Kreunen onder de stikstof

Gulke Putten in Wingene. Het natuurgebied van 120 hectare wordt in een straal van 3 kilometer omringd door veertig landbouwbedrijven. ©Jonas Lampens

In Nederland protesteren de boeren tegen strengere stikstofregels. In Vlaanderen zetten grotere stikstofconcentraties de natuur nog meer onder druk dan bij onze noorderburen. Een debat lijkt onvermijdelijk. ‘We kunnen toch geen paraplu boven ons natuurgebied hangen?’

Honderden tractoren die het verkeer ontregelen, boze boeren die wegversperringen omverrijden, oververhitte discussies over de afbouw van de veestapel of de onrealistische metingen van wetenschappers. Nederland was de voorbije weken in de ban van boerenprotest tegen een actieplan om de stikstof die vrijkomt door het boerenbedrijf in te perken. De politieke discussie is even uitgesteld, maar komt over enkele weken weer op de agenda.

Stikstofverbindingen die het verkeer, de industrie en de landbouw uitstoten, bedreigen de biodiversiteit van de erkende natuurgebieden. In Nederland valt jaarlijks gemiddeld 22,4 kilogram per hectare van die stikstof, vooral stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3), uit de lucht.

De cijfers die de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) deze week bekendmaakte, leren dat de situatie hier nog ernstiger is: per hectare bedraagt de stikstofdepositie 23,8 kilogram. Als gemiddelde kritische grenswaarde nemen wetenschappers de limiet van 16,1 kilogram per hectare.

Groenafval

Het natuurgebied Gulke Putten in Wingene is de plek waar de VMM de grootste waarden van stikstof meet in Vlaanderen. ‘Zie je die grote bergen groenafval daar?’, zegt beheerder Eckhart Kuijken. ‘Dat zijn vooral bramen die hier de zeldzame heide verstikken. Ze profiteren van het vermestende effect van de stikstof die uit de lucht valt en concurreren zeldzame planten weg. De bramen overwoekeren alles en moeten elk jaar opnieuw worden gemaaid. We hadden vorig weekend tachtig vrijwilligers nodig om het maaisel af te voeren. Dat is niet houdbaar.’

Medebeheerder Christine Verscheure wijst ons op enkele zeldzame plantjes met exotische namen als ogentroost, echte guldenroede, blauwe knoop en ondergedoken moerasscherm. Bij een kleurrijke paddenstoel die zo uit een kabouterverhaal kan komen, blijft ze staan. ‘Dit is het puntmutswasplaatje. Razend zeldzaam en bloedmooi. Vroeger hadden we hier tot 18 soorten wasplaatjes. Nu zagen we er nog maar een viertal. Ook deze soort lijdt onder de stikstof.’

Het natuurgebied van 120 hectare wordt in een straal van 3 kilometer omringd door veertig landbouwbedrijven. ‘De stikstof komt vrij bij het kweken van koeien, varkens of kippen en bij het uitstrooien van mest,’ zegt Eckhart. ‘Boeren hebben wel filters in hun stallen, maar de vraag is of ze die altijd aanzetten. Weet je dat in Vlaanderen intussen evenveel stikstof uit de lucht valt als de totale hoeveelheid die onze grootouders als mest op het veld strooiden?’ Eckhart gebaart naar enkele dode eiken. ‘Je voelt aan alles dat de natuur in crisismodus is.’

Pijpenstrootje

Stikstofverbindingen zoals stikstofoxiden en ammoniak hebben een vermestend effect op de bodem. Plantensoorten die van rijke bodems houden, krijgen zo een duwtje in de rug. ‘Denk dan aan brandnetels, bramen of grassoorten zoals het pijpenstrootje,’ zegt Luc De Keersmaeker van het Instituut voor Natuur en Bosonderzoek (INBO). ‘Zij verdringen zeldzamere planten zoals heide, zodat de biodiversiteit, niet alleen van planten maar ook van insecten en vogels die ervan afhankelijk zijn, sterk achteruitgaat.’

De gevolgen zijn verstrekkend, zegt De Keersmaeker. ‘Onderzoek wijst uit dat zelfs roofvogels zoals sperwers onder de vervuiling lijden. Door de stikstof verandert de samenstelling van de bladeren van eiken, zodat ook de rupsen de effecten voelen. Dat heeft dan effect op de zangvogels die van die rupsen leven, die op hun beurt een belangrijke voedingsbron voor de sperwers zijn.’

De stikstofverbindingen zijn ook nefast voor de luchtkwaliteit. Dat Vlaanderen vooral door het verkeer op veel plekken de norm voor de gevaarlijke stikstofoxiden (NOx) overschrijdt, is bekend. Maar dat ook ammoniak fijnstof veroorzaakt, is minder bekend. ‘De ammoniak gaat reageren met andere stoffen en leidt tot pollutie’, zegt David De Pue, onderzoeker aan de UGent. ‘In het voorjaar zie je dat het best aan de lentesmog die boven landbouwgebieden en steden hangt. Die wordt veroorzaakt door het intensief uitstrooien van mest in de periode. Volgens onderzoek leidt een halvering van de uitstoot van ammoniak tot een daling van 24 procent van de fijnstofconcentraties.’

Mest

In het kader van de Habitat-richtlijn hebben de Europese lidstaten zich geëngageerd om de erkende natuurgebieden in stand te houden. Tegen 2050 mag geen enkele drempelwaarde van stikstof in die gebieden nog overschreden zijn. Daar zijn we nog ver van af. Volgens de cijfers van de VMM haalt 83 procent van de Vlaamse natuur de norm niet. Daarmee doen we het slechter dan twee jaar geleden. Voor heide- en bosgebieden halen we zelfs nergens de norm.

Volgens de VMM is vooral de land- en tuinbouw verantwoordelijk voor het probleem, met bijna de helft van de stikstofuitstoot. Het verkeer schrijft 34 procent op zijn conto, de overige 17 procent komt onder meer van de industrie.

Opvallend: in tegenstelling tot de stikstofuitstoot van het verkeer is die van de landbouw sinds 2007 amper gedaald. ‘Betere landbouwtechnieken en politieke maatregelen zoals het Mest Actie Plan (MAP) konden de stikstofdepositie inderdaad wat inperken,’ zegt De Keersmaeker. ‘Maar de jongste jaren stoten we op de grenzen van de techniek. De rek is eruit.’ De hoogste depositie kwam voor in het centrum van de provincie West-Vlaanderen, het noorden van de Antwerpen en het noordoosten van Limburg, gebieden met een intensieve veeteelt.

Kort

De administratie komt volgend jaar met een evaluatie van het stikstofbeleid, om te zien of de doelstellingen die de Vlaamse regering vooropstelde voor 2025 en 2030 haalbaar zijn. Volgens UGent-onderzoeker David De Pue zullen de huidige maatregelen niet volstaan.De landbouworganisaties betwisten dat.

Snelheidsbeperking

In Nederland barstte de bom toen de Raad van State oordeelde dat het regeringsbeleid om stikstof terug te dringen niet met de Europese richtlijnen strookte. Een commissie werkte prompt maatregelen uit die op korte termijn soelaas moeten bieden. De voorgestelde oplossingen zijn vrij drastisch: een snelheidsbeperking invoeren op sommige snelwegen en provinciale wegen, en veeboeren in de buurt van natuurgebieden uitkopen zodat ze kunnen stoppen. Toen iemand van de regeringspartij D66 zelfs opperde de veestapel in Nederland te halveren, was het hek helemaal van de dam, en kwamen de boeren op straat.

De vraag is waarom stikstof niet op de Vlaamse politieke agenda staat, zeker omdat de stikstofdepositie hier nog groter is. ‘In Vlaanderen is werk aan de winkel,’ zegt Bert Boonen, beleidsmedewerker van Natuurpunt. ‘Het gezond maken van de natuur werd op de lange baan geschoven, zodat landbouwbedrijven kunnen uitbreiden, meer wegen kunnen worden aangelegd en de industrie kan groeien. De natuur heeft die marges niet meer.’

Actieplan

Op het kabinet van minister van Landbouw Hilde Crevits (CD&V) wijzen ze erop dat Vlaanderen in 2016 al een actieplan in gang heeft gezet. Er bestaat een systeem met rode, oranje en groene bedrijven. De vijftig rode bedrijven dragen bij tot meer dan 50 procent van de kritische last in een habitat en moeten ten laatste bij het aflopen van hun milieuvergunning hun activiteit stoppen of veranderen naar niet-veeteelt. Ze krijgen daar financiële steun voor. Oranje bedrijven dragen 5 tot 50 procent van de last en worden verplicht hun uitstoot te verminderen, bijvoor-beeld door het plaatsen van luchtwassers. En groene bedrijven kunnen voortwerken zoals ze bezig zijn.’

De vraag is of die maatregelen volstaan. Volgens een INBO-analyse is 77 procent van de stikstofoverlast van de landbouw van de groene bedrijven, die dus geen beperkingen opgelegd krijgen.

‘Om echt onder de norm te geraken moet meer gebeuren. De huidige technologie, zoals het plaatsen van filters, volstaat niet’, zegt De Pue. ‘Die Europese norm is niet meer dan een beleidsvoornemen, maar Europa bepaalt wel dat er geen vergunningen mogen worden verleend aan projecten die de toestand in de natuurgebieden verslechteren. Net als in Nederland zouden actievoerders naar de rechter kunnen stappen. Ik weet niet of het huidige beleid de rechterlijke toets doorstaat.’

Wraakroepend

Natuurpunt ziet een momentum in het Nederlandse boerenprotest om de stikstofproblemen weer op de politieke tafel te leggen. ‘We hoeven de Nederlandse polarisatie niet. Maar het debat over de omvang van de veestapel mag wel worden aangesneden’, zegt Boonen. Ook KU Leuven-professor Wannes Keulemans loste een schot voor de boeg. ‘We kunnen niet om een afbouw van de veestapel heen’, liet hij onlangs optekenen in het populairwetenschappelijke blad Eos.

Bij de boerenorganisaties heerst in elk geval zenuwachtigheid dat het Nederlandse debat overwaait. ‘Ik vermoed dat het ook op ons afkomt, al dan niet gevoed door halve waarheden,’ zegt Hendrik Vandamme, de voorzitter van het Algemeen Boeren Syndicaat (ABS).

‘Maar je mag niet vergeten dat de Vlaamse regering drie jaar geleden al heeft beslist de milieuvergunning van de vijftig landbouwbedrijven met de meeste impact niet te verlengen. Het duurt uiteraard ook even voor je daar resultaten van ziet. Als de regering de in 2016 afgeklopte maatregelen zou bijsturen en te werk gaat zoals in Nederland, is de actiebereidheid ook bij onze leden groot. Dat kan ik u verzekeren.’

Als de regering op dezelfde manier te werk gaat als in Nederland, is de actie bereidheid ook bij onze leden groot.
Hendrik Vandamme
voorzitter van het Algemeen Boerensyndicaat

Paraplu

Ook de Boerenbond vindt de huidige maatregelen volstaan. ‘De vraag voor een afbouw van de veestapel heeft meer met ideologie dan met milieu te maken,’ zegt voorzitter Sonja De Becker. ‘Het gaat niet over het aantal pootjes, wel over de emissie van die dieren. Vergelijk het met de auto-industrie: daar vraagt toch ook niemand dat minder auto’s worden gebouwd, wel dat de nieuwe auto’s minder uitstoten. Wij zijn ervan overtuigd dat we met het huidige beleid en emissiearme technieken de daling van de stikstofuitstoot kunnen voortzetten.’

Natuurpunt wil de situatie niet op de spits drijven zoals in Nederland. Maar op het terrein zijn ze minder gerust. ‘Wij kunnen nu eenmaal geen paraplu boven ons natuurgebied hangen’, zegt Kuijken, wandelend langs enkele vennen van Gulke Putten.

‘Het is wraakroepend dat de industrie haar verantwoordelijkheid heeft genomen, terwijl de landbouw vrijuit blijft gaan. De huidige maatregelen zijn een druppel op de hete plaat. Het enige dat helpt, is een afbouw van de veestapel. Wij importeren soja uit Zuid-Amerika om dieren te kweken en die aan de rest van de wereld te verkopen, en verstikken met het mestoverschot onze zeldzame natuur. Dat is toch absurd?’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect