De Belg die schaakte met holdings en grootmachten

Edouard Empain liet zich door Leopold II overtuigen om een spoorweg in Congo te bouwen, mét gegarandeerd rendement. ©rv

Hoe slaagde Edouard Empain erin om vanuit het vooroorlogse België een zakenimperium met tentakels tot in China uit te bouwen? Door slim met bedrijven te schuiven en het ‘kleine’ België als troef uit te spelen, leert een doctoraat.

Als succesvolle ondernemers leren uit hun fouten, betaalde de Belg Edouard Empain (1852-1929) zijn leergeld in Venezuela. Op zoek naar internationale wingewesten die de grote mogendheden links hadden laten liggen, verwierf Empain in 1891 een concessie voor waterdistributie in de Venezolaanse hoofdstad Caracas. Het Latijns-Amerikaanse land was gezegend met een gezonde economische groei en politieke stabiliteit. Wat kon er misgaan?

Veel, bleek toen een schuldencrisis in Argentinië de hele regio besmette. ‘De Empain-groep heeft toen het politieke risico van investeren in Venezuela onderschat, waardoor haar eerste overzeese avontuur grondig fout liep’, vertelt Tobit Vandamme, die aan de Universiteit Gent zopas een doctoraat afrondde over het businessimperium van Empain.

16 landen

De ondernemer trok lessen uit het Venezolaans fiasco en timmerde onvervaard verder aan een bedrijvengroep die uiteindelijk 16 landen omspande, 22.000 werknemers telde en aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog tot de vijftig grootste bedrijven van Europa behoorde. Tot de activiteiten behoorden tram- en spoorwegen en de productie en distributie van elektriciteit, en dat tot in Rusland, China en Egypte.

Edouard Empain. ©rv

De groep illustreert hoe het ‘kleine’ België op economisch vlak toen fameus boven zijn gewicht bokste. Als handelskampioen behoorde ons land tot ’s werelds tien grootste economieën. Ook de Brusselse beurs had nog uitstraling en was samen met die van Parijs de speeltuin van Empain, die een gewiekste trader in zijn eigen complexe netwerk van aandelen bleek.

Empains avontuur liet Vandamme toe te bestuderen hoe een ondernemer uit een kleine maar open economie als België erin slaagde mee te surfen op de eerste grote globaliseringsgolf (1870-1914). Paradoxaal genoeg gebeurde dat tegen een achtergrond van toenemend protectionisme en nationalisme. Die spanning tussen globalisering en nationalistisch spierballengerol doet interessant genoeg aan vandaag denken.

Empain dankte zijn succes deels aan zijn handig gemanoeuvreer in het politieke steekspel van de wereldmachten. Wat had zijn Venezolaanse fiasco hem daarover geleerd?
Tobit Vandamme: ‘Empain opereerde in een complexe periode waarin bedrijven - zeker uit kleine landen - strategisch te werk moesten gaan. Een goede relatie met politieke machthebbers - zowel lokaal als internationaal - was cruciaal. De Empain-groep had dat nagelaten in Venezuela. Door lokale investeerders en politici geen graantje mee te laten pikken keerde de elite zich er uiteindelijk tegen de aanwezigheid van een buitenlandse investeerder in een gevoelige sector als water.’

‘Empain had zich evenmin verzekerd van de steun van een grootmacht als Frankrijk, wat hij bij latere investeringen wel zou doen. Je verwerft dan meteen de steun van de Franse diplomatie, die veel meer gewicht in de schaal kan leggen dan België. Empain gaf een stukje onafhankelijkheid op door zich open te stellen voor Frans kapitaal en Franse bestuurders, maar daar vond hij een antwoord op door slim gebruik te maken van aparte bedrijven voor verschillende landen of activiteiten. Elk van die bedrijven kon dan het gewenste nationale kleurtje krijgen - zoals het Britse in Egypte - maar de achterliggende controle bleef Belgisch door die bedrijven samen te brengen in een groep met anker in Brussel en Parijs.’

Zo’n typisch Belgische holdingstructuur is lang verguisd in internationale bedrijfshistorische kringen, maar u breekt er een lans voor in uw doctoraat?
Vandamme: ‘In mijn doctoraat herwaardeer ik de bedrijvengroep of holding, een in België populair instrument dat Empain als geen ander bespeelde. Het stelde hem in staat samen met zijn broer François hun imperium als een soort familiebedrijf te besturen. Via een piramidestructuur met soms vier vennootschappen tussen de eigenlijke bedrijfsexploitatie en Empain kon hij maximale controle behouden met een minimum aan kapitaal.’

‘Bovendien stelde de oprichting van telkens een nieuw bedrijf voor een nieuwe activiteit hem in staat daar gericht extern kapitaal voor op te halen. Bij lokale ondernemers indien opportuun, zonder dat die laatsten aan de moederholding konden komen. Empain stond op zijn onafhankelijkheid. Daarom richtte hij ook een eigen bank op. Met al die aparte bedrijven beperkte hij tot slot het gevaar op besmetting van de hele groep als het ergens fout ging.’

Empain kocht artikels in de kranten om ervoor te zorgen dat elke beursintroductie een succes zou worden.
Tobit Vandamme
bedrijfshistoricus UGent

Empains vele beursnoteringen in Brussel en Parijs, met kruisparticipaties en dubbelnoteringen, gaven hem tegelijk de kans bij te verdienen als sluwe handelaar in zijn eigen aandelen.
Vandamme: ‘Empain was een begenadigd beursspeculant die inspeelde op koersverschillen voor eenzelfde aandeel in Brussel en Parijs en schoof met aandelenpakketten als koersen gunstig stonden. Beleggers volgden wat hij deed, en als hij weer eens een bedrijf naar de beurs bracht, kreeg dat heel wat aandacht. Hij kocht trouwens artikels in de kranten om ervoor te zorgen dat elke beursintroductie een succes zou worden.’

Hij had dan ook veel kapitaal van Belgische en Franse spaarders nodig om zijn strategie van schaalvoordelen en verticale integratie te realiseren, stelt u.
Vandamme: ‘Empain had voortdurend kapitaal nodig voor de uitbreiding van zijn geïntegreerde groep. Het begon met concessies voor de uitbating van tram- en buurtspoorwegen, wat begin jaren 1880 een broodnodige afzetmarkt creëerde voor het spoorwegmateriaal van La Métallurgique, zijn eerste werkgever. Hij sprong daarna op de elektrificatie van spoorvervoer, waarvoor hij niet alleen het elektrisch materiaal produceerde maar ook eigen elektriciteitscentrales bouwde. Die stroom kon hij dan meteen leveren aan andere afnemers zoals overheden en industriële bedrijven.’

‘Overheden in Latijns-Amerika of China wilden graag moderne infrastructuur, maar hadden het kapitaal er niet voor, zodat ze haast verplicht waren aan te kloppen bij buitenlandse investeerders als Empain. Die haalde daarop alles uit de kast om de beste voorwaarden voor een concessie te onderhandelen.’

Empain onderhandelde zelfs een goede deal met koning Leopold II voor een spoorlijn in Congo.
Vandamme: ‘Leopold II was altijd op zoek naar excentrieke ondernemers die hem wilden steunen in zijn louche Congolese plannen. Hij had gemerkt wat Empain had verwezenlijkt in China, waar de ondernemer handig Belgiës neutrale houding had uitgespeeld.’

‘De koning vond Empain bereid een spoorweg naar Katanga aan te leggen. Het ging om een enorme investering, al stonden er royale voorwaarden tegenover, zoals een gegarandeerd rendement van 4 procent per jaar en uitgebreide landconcessies voor grondstoffenexploitatie. Maar voor Empain was het geen puur zakelijke relatie, anders had hij niet zoveel risico genomen. Hij zag prestige in een samenwerking met Leopold II en was geflatteerd door diens aandacht. Empain was van bescheiden afkomst.’

Globalisering ging toen hand in hand met oprukkend protectionisme en nationalisme. Zijn er parallellen met vandaag?
Vandamme: ‘Het protectionisme vóór WO I kon de groei van de wereldeconomie niet afremmen. Ook vandaag lijkt het meer gepraat dan actie. Je merkt wel dat de nationaliteit van bedrijven opnieuw belangrijk wordt, zoals bij de gesaboteerde overname van PostNL door Bpost. Overheden grijpen weer actiever in als strategische sectoren in het spel zijn.’

‘Ook Empain was actief in strategische sectoren. In Frankrijk was er indertijd veel weerstand tegen buitenlandse investeerders, al vond men het in de praktijk niet erg dat de Parijse metro in handen van Empain was. Zolang hij er als een kameleon een Frans sausje over kon gieten, was het goed.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect