‘Ook met je handen op het stuur kan je mediteren'

©Dries Luyten

Mediteren is niet zweverig. Het is gewoon een manier om de prefrontale cortex te trainen, bewijst hersenonderzoek. Volgens mindfulnesspionier Edel Maex en aandachtstrainer Björn Prins kan iedereen het leren. ‘Zie het als een mentale start to run.’

Fantastisch dat jullie zo’n summer school organiseren en plaatsmaken voor meditatie. Maar ik heb het moeilijk met het woord moeten.’ Ik heb Edel Maex (61) net de opzet van onze zomerreeks uitgelegd: vier weken lang een levensdomein behandelen waarvan we denken dat onze lezers er iets van moeten weten om hun leven beter te maken.

‘Niemand móét aan de mindfulness. Het laatste wat ik wil, is mensen overtuigen’, zegt Maex. Hoewel hij als pionier van de mindfulness in België geldt, straalt hij niets zweverigs uit. Net zomin als de ruimte waarin hij ons ontvangt: een grote vergaderzaal op de bovenste verdieping van het Sint-Elisabethziekenhuis in Antwerpen, met een tiental stoelen in een cirkel geplaatst. Het is de meditatieruimte van de antistresskliniek die Maex runt. Hier probeert hij mensen met stressklachten, een burn-out of psychiatrische problemen een houvast te bieden in een achtwekenprogramma van geleide meditaties.

Maex gaat in tegen de hype die rond mindfulness en mediteren is ontstaan. ‘Volgens de populaire pers is mindfulness een recept voor geluk, waarbij ze doorgaans tips publiceert die je vooral ongelukkig maken. Omdat ze valse verwach tingen creëren en je je schuldig doen voelen als je niet goed in je vel zit. Ik wil af van de sfeer van wolkjes, bloemetjes en bijtjes.’

Edel Maex (61) is psychiater, zen leraar en een van de grondleggers van werken met mindfulness training in de Lage Landen. Hij leidt al jaren een zengroep in Antwerpen. Hij schreef meerdere boeken, waaronder ‘Werken met mind fulness’, ‘Leren mediteren’ en ‘Pleidooi voor het gewone’.

Björn Prins (41) is klinisch psycholoog van opleiding.In 2005 begon hij mindfulnesstrainingen aan te bieden. Een jaar later richtte hij mee het Instituut voor Training van Aandacht en Meditatie (Itam) op. Hij werkte als coach en trainer bij onder meer Accor, Telenet, Microsoft, Bekaert, Belgacom, Securex en Durabrik. Voor zijn doctoraat onderzoekt hij aan de Universiteit Gent het werkingsmechanisme van mindfulness. Hij publiceerde meerdere boeken, waaronder ‘Mindfulness is goed voor alles en zeven andere mythes’.

Maex verwijst naar een training die hij gaf aan het energiebedrijf Engie, het vroegere Electrabel. ‘Toen ik uitlegde wat mindfulness was, reageerden de ingenieurs van de kerncentrale enthousiast. Mijn techniek was exact dezelfde als hun noodprocedure bij een nu cleair incident: stoppen, kijken, handelen en evalueren. Mindfulness is precies hetzelfde: je stopt de maalstroom en neemt even de tijd om na te gaan hoe je leven of je werk echt loopt.’

Volgens Maex leven we te veel met oogkleppen op. ‘We richten ons op een doel, en alles buiten de lijnen zien we niet. Dat  is op zich geen probleem. Maar als je die oogkleppen nooit afzet, riskeert die levenshouding een kramp te worden. Pas als we van de doe-modus in een zijn-modus kunnen stappen, wordt zichtbaar welke andere zaken we hebben verwaarloosd. Je kan de enveloppes met bankafschriften niet op een hoopje blijven leggen. Als je ze uiteindelijk toch moet openmaken, weten we allemaal dat dat dik kan tegenvallen.’

Volgens Maex zijn westerse mensen heel goed in het negeren van het belangrijkste rekeninguittreksel dat toont dat we in het rood staan: ons lichaam. In veel meditatieoefeningen doe je een bodyscan: je gaat heel langzaam je lichaam af en probeert je gewaar te worden van elk onderdeeltje. Hoe voelt het, doet het pijn, zit je ongemakkelijk, waar voel je de stress? ‘Veel topmanagers zeggen na een kwartier: ‘Amai, ik wist niet dat ik zo gespannen was.’ Ze worden dag in en dag uit gedreven door een soort ongedurigheid die hen dwingt verder te doen zonder om te kijken. Pas door er even uit te stappen beseffen ze dat ze over hun grenzen aan het gaan zijn.’

Dat merkt ook psycholoog Björn Prins dagelijks. De medeoprichter van het Instituut voor Training van Aandacht en Meditatie (Itam) organiseert samen met zijn team trainingen voor bedrijven als Microsoft, Telenet, Durabrik en SD Worx. ‘Ik zie mediteren als een mentale tandenborstel, die bepaalde delen van de hersenen reinigt.’

Prins, die voor zijn doctoraat aan de Universiteit Gent de werking van mindfulness onderzoekt, geeft een voorbeeld. ‘Als je op een vergadering boos begint te worden, helpt mindfulness je om even afstand te nemen van die boosheid.‘Ha, ik ben boos’, merk je dan op. Vervolgens neem je even de tijd om na te gaan waarom dat zo is. Misschien ben je wel te veeleisend binnengestapt. En door meditatie weet je intussen waarom dat zo is:uit perfectionisme, bijvoorbeeld, die op zich dan weer voortkomt uit de angst om te falen. Of omdat je vroeger thuis meegekregen hebt dat je enkel iets waard was als je iets nuttigs deed. Bekijk het als een glas water met zand erin. Pas door het even te laten rusten, kan het zand zakken en zie je helder wat er aan de hand is.’

Volgens Prins kan dat in een fractie van een seconde. ‘Wie getraind is, kan een impulsieve onbewuste reactie ombuigen tot een bewuste handeling met meer keuzevrijheid. Getrainde monniken kunnen één seconde onderverdelen in liefst zeven bewuste beslissingsmomenten. Vergelijk het met tennis: als beginner ben je al blij dat je de bal puur reflexmatig kan terugslaan. Voor een prof is elke slag een opeenvolging van beslissingen: hij kiest een hoek, bepaalt de kracht en schat in met welk effect hij het best terugslaat. Zo is het ook met mindfulness: het geeft je een enorme vrijheid en slagkracht, tot in de kleinste details van je persoonlijke en je professionele leven.’

Monnik in je broekzak

Dat mindfulness een wereldwijde hype is, blijkt uit het succes van de app Headspace, die in sessies van 10 tot 15 minuten doet mediteren. Al 15 miljoen mensen downloadden de applicatie, ooit mooi omschreven als ‘een monnik in je broekzak’. Onder de fans zijn de Britse zakenman Richard Branson, de autobouwer General Motors en de zakenbank Goldman Sachs, die abonnementen in bulk koopt voor haar werknemers. Harvard Business Review schreef dat ‘mindfulness een cultstatus aan het verwerven is in de zakenwereld.’ Zelfs het Wereld Economisch Forum in Davos zet meditatiesessies op zijn programma.

Wie mindfulness ziet als een soort doping om zijn werknemers nog stress bestendiger te maken, is bij mij aan het verkeerde adres.
Edel Maex

Voor Maex en Prins is het mooie aan mediteren dat je het overal kan doen, en dus niet per se op een kussen in een kamer vol wierook moet gaan zitten. ‘Het belangrijkste is dat je je even actief terugtrekt uit de maalstroom. Door je op je ademhaling te concentreren stap je uit de dagelijkse sleur. Het lichaam is het ideale anker om je doe-modus te onderbreken’, zegt Maex. Dus het kan ook in de auto, op weg naar het werk? Prins: ‘Er zijn rustiger momenten denkbaar. Maar als je je even bewust concentreert op de manier waarop je handen het stuur vasthouden en nagaat of je buik niet gespannen is, ben je ook aan het mediteren, ja.’

Iedereen kan het dus waar en wanneer hij wil, maar een coach leert je hoe je met gedachten omgaat. Prins: ‘Net als ons hart is gemaakt om te kloppen, zijn onze hersenen gemaakt om te denken. Het is niet de bedoeling je hoofd leeg te maken of te gaan zweven tijdens een meditatie. Je wordt constant afgeleid door gedachten. En dat is geen probleem, zolang je maar opmerkt dat het gebeurt. Je kan de gedachten niet tegenhouden, je kan ze wel bewust leren te zien.’

De techniek helpt je om gedachten of gepieker een plaats te geven. Je zet jezelf er als het ware boven. In plaats van te piekeren over de volgende vergadering besef je dat er iets in je zit dat piekert over die vergadering. Je ontsnapt niet aan de gedachte, maar je valt er niet langer mee samen.

Ik vraag Prins me in te wijden met een korte sessie. Ik sluit de ogen en een kwartier lang vraagt hij met zachte maar concrete instructies om me op mijn lichaam en mijn ademhaling te concentreren.(zie kader) ‘Hoe het was’, vraagt hij nadien. ‘Rustgevend’, antwoord ik. ‘Maar tegelijk kwam een enorme vermoeidheid opzetten. Wat heb ik eraan als ik moe word door te mediteren tijdens de werkuren? Hard verder werken geeft me net energie.’

‘Dat is juist het probleem: veel hardwerkende mensen ontsnappen aan hun vermoeidheid door nog harder te werken. En als ze thuiskomen, drinken ze twee Duvels om te ontspannen. Tot ze op vakantie gaan en ze hun oogkleppen wel moeten afzetten: dan crashen ze of worden ze ziek. Mediteren helpt je al in een vroeg stadium te beseffen dat je over de grens aan het gaan bent. Als je moe bent, ben je moe. Punt. Daar hoef je niet aan te ontsnappen. Integendeel: alleen door dat te beseffen kan je je gedrag veranderen en krijg je veel meer controle over jezelf.’

Mentale fitness

De omschrijving ‘mentale start to run’ houdt steek. Net als joggen na een tijdje de hartslag vermindert en de dijspieren versterkt, verandert mindfulness de hersenen. Dat werd duidelijk toen een neuroloog de hersenen van de Franse boeddhist Matthieu Ricard onderzocht. De scans toonden een erg sterk ontwikkelde prefontale cortex, het deel van de hersenen dat vaak verantwoordelijk wordt geacht voor een gevoel van geluk. Zo werd Ricard tot de gelukkigste mens ter wereld gebombardeerd.

©Dries Luyten

‘De neurobiologie van de emoties zitin een stroomversnelling’, zegt Maex.‘Intussen is bewezen dat mediteren de prefrontale cortex traint. Dat deel van de hersenen overrulet ons reptielenbrein,dat verantwoordelijk is voor onze dierlijke reflexen en impulsen. Je traint jezelf dus om niet zomaar te worden meegesleurd in emoties en menselijke drang.’ Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat een sterkere prefrontale cortex positieve gevolgen heeft voor empathie, zelfkennis en stressbestendigheid. Mediteren is in dat opzicht dus niets meer dan een soort mentale fitness.

Steeds vaker klinkt ook kritiek op die benadering, zeker uit traditionele boeddhistische hoek, waaruit de mindfulness stamt. Trainingen in bedrijven stroken volgens de tegenstanders niet met de basiswaarden van mindfulness, zoals mildheid en duurzaamheid. ‘Bedrijven willen ons allemaal aan de mindfulness omdat het ons binnen de omheining van het liberale kapitalistische paradigma houdt’, zei de Amerikaanse managementprofessor Ronald Purser ooit. Hij verwees naar een studie van Stanford die aantoont dat stress vooral wordt veroorzaakt door een slechte bedrijfsorganisatie en onzekerheid over je job. ‘Met cursussen mediteren geven die bedrijven de boodschap: ‘Het is jouw probleem, volg wat sessies, verlaag je stress en ga zo snel mogelijk weer aan het werk.’

‘Als je mindfulness ziet als een soortdoping om je werknemers nog stressbestendiger te maken, ben je bij ons inderdaad aan het verkeerde adres’, zegt Maex. Hij vindt de techniek alleen nuttig als het bedrijf ook mindful met zijn werknemers omgaat en oog heeft voor de context ende lange termijn. ‘Onlangs zat in een van mijn sessies een topmanager van een bedrijf dat net was overgenomen. Vroeger kon hij zelf beslissingen nemen, nu moet hij ze voorleggen aan het hoofdkwartier in de Verenigde Staten. Het duurt telkens twee weken voor hij antwoord krijgt. Bovendien wordt hij totaal niet betrokken in dat antwoord. Niet het feit dat mensen hard moeten werken leidt tot burn-outs, maar de bedrijfscultuur.’

Ons systeem zit op ramkoers met zichzelf, stelt Maex. Volgens hem is het succes van mediteren te verklaren door de doorgedreven secularisering van de maatschappij. ‘De Amerikaanse filosoof Daniel Dennett, een van de radicaalste atheïsten die er zijn, formuleerde het ooit zo: ‘Op één punt moet ik God gelijk geven: de invoering van een rustdag.’ Hij heeft gelijk: vroeger kwamen we tot rust in de kerk.Nu zoeken we massaal zingeving in musea, stiltegebieden of natuurparken. Terwijl die rust gewoon voor het grijpen ligt: in ons eigen hoofd.’

Summer School. Ook in de luchtigheid van de zomer is er plaats voor diepgang. Vier topexperts doceren evenveel levenslessen die we kunnen toepassen in leven en werk. Les twee: rust ligt voor het grijpen in ons eigen hoofd.

Volgende week in Summer School

 Les 3: indruk maken


Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect