Het nieuwe boek van Harari: Provocaties van een intellectuele rockster

©CAMERA PRESS/Charlie Surbey

De hipste intellectueel van deze turbulente tijden heeft een nieuw boek. In ‘21 lessen voor de 21ste eeuw’ verklaart Yuval Noah Harari de liberale ideologie dood. En vergeet meteen ook uw eigen gevoel. Algoritmes weten straks alles beter.

Als de toestand van de wereld u nogal somber stemt, leest u het nieuwe boek van Yuval Noah Harari beter niet. In ‘21 lessen voor de 21ste eeuw’ verklaart de Israëlische intellectueel de liberale ideologie dood en begraven. Het liberale verhaal dat het Westen meer dan een eeuw heeft geïnspireerd, verdwijnt net als het fascisme en het communisme in de prullenmand van de geschiedenis. Bovendien hangen ons volgens Harari drie catastrofes boven het hoofd: ecologische vernietiging, technologische ontwrichting en de biologische afwijking van het menselijk ras. De voorwaarde is natuurlijk dat we eerst de opwarming van de aarde kunnen stoppen. Maar zelfs als we daarin slagen, zal de versmelting van informatica- en biotechnologie volgens Harari wellicht de meesten van ons economisch irrelevant en politiek machteloos maken.

Zoals hij al eerder beschreef in zijn boek ‘Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid’ (2011) zullen we na 70.000 vrij succesvolle jaren het best ook niet meer spreken over de homo sapiens als één mensensoort. Op een dag zal bio-engineering vanzelfsprekend zijn in onze technocratie. We zullen supermensen kunnen creëren en de dood buitenspel zetten, met hetzelfde gemak waarmee we vandaag botox inspuiten. ‘Als de beschikbare informatie al te gecentraliseerd wordt, zal de mensheid uiteengroeien in verschillende soorten’, stelt Harari onomwonden.

Dergelijke provocerende en boude uitspraken zijn het handelsmerk geworden van de auteur, die als historicus verbonden is aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Vakspecialisten vinden ze soms bespottelijk, maar ze hebben wel een literaire rockster van hem gemaakt: de hipste intellectueel van deze turbulente tijden. Het publiek dat de wereldtop in Davos frequenteert, hangt aan zijn lippen.

De kracht van Harari schuilt erin dat hij inzichten uit uiteenlopende disciplines verweeft, van oudheidkunde tot neurologie, filosofie en artificiële intelligentie. Zo biedt hij antwoorden op de vraag waar we vandaan komen, en wat de toekomst ons te bieden heeft. Van zijn boeken zijn al meer dan 12 miljoen exemplaren verkocht, en ze zijn vertaald in 45 talen.

©ISOPIX

Toch laat de lezer zich het best niet overdonderen door dat indrukwekkende perspectief. Bij Harari moet je altijd ook de ‘kleine lettertjes’ lezen. ‘Natuurlijk is wat ik schrijf louter speculatie’, geeft hij toe. Er is voorlopig dan ook geen reden tot paniek. ‘Paniek zou betekenen dat we geloven dat de toekomst voorspelbaar is. Dat zou nogal pretentieus zijn.’

Bij nader inzien is ook het tijdsbestek van Harari’s voorspellingen erg troebel. Sommige van de ontwikkelingen kunnen makkelijk nog twee eeuwen op zich laten wachten, als ze sowieso al gebeuren. Bovendien kan alles ook helemaal anders uitdraaien. Zoals het verleden heeft geleerd is Clio, de muze van de geschiedenis, bijzonder wispelturig.

Fake news

Ondanks enkele staaltjes van intellectuele avontuurlijkheid en literaire durf is ‘21 lessen voor de 21ste eeuw’ wellicht Harari’s minst verhelderende boek. Wie zijn vorige twee bestsellers las - ‘Homo sapiens’ en ‘Homo Deus. Een kleine geschiedenis van de toekomst’ (2015) - vindt dezelfde standpunten terug. Bovendien besliste de auteur zijn argumentatie te versnipperen over 21 hoofdstukken, variërend van oorlog, immigratie en God tot post-truth, sciencefiction en meditatie. Daardoor worden maar weinig gedachten en thema’s diep genoeg uitgewerkt.

Dat belet niet dat het hoogst onderhoudend is te lezen hoe Harari verder inhakt op zijn vertrouwde schrikbeelden: nationalisme, populisme en religie. Zo mengt hij zich vol overgave in het debat over fake news. Dat doet hij vanuit het perspectief dat hij al in ‘Homo sapiens’ beschreef, namelijk dat de maatschappij bij elkaar wordt gehouden door fictieve creaties als geld, natie en godsdienst. ‘Als duizend mensen een maand lang een verzonnen verhaaltje voor waarheid aannemen, noemen we dat fake news. Als miljoenen mensen het duizend jaar geloven, noemen we het godsdienst.’

©RV DOC

Hij beseft goed dat veel gelovigen zo’n uitspraak een grove belediging zullen vinden. Daarom voegt hij er snel aan toe dat dergelijke fictieve verhalen niet noodzakelijk waardeloos of schadelijk zijn. Door het positieve in de mens te stimuleren kunnen ze ook mooi en inspirerend zijn.

Wel geeft hij toe dat valse berichtgeving een probleem is. Hij maant ons aan onze vooroordelen opzij te zetten en onze bronnen te checken. Hij hanteert twee vuistregels: wees bereid te betalen voor betrouwbare informatie en lees de resultaten van relevant wetenschappelijk onderzoek. De wetenschappers worden op hun beurt aangespoord hun kennis actiever en creatiever tot bij het publiek te brengen. ‘Vanuit politiek perspectief is een goed onderbouwde sciencefictionfilm veel waardevoller dan een artikel in een gerenommeerd wetenschappelijk tijdschrift.’

Niet alleen religieuze dogmatici moeten het in ‘21 lessen’ ontgelden. Harari is minstens even hard in zijn aanvallen op extreme nationalisten. Hij verwerpt het standpunt dat nationalistische gevoelens eigen zijn aan de mens. Te veel aandacht voor de eigen natie maakt het volgens hem moeilijker om globale problemen, zoals de opwarming van de aarde, aan te pakken. Harari geeft wel toe dat een nationale identiteit mensen kan verbinden, maar ze mag niet ontaarden in escapisme. Op die manier brengt ze de mensheid en de hele biosfeer in gevaar.

Zo wijst hij met een beschuldigende vinger naar de Britten die voor de brexit stemden. Zij brengen een waardevolle Europese politieke constructie in gevaar die een einde hielp te maken aan eeuwen van bloedige conflicten. Vooral de Britse conservatieve politicus Michael Gove, die als de intellectueel achter de brexitcampagne wordt beschouwd, wordt onder vuur genomen. Gove wordt belachelijk gemaakt omdat hij naar zijn gevoelens heeft geluisterd, en niet naar zijn verstand.

Emotionele poppenkast

Wellicht de sterkste hoofdstukken in Harari’s boek zijn die waarin hij de data-economie en de toenemende automatisering van onze levens bespreekt. In een krachtige metafoor noemt hij de digitale consumenten even naïef als de oorspronkelijke bewoners van Amerika, die hun kostbare land aan de conquistadores gaven in ruil voor waardeloze kralen. Volgens Harari kan de discussie over het eigendom en de bescherming van data wel eens ‘de belangrijkste politieke uitdaging van ons tijdperk’ worden.

Yuval Noah Harari

Yuval Noah Harari (42) is geboren in Haifa in Israël. Hij studeerde in Oxford en is momenteel professor geschiedenis aan de Hebreeuwse universiteit van Jerusalem. Zijn boeken ‘Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid’ (2011) en ‘Homo Deus. Een kleine geschiedenis van de toekomst’ (2015) werden internationale bestsellers. Onder meer Barack Obama, Bill Gates en Mark Zuckerberg prezen hem. Op het Wereld Economisch Forum in Davos werd hij als een nieuwe intellectuele held onthaald. Harari is een beoefenaar van transcendentale meditatie en woont met Itzik Yahav, zijn man en manager, in een landbouwcoöperatieve nabij Jerusalem.

De enorme hoeveelheid gegevens waarover techbedrijven beschikken, bieden hun een steeds groter inzicht in onze gewoonten en gedachten. Amerikanen kijken samen elke dag 8 miljard keer naar hun smartphone, waarbij ze telkens belangrijke informatie prijsgeven. Met al die gegevens kunnen algoritmen onze levens steeds beter voorspellen en beslissingen in onze plaats nemen. De toekomst zal niet zozeer een strijd zijn tussen mens en machine, maar tussen trage individuen en supersnelle netwerken.

Ook de geruststellende gedachte dat we als mens altijd de baas zullen blijven op het vlak van ethiek en gevoelens, vindt bij Harari geen genade. Onze zelfsturende auto’s zullen uitgerust kunnen worden met aanpasbare ethische instellingen, gebaseerd op het werk van de grootste filosofen, meent hij. Biometrische sensoren zullen onze gevoelens juister interpreteren dan wij dat zelf kunnen.

Harari voorspelt een wereld waarin Romeo eerst een Facebook-algoritme raadpleegt voor hij met Julia aanpapt.

Maar als de computers ons beter begrijpen dan wijzelf, hoe zit het dan met zaken als carrièrekeuze, liefde en stemgedrag? Harari voorspelt een wereld waarin Romeo eerst een Facebook-algoritme raadpleegt voor hij met Julia aanpapt, en waarin artificiële intelligentie onze keuze in de stemhokjes bepaalt. Onze zogenaamde democratieën zullen dan nog weinig meer zijn dan een ‘emotionele poppenkast’.

Zoals altijd tast Harari de grenzen van het debat af, wat tot enkele hoogst speculatieve conclusies over de toekomst van artificiële intelligentie leidt. ‘Vier miljard jaar is alle organisch leven geëvolueerd op basis van natuurlijke selectie. De wetenschap heeft de deur geopend naar een tijdperk van anorganisch leven dat gevormd wordt door intelligent design. In de loop van dat proces zal de homo sapiens waarschijnlijk verdwijnen.’

Het boek eindigt op een opvallend persoonlijke noot: Harari neemt zijn levensverhaal onder de loep en denkt na over wat het betekent om homoseksueel en jood te zijn in deze wereld. Persoonlijk vond hij heil in Vipassana, een oude meditatietechniek uit India. Hij mediteert twee uur per dag, en trekt zich elk jaar een maand of twee uit de wereld terug. Het helpt hem om zijn leven te focussen. ‘Bewustzijn is een van de grootste mysteries op aarde, dat we zowel op persoonlijk als professioneel vlak moeten ontdekken.’

Het is meteen het thema dat als een rode draad door al zijn boeken loopt. Hij vat het zelf als volgt samen: ‘Vragen die je niet kan beantwoorden, zijn doorgaans veel beter voor je dan antwoorden die je niet in vraag kan stellen.’ Of, zoals hij besluit: we doen er allemaal goed aan eerst onze eigen geest te begrijpen voor de algoritmen er beslag op leggen.

© FT.com

‘21 lessen voor de 21ste eeuw’ verschijnt wereldwijd op 30 augustus. Op zaterdag 25 augustus publiceert De Tijd een exclusieve voorpublicatie.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content