interview

'Ons belastinggeld wordt gebruikt om gevaarlijke hr-onzin te subsidiëren'

Patrick Vermeren hekelt de hr-praktijken die in veel bedrijven gangbaar zijn. ©Katrijn Van Giel

Hoewel hij zelf coach is, neemt Patrick Vermeren de vaak wollige wereld van human resources en coaching op de korrel. Hij gaat halve waarheden en pseudowetenschap te lijf, met de voeten vooruit als het moet.

Patrick Vermeren (55), behalve coach en auteur ook bestuurslid van de vereniging tegen pseudowetenschap SKEPP, stuurde ruim tien jaar geleden een schokgolfje door de personeelsdiensten. In zijn boek ‘De hr-ballon doorprikt’ ontmaskerde hij tien populaire hr-praktijken als onzinnig, waaronder het Neuro-Linguïstisch Programmeren (NLP) en de vragenlijsten van de MBTI-persoonlijkheidstest. Vermeren werd een ‘nestbevuiler’ genoemd. Dat doet hem niets. ‘Ze vergissen zich van vijand.’

De opvolger van het boek is klaar. In tegenstelling tot de honderden titels over coaching die elk jaar van de persen rollen, is dit werk doorspekt met voetnoten en wetenschappelijke literatuur. Wie door de meer dan 1.100 pagina’s bladert, valt van de ene verbazing in de andere. Als het gaat over de zweverige newagegedachten achter de ‘persoonlijkheidstest’ enneagram, de totale misinterpretatie van het zogezegde belang van lichaamstaal en de feitenvrije hype van ‘equicoaching’, coaching te paard.

Vermeren noemt zijn werk ‘een zoveelste poging om een dam op te werpen’. Toch ziet hij steeds weer praktijken opduiken waarvan hij hoopte dat ze dood en vergeten waren, zoals het enneagram en DISC. Tegelijk fileert hij nieuwe hypes, zoals mindfulness op het werk. ‘Ik wil waarschuwen voor de vele, vele onzin die er bestaat.’

Hoe wijdverspreid zijn die praktijken? 

Patrick Vermeren: ‘Gigantisch. Ik kreeg onlangs een foto doorgestuurd van Xavier Baeten, professor aan de Vlerickschool, die in een presentatie verwijst naar het boek van Frédéric Laloux: ‘Reinventing Organisations.’ Ook de Antwerp Management School heeft een paar jaar geleden een studiedag rond Laloux georganiseerd. Maar op pagina drie van dat boek staat dat Laloux gelooft dat we drie breinen hebben. Dat kan je toch niet ernstig nemen.’

‘Je moet weten dat Laloux, een Belg die nog voor McKinsey heeft gewerkt, zich baseert op het werk van pseudowetenschappers die de evolutietheorie van Darwin ontkennen. Enkelen van hen staan dicht bij de ideeën van Amerikaanse creationisten. Zij beweren dat wij als mens in een soort versnelde evolutie zitten. Die evolutie wordt geïllustreerd door kleurtjes die corresponderen met ‘types’ organisaties. De ultieme, ‘oranje’ organisatie is vrij van leiderschap. Elke werknemer kan er volledig autonoom beslissingen nemen, onderlinge competitie verdwijnt en iedereen is goed voor elkaar. Dat getuigt al van een enorme naïviteit. Maar het onderzoek dat dit model zogezegd ondersteunt, is de naam onderzoek niet eens waard.’

Patrick Vermeren (55) is afgestudeerd als vertaler-tolk en werkte onder andere voor Dexia en Procter&Gamble. Sinds 2001 is hij actief als trainer en coach. Hij is medezaakvoerder van PerCo, een consultancybureau dat wetenschappelijk onderbouwde opleidingen aanbiedt. Hij schreef meerdere boeken over human resources.

Waarom is het dan zo populair? 

 Vermeren: ‘Het speelt in op een utopisch droombeeld. Hr wemelt van de goed menende sociaal wetenschappers die - dat is al enkele keren gebleken - overwegend links georiënteerd zijn. Ze gaan uit van het goede en van de maakbaarheid van de mens. Ze geloven dat je mensen altijd intrinsiek kan motiveren en verzetten zich tegen het idee dat je daar geld voor nodig hebt. Laloux vertelt hen gewoon wat ze graag willen horen.’

Veel bedrijven streven naar een organisatie van zelfsturende teams. Gelooft u niet dat het kan? 

 Vermeren: ‘Uit de academische literatuur blijkt in elk geval dat het niet werkt. Leiderschap is nodig. Dat blijkt ook uit de praktijk. De Deense producent van hoorapparaten Oticonging ooit bijna failliet met dat model. Ik heb zelf gekeken naar de Braziliaanse industriële speler Semco, waar mensen hun eigen salaris bepalen en hun collega’s kiezen. Dat bedrijf is van 3.000 naar 80 werknemers gegaan en is vandaag een investeringsmaatschappij.’

‘Het Vlaamse Wit-Gele Kruis beweert zelfsturend te zijn, maar het komt erop neer dat de verpleegkundigen zelf hun ronde organiseren, zonder centrale planner. Komaan, zeg. Ze hebben wel het hele middenmanagement ontslagen. Dat is waar het vaak op neerkomt: een besparingsoperatie. Als je met de mensen praat die in die bedrijven werken, valt het romantische beeld van de zelfsturende organisatie snel aan diggelen.’

Meerdere studies tonen het aan: hoe harder je probeert gelukkig te worden, hoe groter de kans op depressie.

Is een sterk hiërarchische piramide dan beter? 

Vermeren: ‘Ik praat soms met ploegbazen die zo’n zeventig mensen onder zich hebben, maar die hen door het ploegensysteem maar een paar keer per jaar zien. Dat is onverstandig. Het hangt er sterk van af hoeveel overleg je nodig hebt. Veel overleg vraagt om kleine, functionele teams.’

‘Je moet wel onderzoeken hoeveel lagen echt nodig zijn. In Scandinavische landen is het gebruikelijk dat een persoon een honderdtal mensen aanstuurt, terwijl je hier merkt dat de gemiddelde leidinggevende het lastig krijgt als de groep groter wordt dan tien. Vanaf tien personen heeft een groepje de neiging om in subgroepen te vervallen. Scandinavië heeft dan ook een culturele voorsprong door de specifieke context: door de barre leefomstandigheden in die landen zijn zij sinds vele decennia altijd op samenwerking aangewezen. Dat is in hun cultuur geslopen.’

Veel bedrijven zijn heel tevreden over de praktijken die u door de mangel haalt, zoals MBTI of DiSC. Wat zegt u tegen hen? 

 Vermeren: ‘Ik kom in bedrijven waar de MBTI-profielen aan de muren hangen. Iemand vertelde me dat gebruikers van Tinder hun MBTI in hun profiel zetten. Ik hoor vaak het argument: ‘Het doet er toch niet toe wat we inzetten, als we maar in gesprek gaan.’ Maar als ik jou een kaart van Londen geef, wat kan je daarmee gaan doen in Parijs? Als je een foute vragenlijst gebruikt, en de meting is onbetrouwbaar, hoe kan je dan iets leren over jezelf en over anderen?’

‘De uitgever van MBTI verbiedt op zijn eigen website het instrument te gebruiken bij rekrutering, omdat hij weet dat het niet betrouwbaar is. Vooral in de Verenigde Staten kan dat grond zijn voor juridische claims. Maar waarom zou je het in hemelsnaam nog voor iets anders gebruiken?’

Hoe pakt u het zelf aan? 

 Vermeren: ‘Ik vertel geen bizarre verhaaltjes, bijvoorbeeld dat de persoonlijkheid een kneedbare voorkeur is die je zomaar kan veranderen, zoals je vaak bij dat soort louche vragenlijsten leest. Wij zeggen, zoals de wetenschap doet, dat een groot deel van de persoonlijkheid door de biologie is bepaald, en voor een stuk door interactie met de omgeving. Dat wordt nog volop onderzocht. Onze persoonlijkheden evolueren wel degelijk, maar ze doen dat heel erg traag. Mensen worden wat meer plichtsbewust met de leeftijd. Maar ze worden niet eerlijker, conservatiever of opener.’

Als je met mensen gaat praten, valt het romantische beeld van de zelfsturende organisatie snel aan diggelen.

Dat laat niet veel ruimte voor coaching. 

 Vermeren: ‘Dat klopt. Maar met individuele coaching en de juiste persoonlijkheidsvragenlijsten kan je wel degelijk resultaten boeken. Je kan mensen extraverter leren worden, als dat nodig is. Je kan hen leren angsten en boosheid controleren, toch niet onbelangrijk. Je kan vaardigheden aanleren.’

‘Een organisatie van 3.000 mensen leiden, dat is geen natuurlijk gedrag. Het is een veel complexere taak dan waar ons brein evolutionair voor is gebouwd. Een goed opgebouwde leiderschapstraining heeft absoluut effect. Op voorwaarde dat ze verplicht is. Slechte leidinggevenden gaan niet spontaan naar cursussen. Omdat ze ervan overtuigd zijn dat ze goed bezig zijn, of omdat ze door de mand dreigen te vallen.’

U bent ook niet mals voor de manier waarop nog vaak wordt gerekruteerd. Volgens onderzoek dragen dure assessments amper bij aan het voorspellen van de juiste kandidaat. Waarom gebeurt het nog massaal? 

 Vermeren: ‘Door netwerking: ons kent ons. Er gebeurt nog veel te weinig correcte selectie. Een assessment voegt amper 2 procent toe aan de voorspellende kracht van een intelligentietest. Daarvan is de voorspellende kracht het hoogst: gemiddeld 65 procent. En intelligentie in combinatie met testen op integriteit geeft het best mogelijke resultaat: gemiddeld 78 procent. Op integriteit wordt trouwens veel te weinig getest. Het zou er - ik zeg het er maar even bij - ook voor zorgen dat vrouwen meer kansen krijgen want zij doen het beter op vlak van eerlijkheid.’

Wouter Torfs, een succesvolle bedrijfsleider, volgde ooit een cursus NLP. Kan je een goede leider zijn en tegelijk onzin aanhangen? 

 Vermeren: ‘Ik zie geen verband. Hij heeft vast goede ideeën. Ik vind hem vooral een goede marketeer. Dat is ook een verwijt aan de media: waarom voeren ze hem altijd op? Er zijn CEO’s met veel grotere verantwoordelijkheden dan het runnen van een schoenenketen. Dat gaat uiteindelijk vooral om aan- en verkoop.’

‘Ik ben inderdaad geen fan van die rare cursussen, en zeker niet als het personeel ook op cursus wordt gestuurd. Het is algemeen geweten dat Jef Colruyt kruiden laat verbranden en een sjamaan vraagt de slechte herinneringen uit de muren te verdrijven. Ik heb van enkele mensen gehoord dat er protest tegen is gekomen, en dat de sjamaan nu minder vaak langskomt omdat het nogal stonk na zijn passage.’

‘Het bedrijf Colruyt doet het goed. De prestaties van een bedrijf hangen niet af van één man. Ik zeg niet dat Jef Colruyt een slag van de molen heeft gehad, maar hij heeft de wind toch gevoeld.’

U bent de luis in de pels van de hr-wereld. Hoeveel rechtszaken zijn al tegen u aangespannen? 

 Vermeren: ‘De makers van MBTI hebben hun klacht laten vallen na één brief van mijn advocaat. De zaak tegen Alpha Training (hersengolventraining om zogezegd creatiever en productiever te worden, red.) heeft SKEPP in beroep gewonnen. En er loopt nu een zaak tegen mij en een collega door het Carl Van de Velde Instituut (na een kritisch artikel in het ledenblad van SKEPP over de praktijken van de succescoach, red.). Die uitspraak volgt nog. Hij beroept zich onder andere op NLP en verkondigt onwaarheden over het verschil tussen onze ‘linker’- en ‘rechter’-hersenhelft, die wetenschappelijk volledig weerlegd zijn. Maar ik laat het aan de rechters daarover te oordelen. Wij denken dat we ons dossier zorgvuldig hebben voorbereid op basis van diverse bronnen.’

2%
Assessment
'Een assessment voegt amper 2 procent toe aan de voorspellende kracht van een intelligentietest’, zegt Patrick Vermeren.

De Vlaamse overheid subsidieert opleidingen bij dezelfde Carl Van de Velde via de kmo-portefeuille, net zoals coaches die enneagrammen gebruiken, en vage ‘hersentraining.’ Wat vindt u daarvan? 

 Vermeren: ‘Bomen knuffelen, schedels lezen, er zit nog veel meer onzin in die kmo-portefeuille. Maar de VDAB erkent ook een hoop onzinopleidingen. Ons belastinggeld wordt gebruikt om gevaarlijke onzin te subsidiëren.’

‘We hebben vandaag de mond vol van budgetten, laten we die dan goed besteden. En we moeten niet alleen streng zijn voor de commerciële aanbieders, kijk eens naar de universiteiten en hogescholen. De Howest en de Karel De Grote-hogeschool bieden acupunctuur aan. Aan de universiteit van Gent zit een volledige afdeling die draait op aanhangers van de waanzin van de Franse psychoanalist Jacques Lacan, van wie vandaag wordt verondersteld dat hij zelf een psychiatrische stoornis had.’

U hebt zelf nog aan allerlei onzin meegedaan, in het begin van uw carrière. 

 Vermeren: ‘Nee, ik ben er het slachtoffer van geworden. Ik heb eens een MBTI-lijst ingevuld. En ik heb zo’n 5.000 euro betaald voor een Belbin-opleiding, bij de Nederlandse trainer Rob Groen. Er werd ons voorgespiegeld dat we wetenschappelijke tests zouden gebruiken om teamrolprofielen te ontdekken. Maar al tijdens de opleiding had ik vragen bij het model, want we konden de teamprofielen niet aflezen uit de resultaten. Toen zei Groen: ‘Ah, maar dat is de kunst, om het te zien.’ Ik had geen 5.000 euro betaald voor kunst, ik kwam voor een wetenschappelijke opleiding.’

Onzinnige hr-praktijken

DiSC. Een niet-onderbouwde vragenlijst op basis van de ideeën van William Marston, tevens de bedenker van de stripreeks ‘Wonder Woman’ en medewerker aan de controversiële leugendetector. Deelt mensen op in typetjes en kleuren.

MBTI. Een methode die mensen opdeelt in 16 types van persoonlijkheden. Wie de vragenlijst twee keer invult, heeft tot 60 procent kans om bij een ander type te belanden.

TEAL. Een ideologie die mensen en organisaties rangschikt volgens types en kleuren. Zij zullen evolueren naar een ‘teal’ (staat) waarbij ego en onderlinge competitie verdwijnen en alle processen ‘organisch’ verlopen, zonder aansturing of hiërarchie.

Enneagram. Een vragenlijst die mensen in negen categorieën opdeelt, deels gebaseerd op het gedachtegoed van Gurdjieff. De 19de-eeuwse mystiek denker geloofde dat de mens een ‘schuld’ moest inlossen tegenover de maan, en dat de mens drie breinen had.Door de meeste wetenschappers geklasseerd als onzin.

NLP. Neuro-Linguïstisch Programmeren, in de jaren zeventig ontwikkeld door een wiskundestudent en een linguïst. Een amalgaam van pseudowetenschappelijke methodes die claimen de ‘mens’ te doorgronden via woorden en lichaamstaal.

Alpha training. Zou creatief denken boosten door het stimuleren van alfa-hersengolven. Borduurt vaak voort op lang verworpen claims zoals het ‘harmoniseren van de linker- en de rechterhersenhelft’.

‘Ik heb het licht gezien toen ik bij Dexia werkte en er een opleiding kreeg in ‘transactionele analyse’, je reinste onzin. De trainer - een psychologe - vertelde dat iedereen op 3-jarige leeftijd zelf een script kiest dat hij zijn hele leven volgt. En dat ook zieke mensen, zelfs met schizofrenie, hun script kiezen. Mijn schoonzus leed aan schizofrenie, dus daar wist ik een en ander van. Wat die trainer beweerde, klopte van geen kanten.’

‘Na mijn kritiek gaf ze toe dat het model van transactionele analyse academisch niet meer serieus werd genomen. En dat moesten wij dan aanhoren, en leren. Ik heb daar niet lang meer gewerkt.’

Uw schoonzus is overleden nadat ze in de ban was geraakt van een therapeut die haar met Bachbloesems behandelde. Zit daar uw drijfveer? 

Vermeren: ‘Zeker. Die therapeut had erop aangedrongen dat ze stopte met reguliere medicatie, waardoor ze meer psychoses kreeg en elke keer achteruitging. Maar ik ken ook mensen die jobs zijn kwijtgeraakt na een foute test, die niet geschikt werden bevonden als leidinggevende of die een depressie kregen na confrontatie met de uitslag van een verkeerde persoonlijkheidstest. Dat is verre van onschuldig. Die gevolgen draag je een leven lang mee.

Met dit boek draagt u wel bij aan wat veel mensen al over hr denken: het is dure gebakken lucht. 

Vermeren: ‘Ik hoop dat medewerkers mondiger worden. Dat is niet simpel, want ze worden dan snel gezien als te kritisch, te moeilijk. De vraag ‘is dat wel zo?’ wordt te weinig gesteld, en weinig gewaardeerd. Ook door CEO’s: ze vertrouwen vaak blindelings op hr.’

U neemt ook hypes in het vizier, zoals mindfulness. Wat is er mis met leren ontspannen? 

Vermeren: ‘Men propageert iets waarvoor geen enkel bewijs bestaat. Mindfulness lijkt zelfs niet te werken waarvoor het is gemaakt: het aanpakken van stress of het voorkomen van terugval bij depressie. Het onderzoek is bovendien belabberd: te weinig proefpersonen, slechte methodologie, geen controlegroepen. Ik vraag me ook af of dit tot de taken van een bedrijf behoort: mindfulness, happiness. Een bedrijf moet inzetten op productiviteit en welzijn, niet op geluk.’

Human resources wemelt van de goed menende sociaal wetenschappers die overwegend links georiënteerd zijn.

‘Ik heb een groot probleem met die hele geluksindustrie. Mensen wordt voorgehouden dat iedereen gelukkig kan worden zolang je maar de juiste oefeningen doet. Ze proberen dat even, er speelt een placebo-effect en vervolgens vallen ze terug op hun basisgeluksniveau. En dan voelen ze zich mislukt. Meerdere studies tonen het aan : hoe harder je probeert gelukkig te worden, hoe groter de kans op depressie is.’

U schrijft ook dat het idee van de ‘manager als coach’ op de schop moet. Nu hebben al die managers net leren coachen, dan zegt u dat het geen zin heeft... 

Vermeren: ‘Maar die managers weten dat al heel lang. Een van de bedrijven waar ik voor werk, heeft helaas een groot programma opgezet waarbij alle leidinggevenden moeten leren coachen. Het effect is waarschijnlijk nihil, met veel frustratie aan beide kanten. De medewerker vindt dat de baas niet coacht en de baas heeft geen tijd om te coachen.’

‘Heel wat coachingmodellen zijn bovendien simplistisch. Zo heeft de psychologie al lang afscheid genomen van de aanpak van Carl Rogers, die stelde dat je alleen met open vragen, empathie en onvoorwaardelijke aanvaarding de ander zelf tot oplossingen kan laten komen. Voor een manager is dat een marteling: hij mag zelfs geen oplossing suggereren. Het treurige is dat enkele ideeën die in de psychologie al lang dood zijn verklaard, of nooit serieus genomen, in het bedrijfsleven volop worden gepromoot.’

Verwachten we te veel van hr? 

Vermeren: ‘De bedoeling van een bedrijf is dat mensen productiever worden zonder hun welzijn te schaden. Dat is een legitiem belang. We zullen niet meer een leven lang dezelfde job uitoefenen. Mensen gaan zich heroriënteren. Goede opleidingen zijn broodnodig, maar slechte opleidingen kunnen we missen als kiespijn. Zeker als er belastinggeld mee gemoeid is.’

Mindfulness lijkt zelfs niet te werken waar voor het is gemaakt: het aanpakken van stress of het voorkomen van terugval bij depressie.

‘Mensen hebben een diepe behoefte om de wereld te verklaren en gedrag te voorspellen. Het brein probeert dieren en mensen in categorieën in te delen om te complexiteit van de wereld bevattelijk te maken. Zo filteren we prikkels. Daar spelen die modelletjes op in. Het is nu eenmaal gemakkelijker te zeggen dat de mens in 16 types te vatten is, zoals MBTI claimt, dan te horen dat er meer soorten persoonlijkheden dan mensen zijn.’

Toch leeft in de bedrijfswereld grote onzekerheid over die ‘snel veranderende’ wereld, die alle zekerheden op losse schroeven zou zetten.  

Vermeren: ‘Zeggen dat de wereld complexer wordt, dat de jeugd van tegenwoordig niet goed bezig is en dat het leven almaar sneller gaat, is van alle tijden. Angst voor het onbekende verkoopt goed, vooral als je zogezegde controle kan aanbieden: kleurtjes, typetjes, beloftes. Die praatjes zijn 2.500 jaar oud. Ook dit keer zal de mens zich wel aanpassen.’

U bent zelf consultant. We kunnen dit boek ook lezen als één grote promostunt voor uw diensten. 

Vermeren: ‘Ik kies voor wetenschap en voor wat werkt. Iedereen kan die keuze maken. Ik heb er geen belang bij wetenschappelijke modellen te promoten die door anderen zijn gemaakt. Maar ze staan wel toe ethischer, voorzichtiger en met meer nuance te werken. Wie me een dubbele pet verwijt, doet een poging me in diskrediet te brengen. Als ik in mijn boek fouten heb gemaakt, mogen mensen me daarop wijzen. Maar ik wil de discussie op basis van de inhoud voeren.’

‘A skeptic’s HR Dictionary’ is uitgegeven in eigen beheer, telt 1.117 pagina’s en kost 125 euro.

Rechtzetting: In het originele interview, verschenen in de krant van 26 oktober jongstleden, stelt HR-coach Patrick Vermeren dat de firma Oticon failliet is gegaan. Dat klopt niet. Het bedrijf raakte in moeilijk vaarwater, maar ging niet overkop. 


Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect