interview

‘Ik heb geen schrik om weer in een vliegtuig te stappen'

©JONAS LAMPENS

Terwijl Jan Smets als ex-gouverneur van de Nationale Bank een helikopterzicht op de Belgische economie heeft, zit hij als covoorzitter van Brussels Airlines in de grootste storm die de luchtvaartsector ooit kende. ‘Als kleine onafhankelijke speler kan je zo’n crisis moeilijk overleven.’

Een hotel met 65 assistentiewoningen in Gent: daar wil Jan Smets, de gepensioneerde gouverneur van de Nationale Bank, ons het liefst ontmoeten. Smets is bestuurder bij de woon-zorggroep die het complex uitbaat. ‘Het is een unieke formule: hotel Den Briel is toegankelijk voor gewone gasten, maar ook voor mensen die zorg nodig hebben, bijvoorbeeld na een ziekenhuisopname. Het restaurant wordt gedeeld door de hotelgasten en de bewoners van de woningen.’

Jan Smets (69)

> Studeerde economie aan de UGent.

> Begon in 1972 te werken voor de Nationale Bank.

> Was van 1988 tot 1994 kabinetschef onder de christendemocratische premiers Wilfried Martens en Jean-Luc Dehaene.

> Werd in 1994 hoofd van de studiedienst van de NBB en in 1999 directeur.

> Was van 1999 tot 2002 als commissaris-generaal voor de euro belast met de voorbereiding van de invoering van de euro.

> Was van 11 maart 2015 tot 2 januari 2019 gouverneur van de Nationale Bank.

> Trad vorig jaar toe tot de raad van bestuur van Brussels Airlines en werd er vorige maand covoorzitter.

> Is voorzitter van het AZ Sint- Lucas in Gent en bestuurder bij de Broeders van Liefde en de woon-zorggroep Veilige-Have.

> Wordt beschouwd als een ambtenaar met CD&V-signatuur en is supporter van AA Gent.

Nu is het leeg: er zijn geen gasten en de bewoners mogen niet in de gemeenschapsruimtes. Smets vond het een goede plek: niet ver van zijn huis en ruim genoeg om de social distancing te respecteren. Hij is hersteld van zijn behandeling tegen blaaskanker vorig jaar en lijkt zoals altijd heel kalm en gemoedelijk, ondanks de woelige week waarin de luchtvaartmaatschappij als eerste grote Belgische slachtoffer van de coronacrisis aankondigde duizend jobs te schrappen.

Weinig Belgen hebben zo’n perspectief op de crisis als Smets. Behalve bestuurder van deze woon-zorggroep is hij voorzitter van het AZ Sint-Lucas om de hoek, ex-gouverneur van de Nationale Bank en sinds vorige maand covoorzitter van Brussels Airlines.

Het is zijn eerste interview sinds hij die functie vervroegd overnam van zijn voorganger Etienne Davignon, die in een interview te openlijk had aangegeven dat Brussels Airlines een kwart zou moeten krimpen. Een voorspelling die deze week uitkwam.

Herstructurering is een economisch fenomeen dat al decennia meegaat. Het is eigenlijk iets permanents.


‘Waarom ik nu een interview wil geven? Omdat jullie het me vroegen’, lacht hij minzaam.

Het gesprek vindt plaats op donderdag, een dag voor de cruciale ontmoeting van Lufthansa-CEO Carsten Spohr met de Belgische regering over het reddingsplan van de Belgische dochtergroep. Dat is meteen ook de enige voorwaarde van Smets over ons gesprek: ‘Ik wil en kan niets over die onderhandelingen zeggen.’

De econoom volgt de onderhandelingen nauw op maar is niet rechtstreeks betrokken bij de gesprekken tussen de regering en de topman van Lufthansa. ‘Wij doen er alles aan om Brussels Airlines te laten overleven en opnieuw groeikansen te geven. In de luchtvaartsector is dit de zwaarste crisis in de jongste eeuw, en zelfs voor de economie in haar geheel moet je al ver terug. Dit is veel ernstiger dan de financiële of de oliecrisis. De impact is simultaan, wereldwijd en zeer intens. De fall-out kan enorm zijn.’

Volstaat de aangekondigde krimp van een kwart voor Brussels Airlines dan?

Jan Smets: ‘Die beslissing is gebaseerd op hypotheses. Dit jaar is uiteraard een ramp. Maar we vinden het samen met experten een realistische hypothese dat we teruggaan naar driekwart van de business van voorheen. Dat is toch niet niets.’

Als econoom en ex-gouverneur van de Nationale Bank moet u toch beseffen dat het te vroeg is voor zulke hypotheses?

Smets: ‘Het is een hypothese. Twee factoren zullen het reisverkeer de volgende jaren beïnvloeden: het wereldwijde karakter van de pandemie, waardoor je niet zeker bent of de ziekte overal onder controle is, en de impact van de economische recessie zelf. Maar op een gegeven moment zal er een vaccin zijn, hopelijk ergens volgend jaar.’

Onderschat u de angst van de mensen niet? Durft u al in een vliegtuig te stappen?

Smets: ‘Ik kan niet, want er zijn bijna geen vluchten. Maar ik heb geen schrik. De luchtfiltersystemen zijn zeer performant. Die trekken lucht van buiten het vliegtuig naar binnen. De lucht in het vliegtuig wordt even performant herfilterd als in een operatiekwartier in een ziekenhuis, zeggen experts. En de luchtstroom in een vliegtuig gaat niet horizontaal maar verticaal. Bovendien zullen we mondmaskers dragen.’

Bedrijven zien nu dat hun mensen ook op afstand kunnen functioneren. Ze zullen toch schrappen in hun dure reisbudget?

Smets: ‘De zakenwereld zal internationaal blijven en de wens van mensen om andere hoeken van de wereld te ontdekken, zal blijven bestaan. Maar het is heel moeilijk te voorspellen hoe structureel anders de wereld na de crisis er zal uitzien.’

Zullen vliegtickets even duur worden als vroeger, zodat vliegen weer voor de happy few wordt?

Smets: ‘Het zal een kwestie van vraag en aanbod zijn. Als de vraag substantieel daalt, heb je overcapaciteit, en moet je die verminderen. Dat hebben we ook gezien met de financiële crisis in 2008 en 2009. In enkele landen, waaronder België, waren in de bankensector overmatige expansies gebeurd op grond van een vraag van consumenten naar financiële diensten, die gestimuleerd werd door de lakse regelgeving in de Verenigde Staten. Toen dat systeem explodeerde, moest heel de sector zijn afmetingen herzien. Dat is niet nieuw. Herstructurering is een economisch fenomeen dat al decennia meegaat. Het is eigenlijk iets permanents.’

Zegt u nu dat luchtvaart ook een zeepbel was?

Smets: ‘Voor de coronacrisis zijn er in ieder geval veel faillissementen geweest bij kleinere maatschappijen, zoals Air Berlin. Dan kan ik alleen concluderen dat er misschien wat te veel capaciteit was.’

Is er nog ruimte voor een kleine speler als Brussels Airlines in zo’n hertekend landschap? In de VS is ook maar een handvol grote spelers op de markt.

Smets: ‘Daarom is Brussels Airlines lid van een grote groep: Lufthansa. Dat is een heel rationele keuze die men gemaakt heeft. Voor kleine maatschappijen met een handvol vliegtuigen die niet op zo’n inbedding kunnen rekenen, wordt het moeilijk om te overleven.’

Met andere woorden: zonder de paraplu van Lufthansa is Brussels Airlines een vogel voor de kat.

Smets: ‘Ik stel alleen vast: in zo’n competitieve omgeving is het niet evident als kleine speler overeind te blijven.’

Luchtvaartmaatschappijen scoren heel slecht in klimaat. Ze betalen geen accijnzen op kerosine of btw op tickets. En nu komen ze bedelen om overheidssteun. Niet iedereen vindt dat rechtvaardig.

Smets: ‘Ik begrijp die reacties. Ik vind klimaat heel belangrijk...’

Dat zegt iedereen in de luchtvaart.

Smets: ‘Klopt. Maar het gaat om een globale uitdaging. De overheid heeft inderdaad de plicht de incentives bij te sturen naar een goed klimaatbeleid. Maar daar hoort een belangrijke kanttekening bij: dat moet in een gelijk speelveld gebeuren. Luchtverkeer eindigt per definitie niet aan de grenzen.’

Moet de overheid Brussels Airlines wel redden? Een van de argumenten is dat we het bedrijf nodig hebben omdat we het centrum van Europa zijn. Maar zullen bij een faillissement andere bedrijven niet gewoon het gat opvullen?

Smets: ‘Ik zal antwoorden als econoom. De vraag was er. En als de vraag herneemt, zal iemand die vraag beantwoorden. Maar wie? De luchtvaartsector is goed voor ongeveer 1,5 procent van de economie. Dat betekent meer dan 60.000 jobs, het gros daarvan in Zaventem. Willen we die jobs hier behouden? De vraag naar vluchten naar Washington zal blijven bestaan, maar de trafiek van die lijn kan zich verplaatsen naar Amsterdam, Parijs of Duitsland.’

Maar maakt het voor onze werkgelegenheid veel uit of het nu Brussels Airlines dan wel Vueling of Ryanair is dat van Brussel naar Barcelona vliegt?

Smets: ‘Ja, want Brussels Airlines is structureel verbonden met Brussels Airport en dus cruciaal in die economische cluster. En bij die anderen weet je nooit hoe groot hun engagement is. Daarom hoop ik dat onze werknemers ondanks het slechte nieuws beseffen dat we krimpen om de toekomst van driekwart van onze mensen te vrijwaren. Vergeet niet dat het bedrijf sinds 2015 al sterk gegroeid was, qua aantal passagiers, vloot en werkgelegenheid.’

Maar die groei was onrendabel. Dat telt niet voor Lufthansa.

Smets: ‘Ik was bij de Nationale Bank een tamelijk stabiele omgeving gewoon. Ik heb nu kennisgemaakt met de enorme volatiliteit in de luchtvaart. Je hebt de koers van de brandstof, de koers van de dollar, stakingsacties, het faillissement van Thomas Cook, de voortdurende enorme concurrentie en nu corona.’

Welkom in de echte wereld.

Smets: ‘Ja. Maar die volatiliteit is voor mij een grote drijfveer om te zeggen: wij moeten de weerstand van deze onderneming structureel versterken.’

Een van de maatregelen die voorligt, is mensen vroeger met pensioen sturen in het systeem van SWT, het vroegere brugpensioen.

Smets: ‘Nee, wij vragen mensen die al met pensioen kunnen gaan, dat ook te doen. Het vervroegd pensioen kan enkel in het bestaande wettelijk kader.’

Maar als gouverneur van de Nationale Bank gaf u vroeger altijd het signaal dat we allemaal langer moeten werken.

Smets: ‘Dat klopt en wil zeggen dat we als samenleving alles moeten doen om mensen langer en fit aan het werk te houden, bijvoorbeeld door permanente opleiding. Maar in een economie die voortdurend herstructureert, waarbij bepaalde activiteiten stijgen en andere dalen, omdat de vraag wegvalt of je technologie veroudert, zijn voortdurend mutaties van kapitaal, mensen en middelen nodig. Ook in een bedrijf als Brussels Airlines, waar de vraag ineen stuikt, moet je de kosten aanpassen aan de inkomsten. En dan kan je gebruikmaken van de mogelijkheden die er zijn.’

Merkt u nu plots dat de dagelijkse bedrijfspraktijk ver van de economische theorie ligt?

Smets: ‘In sommige gevallen kan men die algemene recepten niet toepassen. Ik ben niet te beroerd om dat toe te geven. Maar zeker in Vlaanderen zaten wij, voor de coronacrisis, met een volle bezetting van de productiemiddelen en een zeer lage werkloosheid. Als mensen kunnen blijven werken op plaatsen waar onvoldoende activiteit is, worden je schaarser wordende arbeidsmiddelen niet op de meest doelmatige wijze gebruikt.’

Dat klopte misschien voor de crisis, maar volgens de jongste prognoses komen er 250.000 werklozen bij.

Smets: ‘Nu zitten we in een ander verhaal natuurlijk. Anders dan bij de bankencrisis zullen bijna alle bedrijven in onze economie zwaar getroffen zijn. Vooral de solvabiliteit zal eronder lijden: ze zullen minder kapitaal of meer schulden hebben. Je kan niet in september op restaurant spenderen wat je normaal in maart zou betaald hebben. Dit zal tot faillissementen leiden. En nog gevaarlijker: de financieringscapaciteit bij de overlevende bedrijven zal enorm aangetast zijn. Ze kunnen dan niet meer investeren. Dat is enorm schadelijk voor toekomstige groei.’

Want dan zou de motor van de economie simpelweg stilvallen?

Smets: ‘Dat moeten we absoluut vermijden. Uitstel van betalingen helpt dan niet meer: je moet bedrijven rechtstreeks kunnen helpen. Minister van Financiën Alexander De Croo (Open VLD) heeft bijvoorbeeld voorgesteld dat bedrijven het verlies dat ze nu maken, kunnen aftrekken van de winst van vorig jaar. Die fiscale maatregel is heel adequaat.’

Cruciaal in het herstel is de positie van de banken. Er wordt altijd gesust dat ze er sterker voorstaan dan tijdens de financiële crisis, maar is dat genoeg?

Smets: ‘De banken kunnen wel tegen een stootje. We moeten wel waakzaam zijn in Europa. Naarmate de crisis voorbijgaat, zullen misschien twijfels ontstaan over de draagbaarheid van de schuld van sommige landen. Ik hoop dat er een consensus kan komen voor een lening op Europees niveau.’

Enkele weken geleden werd al duidelijk dat Nederland en Duitsland niets willen weten van zo’n euro-obligatie. Die splijtzwam zal toch niet verdwijnen?

Smets: ‘Dat is jammer. Maar de discussie is niet afgerond.’

U stond als commissaris-generaal van de euro aan de wieg van de eenheidsmunt in België. Is het uw grootste nachtmerrie dat u in uw leven nog zou meemaken dat die eurozone weer uiteenvalt?

Smets: (na een lange stilte) ‘Dat is inderdaad een nachtmerriescenario. Dan zou Europa voor een deel uiteenvallen en worden wij decennia terug in de tijd geslagen. We hebben veel kritiek op Europa, maar we zouden dan wel beseffen welke weldaden de eenmaking ons gegeven heeft. Dan zetten we onze welvaart op het spel.’

Ik bel nog dagelijks met Etienne Davignon. We kunnen zijn ervaring en wijsheid goed gebruiken.


Smets’ telefoon rinkelt. Hij kijkt naar het scherm en neemt meteen op. ‘Bonjour, ça va? Je peux vous rappeler plus tard? Je suis avec des journalistes du Tijd.’ Omdat de telefoon op speaker staat, herkennen we meteen de stem van de beller: Smets’ voorganger bij Brussels Airlines, Etienne Davignon.

‘Dat is ons dagelijks telefoongesprekje’, zegt Smets. Is de voormalige voorzitter dan nog actief betrokken bij het dossier? ‘Onze verstandhouding is zeer goed. Steve (de roepnaam van Davigon, red.) heeft veel ervaring en wijsheid die we absoluut nog zeer goed kunnen gebruiken. We bellen minstens een keer per dag. En normaal beginnen we met de vraag hoe het gaat met elkaars gezondheid, want met onze leeftijd zijn we allebei risicopatiënten.’

Voor u is de luchtvaart totaal nieuw. U bent pas sinds een jaar bestuurder bij Brussels Airlines en werd vorige maand plots voorzitter, midden in de crisis. Echt ideaal is dat toch niet?

Smets: ‘Ik ben geen professionele luchtvaartexpert, maar ik weet intussen genoeg van het vak om zaken goed te kunnen beoordelen. Mijn benoeming tot voorzitter was sowieso al gepland in mei, maar we hebben die vervroegd door de omstandigheden. Ik geef toe dat ik vorig jaar niet verwacht had in dit soort crisis te belanden. Maar wie wel?’

Nu alles is getest, zie je toch dat de percentages bewoners en personeelsleden die in de woonzorgcentra besmet zijn, heel goed meevallen.


‘Hoewel Brussels Airlines een privébedrijf is, voelde ik me aangesproken door de Belgische verankering. Ik heb altijd voor bedrijven gewerkt die ten dienste staan van de samenleving, van de Nationale Bank tot mijn rol als bestuurder in de woon-zorggroep.’

Bent u niet vooral dankzij uw goede politieke relaties bij Brussels Airlines beland?

Smets: ‘Uit mijn vorige job ken ik natuurlijk wel veel mensen uit de politieke wereld. Toen ik in de raad van bestuur van de ECB zat, kon ik voorzitter Mario Draghi uitleggen hoe beslissingen in België genomen worden en hoe onze cultuur in elkaar zit. Deze job ligt in het verlengde daarvan. En dat geeft meerwaarde aan onze Duitse aandeelhouders.’

U kent België door en door, omdat u ook kabinetschef geweest bent van de premiers Wilfried Martens en Jean-Luc Dehaene. In deze crisis horen we wel vaker dat we zulke staatslui op dit moment missen. Akkoord?

Smets: ‘Jean-Luc Dehaene heeft ons als premier in de euro gebracht. Maar hij was de eerste om mij later te zeggen dat de methodes van de jaren 80 en 90 niet meer werkten. De wereld is internationaler geworden, de instellingen in België zijn veranderd en de democratie werkt op een heel andere manier. Ze is geatomiseerd, met veel meer directe lijnen en de Twitter-cultuur. Daarom is de vraag niet relevant. Wij beheren onze democratie op een goede manier.’

Is dat zo? Als bestuurder van een woon-zorgcentrum moet u toch gemerkt hebben wat er de jongste weken allemaal fout gelopen is?

Smets: ‘Wij hebben in onze centra nauwelijks besmettingen gehad. En dat is te danken aan de onmiddellijke beslissing van de Vlaamse regering om geen bezoek toe te laten. Dat was een zeer snelle, adequate en correcte maatregel.’

De sterftecijfers in woon-zorgcentra waren toch enorm hoog?

Smets: ‘Er zijn natuurlijk heel penibele en schrijnende situaties opgedoken. Maar nu alles getest is, zie je toch dat de percentages bewoners en personeelsleden die besmet geraakt zijn, heel goed meevallen. Het grootste probleem was het gebrek aan materiaal in het begin. Maar daar worstelen alle landen mee.’

U bent ook voorzitter van het Gentse ziekenhuis Sint-Lucas. Zal deze crisis ons leren dat we nog meer moeten investeren in onze gezondheidszorg?

Smets: ‘Zeker. Waarmee ik niet wil zeggen dat doelmatigheid geen criterium meer mag zijn. De zorg is structureel ondergefinancierd, wat ziekenhuizen dwingt tot soms onverantwoorde besparingen.’

We moeten én investeren in de zorg én de solvabiliteit van bedrijven versterken én Brussels Airlines redden. Wie gaat dat betalen?

Smets: ‘Een adequate zorg is ook voor je competitiviteit en je economie belangrijk. Er is geen trade-off tussen gezondheid en economie. Het antwoord is opnieuw: economische groei. Die zal het mogelijk maken de lasten van de schulden over de tijd betaalbaar te houden.’

Dat is makkelijk gezegd natuurlijk.

Smets: ‘Dat klopt. Mensen vergelijken deze terugval vaak met de Tweede Wereldoorlog. De overheidsschuld was toen ook massaal. Maar dankzij het Marshallplan kenden we een uitbundige groei, waardoor dat schuldprobleem vanzelf verdween. De extra uitdaging nu is dat we al voor de coronacrisis een tekort aan structurele groei hadden, door een onvoldoende werkende arbeidsmarkt en een gebrek aan innovatie of dynamiek. Dat maakt de opgave nog zwaarder dan na de oorlog. Ons geluk is wel dat onze infrastructuur nu niet kapot is.’

U blijft opvallend rustig bij deze onheilstijdingen. Bent u diep vanbinnen niet echt bezorgd over de wereld waarin uw kleinkinderen zullen moeten leven?

Smets (denkt na): ‘Een paar weken geleden heb ik tegen mijn vrouw gezegd dat ik hoop dat onze kinderen en kleinkinderen niet in een samenleving van afstand houden geduwd zullen worden. Maar fundamenteel denk ik echt wel dat we de kracht hebben om hier door te komen. Dankzij onze inventiviteit, creativiteit, technologie en de innovatie.’

Tot slot: u publiceerde vorig jaar uw eerste roman, en kondigde intussen een vervolg aan. Veel tijd om daaraan te werken zult u niet gehad hebben?

Smets: ‘Ik was er al aan begonnen! Ik had zelfs al vijf hoofdstukken geschreven. Maar first things first. En dat is in de eerste plaats de toekomst van die duizenden mensen bij Brussels Airlines. Ik hoop dat alle stukjes van die moeilijke puzzel samenvallen.’


Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud