analyse

Slechts één advies: klik niet!

©serge baeken

Nepnieuws verandert de wereld. Het maakt boze mensen bozer, en wantrouwige mensen wantrouwiger. Deze week zette een fake bericht Pakistan zelfs aan om met een kernoorlog te dreigen. Niet klikken is voorlopig ons enige verweer.

‘Israël vergeet dat wij ook een nucleaire macht zijn.’ Met die tweet reageerde de Pakistaanse minister van Defensie Khawaja Asif begin deze week op een uitlating van voormalig Israëlisch minister van Defensie Moshe Ya’alon.

Die had gezegd Pakistan ‘met een kernaanval te vernietigen’ als het land zich in de Syrische burgeroorlog zou mengen. Alleen had Ya’alon die uitspraak nooit gedaan. Asif baseerde zich op een nieuwsbericht van AWD News, een website die grossiert in ‘fake news’, berichten zonder enige grond van waarheid maar met genoeg spektakelwaarde om veelvuldig te worden gedeeld via sociale media.

Sinds de Amerikaanse verkiezingen staat nepnieuws vol in de schijnwerpers. Valse berichten - gaande van de paus die zijn steun uitsprak voor Donald Trump tot Hillary Clinton die deel zou uitmaken van een pedofilienetwerk - vonden via sociale media hun weg naar een massa lezers. In die mate dat het volgens sommige waarnemers de uitkomst van de verkiezingen heeft beïnvloed.

Wat uren zoeken, wroeten en tegen online muren botsen wel duidelijk maakt, is hoe schimmig en uitgestrekt de wereld van het nepnieuws is.

Maar het nucleaire spierballengerol van Pakistan mag duidelijk maken dat het probleem zich breder uitstrekt. Nepnieuws is overal. Het is een industrie, gehuld in mist. Dat bewijst de bron van deze jongste controverse uitvoerig. Wie op zoek gaat naar wie achter AWD News - een afkorting voor Another World Dawn News - schuilt, stoot al snel op allerlei muren.

De website zelf biedt geen enkele uitleg. Geen van de artikels - een mix van compleet verzonnen en integraal gestolen artikels - is ondertekend, waardoor auteurs niet rechtstreeks kunnen worden aangesproken. En onderaan op de site staat wel een ‘about us’-link, maar die is niet aanklikbaar. De link naar het contactformulier werkt wel, maar het contactformulier zelf niet.

De domeinnaam AWDnews.com is geregistreerd in Duitsland, via een hostingbedrijf. De enige informatie die over de echte eigenaars is te vinden, is een gmail-adres gelinkt aan de site.

Vragen voor meer informatie blijven onbeantwoord. De subsites van AWD News - de site is te lezen in vier talen - blijken wel gelinkt aan een persoon, een zekere Kevin Middelkoop, met een adres en telefoonnummer in Duitsland. Alleen blijkt het telefoonnummer niet actief en is het opgegeven adres de parking van het Berlijnse kankerinstituut Robert Koch. Wel is er een actief e-mailadres, maar daar krijgen we geen antwoord.

Een website die het een beetje handig aanpakt, kan met een paar ‘virale’ verhalen al gauw duizenden euro’s per maand aan Google-advertenties binnenhalen

Over Middelkoop valt verder niets te vinden, behalve dat hij eigenaar is van nog andere nieuwssites van twijfelachtig allooi, zoals de op moslims gerichte nepnieuwssite moslempress.org en de algemene pseudonieuwssite whatsupic.com. Ook was de ‘Duitser’ een tijdje eigenaar van de domeinnaam AZnews24.com, een website die nooit het levenslicht zag.

Maar voor de registratie van die site gebruikte Middelkoop een ander gmail-adres, dat na enig zoekwerk kan worden gelinkt aan een zekere Yavar Sherafat, uit de Iraanse hoofdstad Teheran. Sherafat is op zijn beurt via een half dozijn e-mailadressen gelinkt aan een hoop websites. Die variëren van nieuwssites tot commerciële sites, zoals die van een vertaalbureau en een websitebouwer. Ook mails aan de verschillende e-mailadressen van Sherafat en aan de bedrijven waarmee een link is, blijven onbeantwoord.

Clicks

Echte antwoorden levert de zoektocht naar de wortels van AWD News dus niet op. Is er een soort geopolitieke agenda in het spel? Schijnbaar niet, gelet op de diversiteit aan gestolen en verzonnen onderwerpen op de site. Wellicht is de drijfveer achter de pseudonieuwssite meer economisch: met sensationele titels en onderwerpen clicks lokken, om te kunnen verdienen aan advertenties.

Wat uren zoeken, wroeten en tegen online muren botsen wel duidelijk maakt, is hoe schimmig en uitgestrekt de wereld van het nepnieuws is. Wie zich er een beetje in verdiept, vindt een ware barrage aan pseudonieuwssites, de een wat duidelijker van de pot gerukt dan de ander.

Waar het internet de plek moest worden waar iedereen zich op handige wijze correct kon informeren, is het anno 2016 meer een nieuwsjungle, waar het soms moeilijk is fictie van realiteit te onderscheiden, iets wat de jongste maanden telkens opnieuw wordt bewezen.

Sociale media spelen een cruciale rol in de wildgroei van het ‘fake news’. Vals nieuws heeft altijd bestaan in verschillende vormen, maar de opkomst van sociale media was de olie op het vuur. Ze helpen het water mee vertroebelen.

Of een gedeeld bericht nu afkomstig is van een credibele nieuwsbron of niet, op Facebook of Twitter ziet het er hetzelfde uit. Die ‘camouflage’ is dankbaar voor ‘fake news’. Dat reguliere media tegelijk ook steeds nadrukkelijker naar clicks en shares hengelen, draagt nog bij aan de verwarring.

Ik word beschuldigd van sympathieën voor de regering, de politie, de maffia, het koningshuis, links, rechts en alles wat daartussen zit.
Beheerder van Hoaxmelding

Maar sociale media hebben verspreiders van nepnieuws vooral een extra motief gegeven. Via netwerken als Facebook en Twitter kan informatie zich razendsnel verspreiden, wat makers van nepnieuws plots van een businessmodel voorzag. Een website die het een beetje handig aanpakt, kan met een paar ‘virale’ verhalen al gauw duizenden euro’s per maand aan Google-advertenties binnenhalen.

Gevoelens van onbehagen

Ook in de Lage Landen tiert de nepnieuwsjungle welig. De Belgische factcheckingsite Hoaxwijzer en de Nederlandse online community Hoaxmelding houden een oogje in het zeil in een poging zo veel mogelijk valse berichten aan de kaak te stellen.

Hoaxwijzer geeft daar liever geen uitleg bij. De beheerder van de site is op zijn hoede, nadat zijn voorganger ernstige bedreigingen heeft gekregen uit de hoek van de nepnieuwsverspreiders.

Begin december stapte een gewapende man een pizzeria in Washington binnen. De man hechtte geloof aan nepnieuws als zou Hillary Clinton vanuit de pizzeria een pedofilienetwerk leiden. ©EPA

De beheerder van Hoaxmelding wil wel praten, maar alleen anoniem. Vanwege eerdere bedreigingen ook. ‘Maar vooral om zinloze discussies te vermijden over mijn politieke of seksuele voorkeur. Of over het al dan niet hebben van dieren. Of over de vraag of er geen pedofielen en kinderverkrachters in mijn familie zijn’, zegt de oprichter.

‘Ik word beschuldigd van het hebben van sympathieën voor en het beschermen van belangen van de regering, de politie, de maffia, het koningshuis, de islam, Monsanto, links, rechts en alles wat daartussen zit. Er zijn mensen die denken dat ik word gestuurd door de AIVD, de Nederlandse Staatsveiligheid. In werkelijkheid is Hoaxmelding compleet onafhankelijk.’

Hoaxmelding ziet op dit moment niet speciaal een piek in het aantal meldingen in Nederland en België. ‘Dat was tijdens het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis wel anders. En ik verwacht dat het bij de verkiezingen ook weer toeneemt.’

Dat betekent niet zozeer dat verspreiders van nepnieuws zo graag het politieke klimaat willen beïnvloeden, aldus de beheerder. Dat soort politiek getint nepnieuws bestaat wel, maar veeleer gaat nepnieuws uit van puur commerciële spelers. ‘Commercieel nepnieuws speelt vaak in op maatschappelijke gevoelens van onbehagen en probeert een zo groot mogelijk publiek te bereiken. Daarom staan asielzoekers en politici vaak centraal. Complotdenkers en politiek gekleurde sites richten zich meer op het establishment, de elite, de machtigen der aarde.’

Echt fake

De factcheckingwebsite Hoaxwijzer houdt een lijst bij van de Nederlandstalige websites die ze al betrapte op nepnieuws. Een greep uit het aanbod.

Kijkhet.nl > Een mix van clickbait en nepnieuws, met veel aandacht voor verhalen over allochtonen en complottheorieën.

Echtekrant.be > Staat bol van de samenzweringstheorieën en het antisemitisme. Besteedt onder meer aandacht aan hoe de CIA de media stuurt en hoe global warming een hoop nonsens is.

Viraalvandaag.com > Mix van vaak jaren oude virale filmpjes en nepartikels. Het hoogtepunt: een stuk over een blinde vrouw die helderziend blijkt te zijn. Bron? De zustersite ninefornews.nl.

Ninefornews.nl > Vaste prik voor verhalen over aliens, hoe mainstream media worden gestuurd door de elite en door pseudowetenschap. Populair artikel: ‘Meisje (7) geneest van autisme door E621 te vermijden’. Tagline: ‘Vrij en onafhankelijk nieuws.’

10.000 euro per maand

Hoaxwijzer houdt een lijst bij van nepnieuwsverspreiders. Daarop staan zo’n zestig websites uit België en Nederland. Een deel zijn inderdaad pure complotdenkers of pseudowetenschappers, een ander deel zijn politiek getinte sites die tegen mainstreammedia fulmineren. Maar het wemelt vooral van de sites die geld willen verdienen. Als zij politieke thema’s of complotten opvoeren, is het gewoon omdat dat dat goed scoort.

Nederlandse sites als dagelijks.nu, trendnova, trendingvideos.nl, ninefornews.nl, dagelijksviraal.nl en kijkhet.nl zijn de aanvoerders van dat soort praktijken. Vaak gaat het om onschuldige, al dan niet bijeen gefantaseerde clickbait, genre ‘Ze Hoorden Gekreun Achter De Vuilbak. Wat Ze Daar Vonden Zal U Verbazen.’

Maar via dat soort sites vindt ook pseudonieuws een weg naar duizenden timelines op Facebook. In volle asielcrisis werd het op nul bronnen steunende verhaal over drie asielzoekers die een hondje mishandelden meer dan 2.400 keer gedeeld. Een bericht over asielzoekers die in Nederland gratis met de trein mochten reizen, kreeg 3.500 shares.

Het is diepmenselijk om te geloven wat je graag wil geloven

Geen van de gecontacteerde websites wilde reageren voor dit stuk, maar begin dit jaar erkende de maker van zo’n soort sites in de Nederlandse krant NRC Handelsblad er tot 10.000 euro per maand mee te verdienen.

Zelf beschouwde de man, die verschillende van die sites runt, zijn werk niet als nepnieuws. Zijn site was vooral ‘een platform voor mensen die reguliere media de rug hebben toegekeerd’. ‘Wij durven onze vingers te branden aan controversiële onderwerpen zoals andere behandelingen van kanker en het bestaan van ufo’s.’

Dat dit soort berichten een publiek heeft, is een combinatie van factoren. Het is diepmenselijk om te geloven wat je graag wil geloven.

Bovendien is het vertrouwen in de reguliere media laag. Elk jaar verschijnt wel ergens een lijstje over de minst vertrouwde beroepsgroepen, waarin journalisten in de top drie staan. Dat levert een aardige voedingsbodem op voor ‘fake news’.

Nu de term bekend is, wordt dat gevoel zelfs gebruikt om de rollen om te draaien. De Amerikaanse conservatieve radiopresentator Rush Limbaugh zei deze week nog dat de mainstream media zelf al jaren nepnieuws verspreiden.

Maar intussen begint dus wel te dagen dat er een gevaar schuilt achter nepnieuws. Het maakt boze mensen bozer en wantrouwige mensen wantrouwiger. Tot het punt dat ze Israël bedreigen met een kernoorlog, schietend een pizzeria binnenstappen omdat ze geloven dat Hillary Clinton er kinderen verkracht, of - zoals in Nederland - een discussie beginnen te voeren over het al dan niet vaccineren van hun kinderen.

Kunnen we die evolutie nog een halt toeroepen? Facebook zet stappen, en belooft beterschap. In afwachting is er slechts één advies: niet klikken.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content