interview

'Ons brein heeft het moeilijk om nepnieuws te ontkrachten'

©Peter Prato

Een deel van probleem met nepnieuws is dat ons brein moeilijk leugens kan ontkrachten, zegt de bekende Amerikaanse neurowetenschapper Daniel Levitin. ‘We zijn met z’n allen verantwoordelijk.’

Vorige week wandelde de 28-jarige Edgar Welch met een jachtgeweer binnen bij Comet Ping Pong, een pizzeria in Washington DC. Hij wilde ‘onderzoek doen’ naar het pedofilienetwerk dat zou opereren vanuit het restaurant en waarvan niemand minder dan Hillary Clinton de spil zou zijn. Welch vond enkel pizza etende gasten, vuurde één keer maar verwondde niemand, en werd snel ingerekend.

Veel mensen vallen voor nepnieuws en samenzweringstheorieën, en het wordt steeds moeilijker om waar van onwaar te scheiden op het internet. De pizzeria-episode is een voorbeeld van hoe compleet verzonnen maar als waar voorgestelde informatie reële schade kan veroorzaken.

Welch nam #pizzagate, een samenzweringstheorie over kinderhandel die tijdens de polariserende Amerikaanse verkiezingscampagne was ontstaan op internetfora en complotwebsites als Infowars, voor waar aan en vond dat hij het heft in eigen handen moest nemen.

In de nasleep van die verkiezingen, en in een tijdperk dat al ‘post-waarheid’ werd gedoopt, woedt een hevige discussie over de wildgroei aan nepnieuws, en over hoe het probleem moet worden ingedijkt. 

Het is moeilijker om valse informatie te corrigeren dan om nieuwe informatie te vergaren.

Volgens de bekende psycholoog en neurowetenschapper Daniel Levitin, verbonden aan de Minerva-school in San Francisco, moet iedereen zijn verantwoordelijkheid nemen.

‘Als je niet je tijd en energie neemt om kritisch te denken, vervul je niet je plicht als verantwoordelijke burger’, zegt Levitin, auteur van het onlangs verschenen ‘A Field Guide to Lies’, in het Nederlands vertaald als ‘Uit onbetrouwbare bron'. ‘We hebben door technologische vooruitgang zo veel tijd gewonnen in de manier waarop we informatie verkrijgen. Die tijd moeten we voor een stuk gebruiken om informatie te verifiëren.’

Levitin schreef eerder ‘Een opgeruimde geest’ en doceerde aan een rist topuniversiteiten in de VS en Canada. (Hij schreef ook ‘Ons muzikale brein’ en was producer en geluidsconsultant voor rockbands als Steely Dan en The Grateful Dead.)

Met zijn jongste boek, ook vertaald in het Nederlands, biedt hij naar eigen zeggen richtlijnen om ‘rationeler’ in het leven te staan. ‘Leugens en samenzweringen zijn zo oud als de mensheid, maar we worden er nu door gebombardeerd. Niet enkel omdat het een bijproduct is van informatie-overvloed, maar ook door de sofisticatie van digitaal publiceren, en door de achteruitgang van kritisch denken.’

Waarom zijn we als mens vatbaar voor totaal ongegronde theorieën?

‘Er is een neurologische neiging om vast te houden aan informatie zodra we die hebben verworven, in plaats van ruimte te maken voor nieuwe informatie. Het is moeilijker om valse informatie te corrigeren dan om nieuwe informatie te vergaren.'

'Zodra je ergens van overtuigd bent, maar die informatie om welke reden dan ook onwaar blijkt, dan heeft je brein de neiging eraan vast te houden. De reden is evolutionair: vroeger kwam informatie maar heel traag tot jou. En dat gebeurde meestal door dingen zelf te observeren, waardoor het heel waarschijnlijk waar is.’

Zijn we niet aangepast aan een tijdperk van supersnelle uitwisseling van informatie?

‘We hebben een hele generatie die niet getraind is om kritisch te denken. Veel mensen weten niet waaruit feiten en bewijzen bestaan. Ze horen een gek idee, en denken: wel, dit zou precies wel waar kunnen zijn, dus misschien is het waar. Ze slaan veel stappen in het proces van logisch denken over. Modern onderwijs is niet helemaal aangepast aan de moderne informatiestromen via internet en sociale media.’

Is het aan het onderwijs om dat te corrigeren?

‘Het is niet zo dat onderwijs slechter is geworden. Maar we worden overstelpt met informatie sinds het internet, en dus ook met foute informatie. De opgave om daarin orde te scheppen is relatief nieuw. Als je vroeger in de supermarkt een goedkoop magazine zag dat zei dat Elvis nog leefde, en wel op de maan, dan vond je dat misschien interessant vanwege de entertainmentwaarde, maar dan ging je dat niet rondbazuinen. En er was ook geen manier om dat tegelijk naar duizenden mensen te doen.’

Vorige week zaaide een 28-jarige man paniek in Washington DC door met een wapen een pizzeria binnen te wandelen gemotiveerd door een populaire complottheorie. ©EPA

Internet en sociale media laten niet enkel toe om nepnieuws te verspreiden, de leugens zien er ook uit echt uit.

‘Als een gek vroeger een of andere theorie had, kon hij die neerschrijven of printen en het zou er nooit professioneel uitzien. Zoiets verkleint de kans dat informatie waar is. Maar dankzij digitale technologie vandaag zien leugens op een nepnieuwssite er precies hetzelfde uit als echt nieuws, zeker als je het ziet passeren op sociale media. Dat is een deel van het probleem.’

Taal is ook belangrijk, zegt u. Media, bijvoorbeeld, gebruiken te veel eufemismen.

'We zijn allemaal te voorzichtig in de manier waarop we naar valse informatie verwijzen. ‘Nepnieuws’, ‘samenzweringen’, ‘extreme visies’, ‘theorieën in de marge’: het zijn eufemismen die verdoezelen dat het gaat om leugens. Er zijn geen twee kanten aan een verhaal als de ene kant een leugen is.'

'De woorden die we gebruiken, beïnvloeden onze manier van denken. Een belangrijk deel van onderwijs en opvoeding is om mensen te leren het juiste woord te gebruiken. Dat is de taak van elke journalist en elke wetenschapper. Als we het foute woord gebruiken, dan kunnen we ervoor zorgen dat een hele groep mensen foute dingen gelooft. Woorden zijn heel belangrijk.’

Wat is uw advies aan technologiebedrijven als Google en Facebook, platformen waarop foutieve informatie verspreid wordt?

Er zijn geen twee kanten aan een verhaal als de ene kant een leugen is

‘Ik aanvaard hun antwoord niet dat ze enkel een doorgeefluik zijn. Ze moeten de verantwoordelijkheid nemen om niks te publiceren waarvan ze weten dat het haatdragend is, of dat geweld uitlokt, of dat fake is. Dus ze moeten mensen aannemen die waarheid van fictie scheiden. En het is niet dat ze daarvoor geen geld hebben. Ze willen dat mensen Facebook gebruiken als een nieuwsdienst, maar willen daar enkel de voordelen van zonder de verantwoordelijkheden. Je kan niet het ene doen zonder het andere.’

Komen complottheorieën meer voor in rechtse kringen dan in linkse?

‘Er zijn inderdaad bewijzen die aangeven dat er meer fake nieuws – leugens dus – komt van de rechterkant en dat rechtse mensen meer geneigd zijn om ze te geloven. Waarom? Wel, ik ga me niet populair maken door dit te zeggen, maar als bevolkingsgroep zijn rechtse mensen gemiddeld genomen lager opgeleid.'

'Dat betekent uiteraard niet dat iedereen die rechts is niet hoog is opgeleid, veel briljante mensen denken wel rechts. Maar als statistische groep is dat wel zo. Hier in de VS hangen ook enkele antiwetenschappelijke rechtse standpunten samen met een meer fundamentalistisch religieus geloof. Het probleem is dat die mensen niet begrijpen hoe wetenschap werkt. De mensen die klimaatverandering of evolutie ontkennen, vinden het maar een theorie. Onderwijs kan dat oplossen.’

Een argument van mensen die complottheorieën volgen, luidt: ‘Bewijs dan dat het niet waar is.’ Krijg daar maar eens een speld tussen.

‘Wie filosofie of wetenschap bestudeert, met andere woorden: wie zijn manier van denken ontwikkelt, erkent dat we voor veel gebeurtenissen geen volledig voor 100 procent sluitende bewijzen hebben. Vaak hebben we wel een overtuigende hoeveelheid aan bewijzen.'

'Neem de aanslagen van 9/11. Uiteraard blijven bij zulke complexe gebeurtenissen sommige vragen onopgelost. Maar mensen die er complotten over verspreiden en de mensen die ze geloven, gaan ervan uit dat enkele onopgeloste vragen in één ruk duizenden stukken bewijs en datapunten ondermijnen. Het is de natuur van onderzoek: je kan niet elk feit helemaal zwart op wit vastleggen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content