen niet meer kwijt.’

Veiling in Haarlem

©Bloomberg

De precieze oorzaak van de tulpencrash aanduiden blijft volgens Goldgar moeilijk. ‘We weten dat de prijzen in de zes weken voor de crash begin februari 1637 heel snel gestegen zijn. Mogelijk voedde dat de nervositeit, met als kentering een veiling in Haarlem waar geen enkele tulpenbol verkocht raakte. Het klopt alvast niet dat de overheid ingegrepen heeft. Er was wel een moralistische campagne tegen de tulpenhebzucht, maar die werd gevoerd via de voordrachten van rederijkers.’

Nog een mythe is dat een groot deel van de Nederlandse bevolking zich zou hebben laten meeslepen. ‘Slechts een kleine groep van doorgaans welstellende handelaars en ambachtslui was betrokken. De economische schade bleef daardoor minimaal, ook omdat door het gebruik van futurecontracten - de belofte om in de toekomst een tulpenbol tegen een bepaalde som te leveren - de snel opgelopen bedragen uiteindelijk nooit uitgewisseld werden na de crash’, zegt Goldgar. Het bleef bij papieren winsten. Voorlopig blijft ook de bitcoin, met een totale marktwaarde van zo’n 175 miljard dollar, te klein om een systeemcrisis te veroorzaken.

Omarming door CME

Diezelfde futures duiken trouwens ook bij de bitcoin op. ’s Werelds grootste derivatenbeurs, de Chicago Mercantile Exchange (CME), kondigde begin november aan nog dit jaar een future op de bitcoin te lanceren. Het nieuws gaf de munt een verse boost omdat het beleggers - inclusief de grote jongens - toelaat makkelijker te speculeren zonder de bitcoin zelf te bezitten. De omarming door een gereputeerde instelling als de CME gaf de munt bovendien extra credibiliteit. ‘Het kan haar overlevingskans in de loterij vergroten’, stelt Frehen.

Maar de bitcoinfuture betekent evengoed een stevige test. Een future geeft kritische beleggers eindelijk de kans om eenvoudig op een daling van de bitcoinkoers te speculeren (‘shorten’ in het jargon). Een contract met een toekomstige prijs onder de huidige koers volstaat. Nu zijn enkel de optimisten aan het woord. ‘De mogelijkheid om short te gaan kan meer volatiliteit veroorzaken en de crash in gang zetten’, waarschuwt Frehen. Al houdt shorten risico’s in. Wie te vroeg tegen een zeepbel ingaat, kan in theorie quasi onbeperkt verlies lijden als de koers verder stijgt.

Op het hoogtepunt van de tulpenmanie werd voor één bol de waarde van een Amsterdams grachtenhuis betaald.

Professionele beleggers ontsnappen evenmin aan het zeepbelgevaar. Het idee dat gesofistikeerde investeerders mee op de zeepbeltrein springen in de overtuiging dat ze er net op tijd weer zullen afspringen om de naïevelingen met de brokken op te zadelen, kan volgens onderzoek van Frehen niet hard gemaakt worden. ‘Veel hedgefondsen hebben zich verbrand aan de dotcomzeepbel omdat ze geloofden dat het nog maar de voorlaatste inning (periode, red.) van de baseballwedstrijd was. Slechts heel weinig mensen maken veel winst met een zeepbel.’

En toch blijven we zeepbellen blazen. Meer nog, volgens Frehen begint de bitcoinhype de gekke tulpenmanie naar de kroon steken. En dat in onze 21ste eeuw. ‘Een zeepbel zoals de bitcoin, in zo’n korte tijd en op zo’n schaal, had ik niet verwacht ooit nog mee te maken’, erkent hij. ‘Dit neemt historische proporties aan.’ Al wil dat niet zeggen dat we zeepbellen altijd moeten voorkomen. ‘Zeepbellen zijn een gevolg van innovatie. Innovatie zal er altijd zijn, en dat wensen we ook.’

Intussen lijkt de bitcoin op weg de tulpenmanie te vervangen als ijkpunt van irrationaliteit. Tot opluchting van de Nederlanders.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud