Bamboe woekert naar industriële doorbraak

©© Nathan Willock

Tuinliefhebbers kennen bamboe als een gewas dat zich stilletjes een weg baant door alle spleten en kieren en dat op den duur niet meer klein te krijgen is. Maar de taaie en klimaatvriendelijke grassoort verovert met uiteenlopende toepassingen ook steeds meer hoekjes van onze economie.

‘De bamboe-industrie is met 20 à 25 jaar nog erg jong’, zegt Pablo van der Lugt, auteur van het boek ‘Booming Bamboo’ en duurzaamheidsdirecteur bij het Nederlandse bedrijf MOSO, dat bamboe levert voor architecturale toepassingen. ‘Aanvankelijk zag je het in vloeren en meubelplaten, later ook als fineer en in balken. Dankzij nieuwe technieken - hittebehandeling en compressie - is het materiaal sinds vijf à tien jaar ook geschikt voor outdoortoepassingen. Dat heeft de markt een heel stuk groter gemaakt.’ MOSO levert in Nederland nu ook bamboehout voor verkeersborden. Het bedrijf draait twintig jaar na zijn oprichting een omzet van zowat 30 miljoen euro, waarvan twee derde in Europa.

15
Fietsen
Het Antwerpse Geppetto Bicycle heeft al 15 fietsen gemaakt uit bamboe.

Ook de Zweedse meubelgigant IKEA begon een jaar of vijf geleden op grote schaal met bamboe te werken. ‘Het aandeel in onze materialen is nog relatief klein, maar het neemt wel met gemiddeld 20 procent per jaar toe’, zegt woordvoerster Virginie Teughels. ‘Bamboe is een hard en duurzaam materiaal met een goede dimensionele stabiliteit, waarmee we bedoelen dat het niet opzwelt. En bamboe is milieuvriendelijk: het groeit snel en filtert veel CO2 uit de lucht.’

Voetje voor op hout

Dankzij de combinatie van gunstige ecologische en economische eigenschappen heeft bamboe een voetje voor op hout. Met een groeicyclus van amper vier à vijf jaar is een jaarlijkse oogst mogelijk. Door die snelle groei is het een efficiënte opslagbuffer voor het broeikasgas CO2 en leidt het toenemende gebruik niet tot ontbossing. Op voorwaarde dat bamboeplantages niet in de plaats komen van bestaande bossen, uiteraard. IKEA, dat het gros van zijn bamboe uit China haalt, werkt met een gedragscode voor leveranciers die onder meer voorziet in controles op een duurzame winning van het hout.

De handelsstatistieken bieden weinig inzicht in de totale waarde van de wereldwijde bamboe-industrie. De internationale bamboe- en rotanvereniging INBAR kwam in een studie voor 2015 tot een vaak geciteerd cijfer van 60 miljard dollar, maar dat omvat ook de handel in het aanverwante gewas rotan. Wereldwijd wordt het bamboeareaal op 35 miljoen hectare geraamd, maar alleen in Zuidoost-Azië - vooral in China en Indonesië - wordt bamboe al op grote schaal als grondstof gebruikt. ‘Daar laten ze niets van de plant verloren gaan, nog een pluspunt’, zegt Van der Lugt.

In China is rond bamboe een heus industrieel ecosysteem ontstaan en zijn enkele onderzoeksinstituten voortdurend op zoek naar nieuwe technieken om het hout om te vormen tot een basisgrondstof voor bouw- en infrastructuurwerken. De aandacht van ingenieurs gaat vooral naar de bamboevezels die - afhankelijk van de soort - een hoge stijfheid en sterkte combineren, wat ze geschikt maakt als biovervanger van glas- en andere kunstvezels.

Industriële toepassingen

‘We gebruiken bamboe al in drukpijpleidingen, in de tunnelbouw en zelfs in militaire toepassingen’, zei de Chinese ingenieur Ye Lin onlangs op G-STIC 2018, een conferentie in Brussel over duurzame innovatie. Ye perfectioneerde een wikkeltechniek waarbij de vezels worden gebruikt als versterking in composietmaterialen. Hans Friederich, de topman van de sectorfederatie INBAR, noemt het ‘een van de opwindendste bamboeontwikkelingen in China in de jongste jaren’.

De Chinese overheid droomt zelfs van een bamboegebaseerde groene industrie, die ze langs de nieuwe Zijderoute, de handelsroutes naar Afrika en Europa, wil uitbouwen. Met lokale aanplant kunnen we het gebruik van niet-duurzame materialen zoals pvc, aluminium en beton terugdringen, klinkt het ambitieus.

We zoeken plantages dichterbij, in België of Frankrijk. Dat gaat onze ecologische voetafdruk drastisch verkleinen.
Jef MerckX
oprichter Geppetto Bicycles

Maar ook dichter bij huis, in het departement Materiaalkunde van de KU Leuven, wordt sinds enkele jaren onderzoek gedaan naar technieken om bamboevezels te integreren in industriële composietmaterialen. ‘Ingebed in plastics kunnen ze dunnere en stijvere materialen opleveren die tegelijk een grote vormvrijheid opleveren’, zegt onderzoekster Delphine Depuydt.

‘De KU Leuven heeft een mechanische techniek ontwikkeld om vezels uit bamboe te extraheren. We spreken dan over de lange vezels, van zowat 25 centimeter, die zich tussen de zogenaamde knopen in de bamboestam bevinden’, zegt Depuydt. De geschikte vezels kunnen vervolgens, via een gepatenteerd proces, verwerkt worden tot een continue ‘tape’, die op rollen kan worden aangeleverd om te verwerken in industriële toepassingen.

Bamboefiets

Depuydt onderzocht voor haar doctoraat welke van de ruwweg 1.600 bamboevariëteiten zich het beste lenen voor dit procedé. ‘De stijfheid - zeg maar de weerstand tegen vervormingen - is voor alle soorten vrij gelijkaardig, maar in sterkte zien we veel verschillen’, zegt ze. De Colombiaanse reuzenbamboe Guadua angustifolia kwam uit haar onderzoek naar voren als een van de beste soorten.

Helemaal nieuw is het industriële gebruik van plantaardige vezels niet. Vlasvezels worden al langer gebruikt in sportproducten als surfplanken of hockeysticks, of als dempmateriaal in de binnenkant van autodeuren. ‘Vlasvezels hebben ook heel goede eigenschappen, maar die nemen sterk af als ze vocht opnemen. Dat effect heb je minder bij bamboe’, zegt Depuydt.

Haar onderzoek wees ook uit dat ook bamboe die in Europa groeit een goede stijfheid bezit. Uit eerder onderzoek van de Universiteit Antwerpen bleek al dat het kweken van bamboe in Europa haalbaar is, zij het met een lagere opbrengst dan in tropische gebieden.

Veel experts zien de lokale aanplant van bamboe als een oplossing om de milieuimpact van het transport te verkleinen. Het Nederlandse Bambulogic heeft een programma om in Zuid-Europa plantages aan te leggen voor industrieel gebruik. ‘We kopen nog altijd in Zuidoost-Azië, maar we zoeken plantages dichterbij, in België of Frankrijk. Dat gaat onze ecologische voetafdruk drastisch verkleinen’, zegt ook Jef Merckx van Geppetto Bicycles, een Antwerps collectief dat fietsen uit bamboe maakt.

Bamboe is een hard en duurzaam materiaal. Het is ook milieuvriendelijk: het groeit snel en filtert veel CO2 uit de lucht.
Virginie Teughels
Woordvoerster IKEA

Volgens Depuydt is meer onderzoek nodig om de milieubalans op te maken. Daarbij moeten we volgens haar niet alleen naar de transportkosten kijken, maar ook naar andere aspecten, zoals de bemesting en de vraag welke andere gewassen moeten wijken om plaats te maken voor bamboe.

Een ander ecologisch minpunt is het gebruik van synthetische lijmen en kunstharsen in de productie van bamboestrips, geperste bamboe en composietmaterialen. Daardoor zijn veel bamboetoepassingen nog niet volledig geschikt voor een circulaire economie, waarbij alle componenten kunnen worden gescheiden en gerecycleerd. ‘Er zit nog 2 à 10 procent lijm in onze producten. We zoeken een volledig biogebaseerde lijm, maar daarvoor zijn meer doorbraken nodig’, zegt van der Lugt.

Borden van bamboe

Van een bamboe eetbord kijkt u wellicht niet meer op, maar in Nederland wordt bamboe sinds kort ook gebruikt om verkeersborden te maken. MOSO ging ervoor in zee met de Nederlandse HR Groep. ‘Zo’n 25 gemeenten en enkele provincies hebben al bamboeborden geplaatst, vaak als ze oudere borden vervangen’, zegt woordvoerster Lieke Lataster. De borden bestaan uit verlijmde bamboe en worden behandeld tegen vocht. Ze zijn duurder dan klassieke aluminium borden, maar in combinatie met de speciaal ontwikkelde signface (sticker) gaan ze volgens Lataster bijna dubbel zo lang mee.

‘We hebben een CE-certificaat behaald en kunnen de borden dus ook exporteren. Er is veel belangstelling uit Europese landen. Ook vanuit België, maar concrete projecten kunnen we nog niet vermelden.’

Ook in ons land hebben verschillende ondernemers hun bamboeniche gevonden. Planet B in Gent, Cycad in Brussel en Geppetto in Antwerpen zijn gespecialiseerd in de productie van fietsen met een bamboekader. Het zijn vaak nog kleinschalige experimenten, maar de leercurve is steil. ‘Fietsen van bamboe zijn licht en toch heel stevig. Door hun flexibiliteit vangen ze schokken van kasseien goed op, maar ze zijn ook rigide genoeg om op effen ondergronden een aangename fietservaring te beleven’, zegt Jef Merckx van Geppetto. ‘In drie jaar hebben we een 15-tal fietsen gemaakt en is er maar één gebroken. Tegenwoordig hebben onze fietsen weinig tot geen problemen.’

LivWise brengt onder het merk Point Virgule designkeukenaccessoires uit bamboe op de markt. Het Oost-Vlaamse bedrijf hoopt over een jaar of drie door te groeien naar 20 miljoen euro omzet.

Be Bamboo uit Evergem ontwerpt en bouwt koepelvormige structuren uit bamboe, die onder meer gebruikt kunnen worden als noodtenten bij natuurrampen of als tijdelijke ruimte op tentoonstellingen. Er wordt gewerkt volgens de strengste duurzaamheidsprincipes (cradle to cradle).

Bij De Ster uit Hoogstraten, dat bordjes, bekers en bestek levert aan luchtvaartmaatschappijen, zien ze bamboe als een van de mogelijke vervangers van plastic, dat steeds meer wordt gebannen. Het bedrijf wil tegen 2020 alleen nog recycleerbare producten ontwerpen, tegen 2025 wil het helemaal plasticvrij zijn.

Sommige merken maken veel reclame voor bamboetextiel, dat ze aanprijzen als duurzaam alternatief voor katoen. Toch hebben die producten een belangrijk minpunt: de viscose waaruit dat textiel gemaakt is, wordt bereid met behulp van agressieve chemicaliën. De bamboeteelt is wel minder belastend voor het milieu dan de katoenteelt.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect