analyse

Het wordt druk in de ruimte

De Falcon Heavy wacht op zijn eerste testmissie die voor eind januari gepland is.De met 27 straalmotoren uitgeruste raket wordt de krachtigste die de mensheid tot nog toe ter beschikking had. ©SpaceX

De intergalactische kalender oogt bomvol. Landen en bedrijven zetten dit jaar koers naar de zon, de maan en Mars. En wie weet vliegen we zelfs verder dan we de voorbije 45 jaar ooit geraakt zijn.

Hij staat nu al rechtop te blinken op Cape Canaveral, aan de Atlantische kust van Florida. Op lanceerbasis 39A, dezelfde die ooit diende als vertrekpunt voor de laatste Apollo-missies in het begin van de jaren 70 en nadien voor lanceringen van spaceshuttles, wacht de 70 meter hoge Falcon Heavy geduldig op zijn eerste missie. Als de 27 straalmotoren goed reageren op het zogenaamde statische vuur, de belangrijkste test waarbij de lancering tot in de puntjes wordt geoefend, kan de raket eind deze maand - zo luidt de meest recente voorspelling - eindelijk, na enkele jaren uitstel, de lucht in voor zijn eerste testvlucht.

De grote omzetstromen zullen niet van het ruimtetoerisme komen.
Joris Melkert
Professor Technische Universiteit Delft

De Falcon Heavy van SpaceX, het ruimtevaartbedrijf van serieel ondernemer Elon Musk, wordt de krachtigste raket waarover de mensheid momenteel beschikt. Het vehikel kan dubbel zoveel massa de ruimte in brengen als de bestaande types. Hij bestaat uit een combinatie van drie kleinere Falcon 9-raketten. Met dat type gooide SpaceX de voorbije jaren hoge ogen omdat het erin slaagde de raket, of toch het lanceervehikel ervan, verticaal te laten landen en weer te recycleren voor nieuwe vluchten. Een mijlpaal in de commerciële ruimtevaart.

Omdat het Musk is, en een raket op zich nog niet voldoende spectaculair is, gaat de lancering gepaard met een extra stunt. In de cargoruimte van de Falcon Heavy zit een sportwagen van Tesla, het andere bedrijf van de Zuid-Afrikaanse ondernemer. Die wordt losgelaten in de ruimte en zal in een baan om de zon terechtkomen. En tijdens de lancering zal ‘Space Oddity’ van David Bowie uit de speakers knallen.

BepiColombo

In een gezamenlijke missie lanceren Europa en Japan in oktober een sonde naar Mercurius, de planeet die het dichtst rond de zon zweeft en die we voorlopig het minst verkend hebben.

Moon Express

Het Amerikaanse Moon Express is een van de vijf start-ups die in maart meedingen naar de Lunar X Prize, een door Google gesponsorde prijs van 20 miljoen dollar voor het eerste bedrijf dat een robot op de maan kan laten landen.

Solar Probe

De Parker Solar Probe, een missie van de NASA, gaat eind juli de ruimte in en wordt het eerste ruimtetuig dat de zon zal ‘aanraken’. Het nadert tot op een afstand van 6 miljoen kilometer om zonnewind te bestuderen.

Starliner

Boeing gaat, net als SpaceX, astronauten afleveren bij het Internationaal Ruimtestation met zijn capsule Starliner. Voor het eerst zullen de Amerikanen weer zelf mensen kunnen lanceren, en dat door bedrijven.

NASA Insight

In mei vuurt de NASA een nieuw ruimtetuig richting de oppervlakte van Mars, dat vijf meter diep zal graven en de bodem en de geschiedenis van de rode planeet zal onderzoeken. De aankomst is eind november gepland.

Hoge showfactor of niet, de Falcon Heavy trapt straks een ruimtevaartjaar af dat uitermate boeiend beloofd te worden. Steeds meer ligt de industrie open, en is de ruimte het terrein van overheden en bedrijven, en combinaties daarvan, uit verschillende werelddelen. De tijd dat het de Amerikanen tegen de Russen was en de ruimtevaart louter gefinancierd werd met belastinggeld, ligt al heel ver achter ons. Komend jaar staan er opzienbarende missies in alle richtingen gepland, of bereiken al eerder gelanceerde tuigen hun hoogtepunt. We gaan de zon ‘aanraken’, boren op het oppervlak van Mars, asteroïden verkennen en opnieuw snuffelen aan een oude bekende: de maan. De kiemen worden zelfs gelegd voor de verdere exploratie en exploitatie van ‘deep space’.

Al hoort daar meteen de disclaimer bij dat een jaar als termijn in de ruimtevaart niets voorstelt, en dat elke planning per definitie in potlood staat opgeschreven. Uitstel van een complexe missie kan meteen betekenen dat iets met een of twee jaar opschuift, of zelfs meer. ‘In de ruimtevaart duren dingen altijd langer dan men oorspronkelijk denkt. Maar uiteindelijk gebeurt het wel’, zegt Joris Melkert, professor Ruimtevaarttechniek aan de Technische Universiteit Delft. ‘Het blijft techniek, en dan gaat er al eens iets mis. Met ruimtevaart zit je echt aan de grenzen van het menselijke kunnen.’

Meeliften met de Russen

De meest sensationele en mediagenieke missie is meteen ook degene met de meest labiele deadline. SpaceX, opnieuw, belooft dat het op het einde van 2018 twee toeristen naar de maan zal sturen, een rondje rond het hemellichaam zal laten maken, en weer terug naar de aarde zal brengen. Die timing lijkt veel te ambitieus, maar hij staat er voorlopig wel nog steeds. Wie de twee rijke ruimtereizigers zijn, is niet bekend. Wel is geweten dat ze gelanceerd moeten worden door de Falcon Heavy, die binnenkort zijn ruimtedebuut maakt. Als het huzarenstukje lukt, dan vliegt voor het eerst sinds 1972 - de laatste Apollomissie - nog eens een mens dieper de ruimte in dan enkel een baan om de aarde.

BepiColombo. ©rv

Voor het zo ver komt, zal het bedrijf van Musk eerst moeten leren wat het is om mensen te vervoeren. De Dragon-capsule van het op 21 miljard dollar gewaardeerde bedrijf is al gebruikt om cargo naar het Internationaal Ruimtestation (ISS) te transporteren, maar in 2018 wil SpaceX ook voor het eerst astronauten vervoeren. Ook de luchtvaartreus Boeing is dat van plan. Dit jaar hoopt Boeing met zijn capsule Starliner eerst een onbemande en daarna, in november, een bemande testvlucht uit te voeren naar het ruimtestation.

Boeing en SpaceX zijn de partners van het Commercial Crew Program van de NASA. De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie maakte de bewuste keuze om de lanceringen richting de orbitale ruimte (een baan om de aarde) over te laten aan privébedrijven. Als het lukt, reizen voor het eerst in de geschiedenis astronauten naar de ruimte op een privaat ruimtetuig - ook al ontvangen beide bedrijven veel financiering via hun contract met de NASA. Voor de Amerikanen smaakt dat zoet, want dan moeten ze niet langer voor veel geld meeliften naar ISS met Russische Sojoez-toestellen zoals sinds het pensioen van de spaceshuttles het geval is.

‘Sinds de NASA in 2011 afscheid nam van de spaceshuttles is een groot gat van lanceercapaciteiten ontstaan. En dat geraakt stilaan opgevuld. Dit kan het jaar van de bevestiging voor de gecommercialiseerde ruimtevaart zijn’, zegt Stijn Ilsen, ingenieur bij satellietbouwer Qinetiq in Kruibeke.

Mensen gaan niet naar de sterren om arm te worden. Daarom is het essentieel om in de ruimte een economie op te starten.
Takeshi Haka mada
CEO iSpace

Door de private inbreng zakken de stratosferische kosten van ruimtevaart spectaculair snel. ‘Dat is een heel disruptieve evolutie’, zegt Bart Vandenbussche, onderzoeker sterrenkunde aan de KU Leuven. ‘Bedrijven pakken missies anders aan, efficiënter en goedkoper. Zo is de Europese Ariane-raket nu nog een globale marktleider voor commerciële lanceringen, maar wint een bedrijf als SpaceX gestaag terrein.’ Op een Ariane betaal je rond de 9.500 dollar per kilogram die de ruimte in moet. Naarmate een SpaceX-raket vaker hergebruikt wordt, duikt die prijs richting 8.000 dollar, leren cijfers van de onderzoeksgroep van Vandenbussche.

Pittoresk ruimtetoerisme

Tot voor kort stonden investeringen in ruimtevaart gelijk aan enorme risico’s. Maar steeds meer zien bedrijven in dat het rendabel kan zijn. Uit een recent rapport van specialist Bryce Technology blijkt dat 2017 een recordjaar was voor investeringen in ruimtevaartstart-ups. Sinds de eeuwwisseling werd al een kleine 17 miljard dollar in de private sector gepompt, waarvan twee derde in de jongste vijf jaar. De verscheidenheid aan ruimtevaartbedrijven waar het geld naartoe vloeit, is groot. Van bouwers van steeds kleinere satellieten die in steeds groter detail de aarde in beeld brengen, tot de meer in het oog springende bedrijven rond ruimtetoerisme. Blue Origin van Amazon-baas Jeff Bezos en Virgin Galactic van Richard Branson plannen doorlopend tests dit jaar, waaronder mogelijk bemande vluchten, naar de rand van de ruimte.

Ruimtevaarttoerisme komt er ooit, maar het is maar een niche in de hele industrie, weggelegd voor de happy few. ‘Ik lig er eigenlijk niet echt van wakker’, zegt Melkert. ‘Het is pittoresk, het spreekt tot de verbeelding’, vindt Vandenbussche. ‘Maar de grote omzetstromen zullen niet van ruimtetoerisme komen.’

Terwijl de extravagante techmiljardairs met de headlines gaan lopen, is de impact van de wetenschappelijke missies van de grote ruimtevaartagentschappen op de mensheid wellicht veel groter. Zo lanceert de NASA in mei zijn Insight-missie naar Mars om daar te landen en de oppervlakte te bestuderen. Insight zal er vijf meter diep in de bodem graven om onderzoek te doen naar de samenstelling, de vorming van ‘marsbevingen’ en het ontstaan van de planeet - die in het vizier ligt van de meest ambitieuze ruimtevaartondernemers - miljarden jaren geleden. Insight zou op 26 november moeten landen.

Moon Express. ©rv

Eind juli vertrekt Parker, een ruimtetuig van de NASA dat dichter dan eender welk ander toestel bij de zon zal komen. Parker, ongeveer zo groot als een auto, moet tot op ongeveer 6 miljoen kilometer van de zon naderen, wat de NASA in de markt zet als ‘aanraken’. Dat moet toelaten om de oorsprong te onderzoeken van zonnewind: stromen van geladen deeltjes die aan enorm hoge snelheden ontsnappen aan het zonoppervlak en tot op de aarde een grote impact kunnen hebben, onder meer op het magnetisch veld van onze planeet. In 2019 lanceert het Europese ruimtevaartagentschap ESA ook een zonnemissie.

Dit jaar nog stuurt Europa samen met Japan een missie richting Mercurius, de minst verkende planeet van ons zonnestelsel. De aankomst wordt verwacht in 2025. Er is ook een dubbel rendez-vous gepland met asteroïden. Zowel een tuig van de NASA als een van de Japanse overheid arriveert in 2018 bij een asteroïde om er een staal te halen en dat terug mee te nemen naar de aarde. Een primeur, en een mogelijke voorbode van een vorm van ruimtemijnbouw.

Druk op de maan

Maar mogelijk de belangrijkste trend in ruimtevaart is de vernieuwde interesse in het dichtstbijzijnde hemellichaam. Het belooft te gonzen van activiteit op de maan. Zowel India als China heeft zijn zinnen gezet op een landing. De Indiase ruimtevaartorganisatie ISRO schiet de maanmobiel Chandrayaan 2 af in de eerste helft van het jaar, terwijl het Chinese ruimtevaartagentschap CNSA met Chang’e 4 mikt op de moeilijker te bereiken achterkant. Voor beide landen wordt het al de tweede kennismaking met de maan.

Dergelijke missies hebben veel met nationale trots te maken. Ook de Amerikaanse president Donald Trump wil de Verenigde Staten weer laten aanknopen met de vroegere gloriedagen en droeg de NASA in december formeel op om zijn focus te leggen op de maan, zonder verder in detail te treden. ‘Deze keer zullen we er niet enkel onze vlag en onze voetafdruk achterlaten, we zullen er een basis leggen voor een eventuele missie naar Mars en misschien ooit naar zo veel verdere werelden.’

Ruimtevaartbedrijven richten hun blik steeds meer voorbij de aarde. Naar de maan en verder.
Guerric de Crombrugghe
Project manager Antwerp Space

Tegelijk nadert de private race richting de maan een hoogtepunt. 31 maart is de deadline voor de Lunar X Prize, een beloning van 20 miljoen dollar voor het eerste bedrijf dat erin slaagt om een robot naar de maan te sturen. Die moet minstens 500 meter afleggen op het maanoppervlak en vervolgens foto’s en videobeelden doorsturen in hoge definitie. Vijf bedrijven verzekerden zich al van een partner voor een ritje op een raket en blijven in de running voor de eindwinst. Of een van hen binnen de drie maanden effectief kan landen, is nog onzeker. Maar de organisatoren zijn mild: ze schoven de deadline al meermaals op en beloven de nummer twee ook 5 miljoen. De prijs wordt gesponsord door Google-moeder Alphabet - letterlijk een moonshot dus.

Een van de vijf is het in Florida gevestigde Moon Express, een zeven jaar oude start-up die in 2016 als eerste bedrijf ooit een Amerikaanse vergunning kreeg om verder in de ruimte te reizen dan een baan om de aarde. Moon Express haalde al 53 miljoen dollar aan investeringen op. ‘We zetten onze zinnen op de maan, niet omdat het eenvoudig is, maar omdat het verdomd goede business is’, zei oprichter en geldschieter Naveen Jain in een interview met De Tijd vorig jaar.

Solar Probe. ©rv

Het winnen van de prijs is maar het eerste stapje in de galactische visie van het bedrijf. Moon Express hoopt de eerste landing snel op te volgen met opeenvolgende missies en zo een robotbasis op de zuidpool van de maan te vestigen. De ruimtestart-up wil geld verdienen via de ontginning van de maan en materialen verkopen als industriële grondstof (een trouwring uit maanstof, iemand?) of als onderzoeksmateriaal voor wetenschappers. In een volgende fase kan het waterstof en de zuurstof die in het ijs op de maan zitten, dienen om raketbrandstof mee te maken, claimen Moon Express en andere believers. En dat opent weer mogelijkheden om veel goedkoper en veel verder te reizen.

Zo ver is het nog lang - heel lang - niet, en volgens sceptici zal die dag misschien zelfs nooit arriveren. Maar dat de maan een cruciale schakel wordt in de toekomstige exploratie van de ruimte, is een visie die breedgedragen wordt. ‘Orbitale ruimtevaart, in een baan om de aarde zoals het ISS, dat kennen we nu wel’, zegt Guerric de Crombrugghe van Antwerp Space, een Belgische dochter van de grote Duitse satellietmaker OHB. ‘Steeds meer is de blik gericht op de maan en verder.’

De ESA droomt van een Moon Village, terwijl de NASA hoopt een Deep Space Gateway te kunnen bouwen. ‘Dat is een ruimtestation in de buurt van de maan dat zich veel beter leent dan ISS om te oefenen op lange ruimtereizen. Als we ooit naar Mars willen, dan is het grootste deel van die missie het onderweg zijn in de ruimte’, zegt Angelo Vermeulen, ruimtevaartexpert en technologiekunstenaar.

Columbus achterna

Starliner. ©rv

Vanuit die Deep Space Gateway moet dan Deep Space Transport vertrekken, een ruimtevehikel dat ons op Mars moet brengen. Het is nog toekomstmuziek in conceptfase, maar de NASA stoomt wel zijn raket van de volgende generatie klaar waarmee alles vanop de aarde moet vertrekken: Space Launch System. Dat wordt een concurrent van de Falcon Heavy van SpaceX, maar een eerste missie is ten vroegste voor eind volgend jaar. Ook Blue Origin van Jeff Bezos werkt met New Glenn aan een raket van de nieuwe generatie.

Musk, en andere ambitieuze ruimtevaart-CEO’s, zullen er niet op wachten. Hij wil in 2022 zijn eerste missie naar Mars lanceren, gevolgd door een bemande missie twee jaar later. Al moet wie Musk jaartallen hoort uitspreken altijd op zijn hoede zijn. Dennis Muilenburg, de CEO van Boeing, dat de partner is van de NASA voor de bouw van SLS, zei dat Boeing eerder zal zijn dan SpaceX. ‘Do it’, tweette Musk.

‘Er is veel optimisme en ambitie in de ruimtevaartgemeenschap’, zegt De Crombrugghe. ‘De huidige generatie ingenieurs zagen als kinderen de Apollo-missies naar de maan, of kennen ze uit de geschiedenis, en groeiden op met het idee dat ze tegen deze tijd wel op de maan zouden kunnen leven. Dat is voor velen een emotionele motivatie. Zij realiseren zich: misschien kan ik het wel waarmaken, en kan ik er nog geld aan verdienen ook. Investeerders zijn daar niet blind voor.’

NASA Insight. ©rv

Neem het voorbeeld van iSpace, een Japanse start-up die ambieert om het startschot te geven voor de maaneconomie en er in 2020 een eerste keer wil landen met een klein ruimtetuig. Vorige maand kreeg het 90 miljoen dollar aan kapitaal van investeerders. Het initiële plan? Advertentieruimte op zijn maanlander verkopen, en logo’s van bedrijven op het maanoppervlak plaatsen. Later wil ook CEO Takeshi Hakamada de maan ontginnen. ‘Mensen gaan niet naar de sterren om arm te worden’, zei hij. ‘Daarom is het essentieel om een economie in de ruimte op te starten.’

‘Crazy misschien, maar het is een beetje als Christoffel Columbus’, zegt De Crombrugghe. ‘Die kwam af met een wild idee: naar het oosten varen via het westen. Mensen dachten dat het onmogelijk was. Maar hij kreeg er financiering voor omdat sommigen inzagen dat een missie die enorm risicovol is, potentieel ook veel kan opleveren. Columbus geraakte niet tot in India, maar ontdekte wel Amerika. We geraken misschien niet tot Mars, maar wie weet wat ontdekken we door dat te proberen?’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect