analyse

Moeten we bang zijn voor de Zuckbuck?

©Filip Ysenbaert

Met zijn digitale munt libra hoopt Facebook-topman Mark Zuckerberg niet minder dan een financiële revolutie te ontketenen. Het is een plan met veel potentieel. ‘Maar willen we echt dat zo veel macht in zo weinig handen terechtkomt?’

De toekomst van geld heeft sinds deze week een naam. Of toch als het van Facebook afhangt. Als de financiële revolutie waar het bedrijf op broedt waarheid wordt, betalen we straks online niet langer met euro’s, dollars of ponden. Nee, wie een beetje mee is met zijn tijd, rekent binnenkort af in libra’s.

De libra is de naam van de digitale munteenheid en betaalinfrastructuur die Facebook volgend jaar wil lanceren. Met dat nieuwe virtuele betaalmiddel moet het straks mogelijk zijn even snel en gemakkelijk betalingen uit te voeren als het vandaag is een berichtje te sturen via WhatsApp of Messenger. In een eerste fase zal dat enkel lukken voor betalingen van persoon tot persoon, peer-to-peertransacties in het bankjargon. Maar op termijn is het de bedoeling de libra uit te laten groeien tot een wereldwijd betaalmiddel, waarmee je evengoed je taxi afrekent, een koffie koopt of kerstcadeaus bestelt op Bol.com.

Facebook wil daarmee naar eigen zeggen niet enkel het betaalverkeer vlotter maken, het wil digitaal betalen ook toegankelijk maken voor de 1,7 miljard mensen in vooral ontwikkelingslanden die geen toegang hebben tot klassieke bancaire diensten. Via het nieuwe systeem wordt het straks mogelijk in een handomdraai geld de wereld rond te sturen, zonder daar exorbitante commissies op te moeten betalen. ‘We want to empower the unbanked’, klinkt dat gespierd in het pr-praatje van Facebook. Dat het bedrijf straks via het speciaal daarvoor opgerichte dochterbedrijf Calibra commissies kan nemen op de vele transacties en zich zo verder onmisbaar kan maken in de levens van zijn gebruikers is handig meegenomen.

Facebook koppelt met de libra het beste van het verleden aan het beste van de toekomst.
Jurgen Ingels
Fintechpionier

Puur technisch gezien zit het plan alvast goed in elkaar. De libra lijkt op het eerste gezicht op een cryptomunt, genre bitcoin. Maar feitelijk heeft de Facebook-munt weinig uitstaans met de cryptomunten zoals we ze kennen. Ja, de ‘motor’ waarop de libra draait is een variant op de fraudebestendige blockchaintechnologie. Maar anders dan de ‘klassieke’ cryptomunten wordt de libra gekoppeld aan een mandje met stabiele munteenheden, om grote schommelingen in waardering te voorkomen. Het is de bedoeling van de libra een echt betaalmiddel te maken, geen speculatiemunt als de bitcoin.

Bovendien staat er een reële waarde tegenover elke libra die wordt gecreëerd. Elke euro die gebruikers in libra omwisselen gaat direct de reserves in, om daar te blijven tot de libra’s weer worden omgezet in ‘echte’ cash. Op dat moment wordt de libra die uit het systeem gaat ook vernietigd, waardoor op elk moment elke libra in omloop ‘gedekt’ is.

‘Facebook heeft duidelijk geleerd uit het verleden’, zegt fintechondernemer en -investeerder Jurgen Ingels enthousiast. ‘Het bedrijf koppelt het beste van verschillende werelden aan elkaar en laat de nadelen achter. In de libra combineert het de stabiliteit en de onderliggende waarde van het oude monetaire systeem met de veilige blockchaintechnologie van de toekomst. Zo krijg je een systeem dat in principe zowel betrouwbaar als gemakkelijk en veilig in gebruik is.’

‘Als er een manier bestaat om een globaal betaalsysteem van de grond te krijgen, zal het deze wel zijn’, beaamt Bjorn Cumps, professor financiële innovatie aan de Vlerick Business School. ‘Niet alleen combineert Facebook het beste van wat er al bestond in een totaal nieuw systeem, het bedrijf heeft ook de schaal om meteen een rol van betekenis te spelen.’ Daarmee doelt Cumps niet alleen op de 2,7 miljard maandelijkse gebruikers waar Facebook met zijn eigen diensten op kan teren. ‘Het is ook slim meteen met een hele hoop partners van start te gaan. Als die het systeem meteen omarmen, ontstaat een ecosysteem dat Facebook overstijgt. Als je geld dat je via Facebook ontvangt meteen weer kan uitgeven bij pakweg Spotify of Lyft, geeft dat een boost aan het vertrouwen.’

Klassieke banken kijken dus beter uit. Dat geldt niet zozeer voor de eerste fase. Het afhandelen van betalingen is niet direct de corebusiness van de gemiddelde bank. Maar als het systeem van de grond komt, staat de deur open naar meer. ‘De libra is open source, wat wil zeggen dat onafhankelijke ontwikkelaars er naar hartenlust applicaties rond kunnen bouwen’, legt Ingels uit. ‘Dan wordt het niet ondenkbaar dat straks ook leningen worden verleend, dat systemen ontstaan waarmee bedrijven hun personeel uitbetalen, of dat je kan gaan beleggen, allemaal met de libra. Ik denk dat dat wel eens een katalysator zou kunnen zijn die veel in beweging zet in de sector.’

De econoom Geert Noels zag er deze week alvast een kantelpunt in voor het huidige systeem. In het VRT-duidingsprogramma ‘De afspraak’ zag hij de libra zich tot het huidige betaalmodel verhouden als de iPhone tegenover de BlackBerry of de e-mail tegenover de post. ‘Over 10 of 20 jaar zullen we op deze dag terugkijken als een fenomenaal moment’, orakelde hij.

Kosten versus baten

De vraag is of we daar ook enthousiast over moeten zijn. Ja, als het even meezit, kunnen we straks met z’n allen gemakkelijker, veiliger, sneller en goedkoper betalen, over alle grenzen heen. Maar aan die baten voor de consument zijn potentieel ook stevige kosten verbonden voor de maatschappij en de economie, menen critici.

Dat begint met het mogelijk destabiliserende effect van de libra op ons financieel systeem, als de virtuele munt succesvol en dus enorm in omvang wordt. Maar het gaat evengoed over de financiering van criminaliteit, over het potentieel economisch ineen klappen van financieel fragiele regio’s als kapitaalvlucht wordt gefaciliteerd of over de slagkracht van centrale banken in economisch turbulente tijden.

‘We zijn met z’n allen enorme fans van innovatie’, zo drukt Ruben Verborgh, professor computerwetenschappen van de UGent, het uit. ‘Terecht, want dat maakt ons leven vaak gemakkelijker en beter. Maar het probleem met dit soort innovaties is dat vaak te weinig wordt stilgestaan bij de mogelijke consequenties. Die techjongens maken dan iets dat fantastisch in elkaar zit, maar waaraan gevolgen verbonden zijn waar niemand mee rekening had gehouden. Vervolgens voelt niemand zich geroepen daar verantwoording over af te leggen. Dat is problematisch.’

Dit holt de slagkracht van de centrale banken uit ten voordele van een handvol multinationals.
Chris Hughes
Ondernemer en ex-Facebook-topper

Facebook is wellicht het beste bewijs van die stelling. Het sociaal netwerk had in het prille begin als doel de wereld beter en democratischer te maken. De jongste jaren was het bedrijf echter de spil in het ene schandaal na het andere. Werd Facebook niet gebruikt om democratische verkiezingen mee te proberen verstoren, dan wel om haat en racisme te verspreiden, fake news de wereld rond te pompen, of - zoals in Myanmar - de zaadjes te planten voor een etnische zuivering. Dan zwijgen we nog over de grove privacyschendingen en het veelvuldige misbruik van de data van eigen gebruikers voor financieel gewin. Verder dan halfslachtige erkenningen dat Facebook het in de toekomst beter moest en zou doen, kwam het daarbij nooit. Dat klinkt wellicht niet meteen als een bedrijf dat u veel verantwoordelijkheid over uw geld wil gunnen.

Nu is Facebook die kritiek slim voorgeweest. Na de lancering van de libra zal Facebook de verantwoordelijkheid delen met alle stichtende partners - voorlopig 28 organisaties, waaronder de betaalkaartbedrijven Visa en Mastercard, techbedrijven als Spotify of Lyft, telecomspelers als Vodafone of Iliad en enkele ngo’s. Die organisatie - de Libra Association - zal onafhankelijk gerund worden vanuit Zwitserland, met Facebook als slechts één stem in een brede alliantie zonder centrale machthebber. Het bedrijf is zich duidelijk bewust van zijn eigen reputatie en door de verantwoordelijkheid te delen hoopt Facebook die horde van wantrouwen te kunnen nemen.

Brandhout

Alleen blijkt die structuur niet genoeg om critici de mond te snoeren. In een bijtend opiniestuk in de krant Financial Times maakt ondernemer en investeerder Chris Hughes - nota bene een mede-oprichter van Facebook - brandhout van de plannen. ‘Wat wordt voorgesteld als decentralisatie is in feite het verschuiven van monetaire slagkracht van de centrale banken van vooral ontwikkelingslanden naar een handvol multinationals’, klinkt het scherp. Die multinationals kunnen, in tegenstelling tot centraal bankiers, maar moeilijk ter verantwoording worden geroepen door democratisch verkozen politici.

Het is een kritiek die ook Verborgh uitspreekt. ‘In plaats van te decentraliseren ga je hier eigenlijk net heel veel macht centraliseren bij een klein groepje bedrijven. Willen we echt dat zo veel verantwoordelijkheid in zo weinig handen terechtkomt? Mij lijkt dat echt geen goed idee.’

Verborgh is ook kritisch voor de communicatie van Facebook, die erg inspeelde op de open aanpak en de gedecentraliseerde verantwoordelijkheid. ‘Goed en wel, maar met het dochterbedrijf Calibra staat Facebook wel gewoon op de eerste rij om te profiteren van het nieuwe systeem. Het heeft een technologische voorsprong als ontwikkelaar en een gebruikersbasis van 2,7 miljard mensen. Dan mag je nog zo veel de mond vol hebben over je open en gedecentraliseerd systeem, de facto zal het Facebook zijn dat net heel veel macht centraliseert in het ecosysteem. Er is geen sprake van een level playing field voor iedereen die mee wil doen.’

Open geest, geen open deur

Regulatoren wereldwijd houden de plannen dan ook van nabij in de gaten. Meteen na de aankondiging van de lancering van de libra, regende het reacties van overheden. Onder andere de Amerikaanse autoriteiten riepen Facebook al op het matje om de plannen in detail te komen doorspreken. De G7, de groep van de zeven grootste ontwikkelde economieën ter wereld, kondigde bij monde van de Franse minister van Financiën Bruno Le Maire aan dat ze een werkgroep opricht om de potentiële risico’s van de munt door te lichten. Daarbij worden ook de centrale banken en het IMF betrokken. Mark Carney, de gouverneur van de Bank of England, liet dan weer aan Financial Times weten de plannen te bestuderen ‘met een open geest, maar geen open deur’.

Ingels acht de kans niet onbestaande dat de komende jaren een golf van regulering over de techsector rolt. ‘Als ik een advocaat was, zou ik me daarin specialiseren’, grinnikt hij. ‘De komende jaren zal je werk genoeg hebben.’ Vanuit dat perspectief zou Facebook zichzelf met de libra dus een pad in de korf kunnen zetten. Wie weet wordt dit initiatief uiteindelijk het ultieme argument om big tech aan de ketting te leggen.

Verborgh ziet het zo’n vaart niet lopen. ‘Alles evolueert zo snel in deze industrie dat regulering gewoon heel moeilijk is. Je kan de facto als overheid eigenlijk niet anders dan achterophinken. En zelfs met regulering valt weinig te beginnen tegen een bedrijf van de schaal als Facebook als het er echt op aankomt.’

De computerwetenschapper ziet meer heil in de gebruiker zelf als dam tegen te machtige techbedrijven. ‘We onderschatten eigenlijk hoeveel macht we als individu hebben. Je kan simpelweg weigeren iets te gebruiken als je dat product eigenlijk niet echt nodig hebt. Je niet laten verleiden is soms gewoon de beste bescherming.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect