interview

'De kortste weg tussen twee mensen is een kop koffie'

Mokhtar Alkhanshali ©Diego Franssens

Mokhtar Alkhanshali is goed op weg om rijk te worden met koffie uit zijn vaderland Jemen, en beroemd werd hij als hoofdpersonage uit de jongste roman van Dave Eggers.

Wij kennen mokka als een smaak, van ijsjes vooral. Maar met een hoofdletter wordt het een havenstad in Jemen. Ooit was ze de draaischijf van de handel in koffie, want ooit was koffie een belangrijk exportproduct van dat land. ‘Ik ben wellicht de enige Jemeniet die wil toe geven dat de eerste koffieplant in Ethiopië stond’, glimlacht Mokhtar Alkhanshali, in het weelderige decor van de Plantentuin van Antwerpen. ‘Maar de Ethiopiërs oogstten haar niet, en ze dronken ook geen koffie. Het allereerste kopje koffie werd in Jemen gedronken.’

Alkhanshali weet dat zelf nog niet zo lang. Tot voor kort woonde hij in San Francisco, ver weg van het land van zijn voor vaders. Om er te kunnen leven werkte hij als portier in de chique Infinity-building. Mensen als Sean Parker, de oprichter van Napster en een van de eerste investeerders in Facebook, en Sean Penn, de eeuwig rebelse acteur, hadden daar een appartement. Bedrijven als Spotify en Uber hielden er kantoor.

Ik begreep pas hoe groot en beroemd Dave Eggers is toen hij me uitnodigde voor een diner en me voorstelde aan Bono.

Op een dag maakte een vriendin hem erop attent dat aan de overkant van de straat, voor het gebouw van Hills Bros. Coffee, een bijzonder standbeeld stond. Een meer dan levensgrote, in brons gegoten gestalte van een Jemeniet, compleet met djellaba en Arabische slippers met een hoge punt, die koffie slurpt uit een grote kop. ‘Toen raakte ik geïntrigeerd door het verhaal van de koffie uit Jemen. (glimlacht) Het zal vreemd klinken, maar tot pakweg zes jaar geleden dronk ik zelf amper koffie.’

Mokhtar - ‘Mijn naam heeft niets met Mokka te maken, hij betekent: de uitver korene’ - is de zoon van Jemenitische migranten die in de jaren tachtig naar de Verenigde Staten trokken. Hij werd onderweg, in Liverpool, geboren. Met uiteindelijk zeven kinderen woonden ze in Tenderloin, met voorsprong de guurste buurt van San Francisco.

‘Het is de buurt met de grootste armoede, de meeste drugs en het zwaarste geweld’, zegt hij. ‘Daar van een eigen zaak dromen was eigenlijk onvoorstelbaar. Zelfs een leven buiten Tenderloin was dat. Op mijn twaalfde kende ik niemand die hogere studies deed. Mijn vader was buschauffeur. Ik dacht: ‘Als ik dat ook ooit kan worden en een ziekteverzekering kan betalen, zal mijn leven al geslaagd zijn.’

Vandaag is Alkhanshali dertig en heeft hij dertig mensen in dienst bij zijn koffiehandel Port of Mokha Coffee. Hij verdeelt de koffie van honderden kleine Jemenitische boeren over de hipste koffiehuizen van de wereld. Op sommige plekken in San Francisco betaal je 16 dollar voor een kop.

Dat is veel geld. Beoordeelt u elk land op zijn koffie? En is een koffie die maar 2 euro kost dus een slechte?

Mokhtar Alkhanshali: ‘Eerlijk? Ik heb geleerd dat landen met een oude koffiecultuur meestal slechte koffie hebben. De evolutie naar fast food heeft zich ook vertaald in fast coffee. Ik probeer naar koffie te kijken zoals naar wijn en hoe die dertig jaar geleden in Napa Valley (in de Amerikaanse staat Californië, red.) werd ontwikkeld.’

‘Mensen willen vandaag weten waar hun voedsel vandaan komt. Zo is het ook met koffie. Als je anderhalve euro voor een kop betaalt, kan die onmogelijk goed zijn. Op zijn minst is hij niet eerlijk. Iémand, een koffieboer uit Guatemala bijvoorbeeld, betaalt daar de rekening voor. We staan daar niet meer bij stil. Zoals we er niet meer bij stilstaan dat sommige mensen die onze iPhones maken zelfmoord plegen omdat ze worden uitgebuit.’

Waarom is sociaal ondernemerschap zo belangrijk voor u?

Alkhanshali: ‘De manier waarop onze voeding wordt geproduceerd, verdeeld en geconsumeerd, is niet duurzaam. Daarom is disruptie nodig. En sociaal ondernemerschap. Het is het antwoord op de vraag hoe je tegelijk geld kan verdienen en een positieve impact op de wereld kan hebben. In mijn geval op Jemen.’

Ik heb geleerd dat landen met een oude koffiecultuur meestal slechte koffie hebben.
Mokhtar Alkhanshali
Koffieondernemer uit Jemen

‘Ik ben erg geïnspireerd door Rwanda en hoe koffie dat land, na die verschrikkelijke genocide, economisch weer op de been bracht. Voor de oorlog wist niemand iets over de ‘specialty coffee’ van Rwanda. Met koffie uit Jemen zou het net zo kunnen gaan. De boeren, onder wie de koffieboeren, zijn er de armste mensen. Terwijl specialty coffee overal in de wereld de markt veroverde, bleef Jemen achter. Ik probeer voor hen nu een brug naar een betere toekomst te zijn.’

‘Dat ik als Jemeniet in San Francisco terechtkwam, is een gelukkig toeval. Die stad is historisch gezien een belangrijke koffieplek. Alle koffie die via het Panamakanaal uit Colombia en Brazilië komt, arriveert daar. En Jemen was het eerste land waar koffie werd gecommercialiseerd. In de 17de eeuw al werd het door Europese handelaars ontdekt en de Nederlandse Verenigde Oost-Indische Compagnie haalde er de koffie die ze naar de hele wereld verscheepte. Toen ik me in de geschiedenis van de koffie ging verdiepen, kreeg ik het vertrouwen om mijn pad te effenen. Meer dan een carrière was het een roeping.’

Dat Mokka bestaat en in Jemen ligt, weten wellicht weinig mensen.

Alkhanshali: ‘Dat weet niemand. Ik kende zelf alleen maar wat oude verhalen van mijn grootvader. Toen ik twaalf was en op het slechte pad dreigde te geraken, stuurde mijn vader me voor een jaar naar mijn grootvader in Jemen. (lacht) Jemen was een beetje een bootcamp voor mij. Ik wist niets van het land en stopte voor ik vertrok mijn koffer vol water. Toen mijn vader me vroeg waarom, antwoordde ik: ‘Omdat Jemen woestijn is, toch?’

‘Ik zag er veel arme mensen en ging me schuldig voelen over mijn privileges in San Francisco en hoe ik mijn tijd er verdeed. Het was een cultuurshock. Mijn kennis van het Arabisch was toen niet zo goed. Op een dag stuurde mijn oma me uit om een kip te kopen. Tot dan was dat voor mij: kippenfilet in een plastic pakje in de supermarkt. De man bij wie ik ging, vroeg me iets. Maar ik verstond hem niet en ik dacht dat hij me te veel wilde laten betalen. Dus ik schudde van nee. Ik kreeg de bloedende kip met afgehakte kop in een plastic zak mee. Thuis lachte mijn oma me uit. Bleek die man te hebben gevraagd of hij de kip moest pluimen. Daar had ik dus nee op geantwoord.’

Vele jaren later keerde Alkhanshali terug naar Jemen. Wijzer, gedrevener, en geïnspireerd door het standbeeld van de koffieslurpende Jemeniet in San Francisco. Hij wilde iets van zijn leven maken en wilde het land waar in de 15de eeuw de eerste kop koffie was gezet en door soefimystici gedronken - ‘In Ethiopië kauwden ze op de bonen, maar het waren Arabieren die de bonen roosterden’ - opnieuw op de koffiekaart zetten.

‘De geschiedenis van koffie is een van mijn favoriete onderdelen van dit verhaal’, zegt Alkhanshali. ‘In koffiehuizen in Brussel, Wenen en Londen zaten filosofen, politici en journalisten met elkaar te praten. De eerste kranten werden in koffiehuizen gemaakt. De Franse, Amerikaanse en Russische revoluties werden er opgezet. Ik denk echt dat koffie de geschiedenis mee heeft bepaald. Een kop koffie is de kortste weg tussen twee mensen. Het is sociale brandstof.’

Maar in Jemen was de koffiecultuur weg. De teelt van qat, een licht stimulerende drug, bracht meer op en nam alles over. Per koffieboer vond je nu zeven qatboeren. Dat werd Alkhanshali’s missie: boeren overtuigen weer werk te maken van de productie van koffie. Zes jaar later is Port of Mokha Coffee het resultaat.

Hoe overtuigde u de boeren in Jemen voor koffie te kiezen? Want opbrengen deed het niet.

Alkhanshali: ‘Ik had me goed voorbereid. Ik had Coffee Q Grader gevolgd, een opleiding tot koffiesommelier. Ik wist dat de productie omhoog kon gaan door de boeren meer te betalen. Zo kon ik een markt aanboren en ontwikkelen die een alternatief kon zijn voor de drugs. Ik trok naar 32 regio’s in Jemen, nam overal notities over de teeltwijzen en verzamelde in totaal 21 samples. Na vier maanden keerde ik terug naar de VS met die 21 stalen. Negentien ervan bleken waardeloos van kwaliteit. Sommige bonen waren gewoon gedroogd in de stal waar de kippen kakten. Maar de laatste twee scoorden een 90-plus, wat uitzonderlijk goed is.’

Grappig dat het land waar uw vader u ‘op strafkamp’ stuurde om met beide voeten op de grond te komen, het land werd dat u succes zou brengen.

Alkhanshali: (lacht) ‘Dat klopt. Ik had snel door dat je met microkredieten succes kon hebben. Een van mijn favoriete quotes is: ‘Geef hun geen vis, maar leer hun vissen.’ In 2013 ben ik nog eens teruggegaan naar Jemen en toen vond mijn vader dat ‘raar’. De geplande twee maanden werden er vier, dan een jaar en uiteindelijk bijna drie jaar. Toen had mijn vader pas door dat het serieus was.’

Klopt het dat u voor de afreis investeerde in een duur Zwitsers horloge, een zilveren ring, een lederen notitieboekje en een bril met een montuur uit 1941?

©Diego Franssens

Alkhanshali: ‘Kijk, dit is die ring en dit is die bril. Mijn horloge en mijn boekje liggen in mijn hotelkamer. Ik dacht dat ik meer kans zou maken als ik er goed uitzag. Als een soort zakenman.’

En dat werkte?

Alkhanshali: ‘Ja. Ze zagen me niet als een buitenlander omdat ik eruitzie zoals ik eruitzie en omdat ik Arabisch spreek, maar als iemand die verstand had van zaken. Dus ik kon hun vragen om - als ik hun meer betaalde - alleen de rode bonen te plukken, in plaats van álle bonen.’

Het wordt 2015 in dit verhaal, en meer bepaald 25 maart 2015. Jemen, een land dat bij ons toch vooral een vieze oorlogssmaak heeft en dat deze week nog in het nieuws kwam door de noodkreet van de Verenigde Naties over de dreigende hongerdood voor 13 miljoen mensen, kreeg een lading bommen over zich heen. Bommen uit Saoedi-Arabië.

©Diego Franssens

Alkhanshali haalt zijn iPhone boven en scrolt door zijn foto’s. ‘Dit zag ik.’ Op de foto zie je de flitslichten van een bombardement in de hoofdstad Sanaa. ‘De dag nadien zou ik weer naar huis vertrekken, om op tijd te zijn voor een koffiebeurs in Seattle. Maar plots brak de oorlog uit en vanuit mijn kamer zag ik de wereld om me heen in brand schieten.’

De bommen die Saoedi-Arabië boven het land van uw voorvaderen dropt, werden geleverd door de VS, uw tweede vaderland.

Alkhanshali: ‘Bovendien wilden ze mij en andere Amerikanen niet helpen het land uit te komen. In Aden ben ik drie dagen gekidnapt door Houthi-rebellen, ik dacht dat ik zou sterven. Maar in de gevangenis waar ze me geblinddoekt vasthielden, hoorde ik de bewakers spreken over de haven van Mokka en hoe mensen daar met bootjes wegraakten naar Djibouti. Dat was mijn doel.’

Nog een foto, ook op zijn iPhone: Alkhan shali in dat bootje, met iPhone-oortjes in. Hij noemt het zijn ‘getaway selfie.’ Eén dag varen was het. ‘Wanneer doe je zoiets? Als het je enige reddingsmiddel is. Dat gold voor mij en dat geldt voor de vluchtelingen die nu vanuit Syrië naar Europa willen komen.’ Hij haalde het. Via Djibouti ging het naar Kenia, dan naar Amsterdam, vervolgens naar San Francisco. Met een Samsonite vol koffie stalen, net op tijd voor de beurs in Seattle.

Hoe overleeft iemand een week angst in de oorlog?

Alkhanshali: ‘Opgroeien in Tenderloin hielp. Als kind zag ik wapens, doden, dingen die een kind beter niet ziet. Ik ben nog altijd in therapie. Vuurwerk kan ik niet meer verdragen. En in een restaurant ga  ik nooit meer met mijn rug naar de zaal zitten.’

Dave Eggers schreef uw verhaal  in ‘De monnik van Mokka’.

Alkhanshali: ‘Ik kende Dave al sinds 2009, maar ik wist niet dat hij zo’n bekende schrijver was. Dat zie je ook aan niets bij hem. Hij heeft een oude klaptelefoon en geen wifi in zijn huis. Hij is een hele gewone man. We leerden elkaar kennen via een gemeenschappelijke vriend. Toen hij hoorde dat ik in Jemen vastzat, zei hij: ‘Daar wil ik een boek over schrijven.’’

‘Zelf zag ik daar niets in. Tot ik het aan een vriend vertelde. Die zocht Dave op Google Afbeeldingen en zei: ‘Is dit de  Dave Eggers die je bedoelt? Man, dat is een van de bekendste Amerikaanse auteurs, bijna al zijn boeken worden verfilmd!’ Toen ontdekte ik pas hoe groot hij was. (lacht) En toen hij me even later uitnodigde voor een diner en hij me voorstelde  aan Bono (de zanger van U2, red.) had ik  het helemaal door.’

‘Maar ik begreep nog altijd niet dat hij zes maanden tijd zou nodig hebben voor een boek over mij. Uiteindelijk werd het drie jaar. Dave ging mee op koffiecursus en reisde naar Djibouti, Ethiopië en Jemen.’

Als kind las u Harry Potter en als  portier ‘Das Kapital’. Wie heeft u het  meest beïnvloed: Harry of Karl Marx?

Alkhanshali: ‘Goeie vraag. Boeken waren voor mij toen de enige kans om te reizen. Elke bladzijde bracht me in een andere wereld. Zeker Harry Potter. Kinderen herkennen zich in het gevoel dat ze niet bij hun familie horen. Ook voor mij was dat een eyeopener: misschien is er meer in dit leven. ‘Das Kapital’ was een geschenk van een vriendin. De Bay Area in San Francisco staat bekend als progressief en dat boek gaf me inzicht in de ongelijkheid tussen klassen. Ik denk dat het me leerde wat sociale impact kan zijn.’

Hoe vreemd is het dan om uw  eigen verhaal te lezen, via de pen  van Dave Eggers?

Alkhanshali: ‘Goh, onwezenlijk. Twee dagen geleden was ik te gast op een middelbare school en daar stond dat boek op de verplichte lectuurlijst. Die gasten hadden gedichten geschreven over mij, ze wisten alles over mijn leven. Dat is heel gek.’

‘Onlangs nam ik een Uber-taxi en veel Uber-chauffeurs zijn van Jemenitische origine. Die kerel begon me te vertellen over een boek dat hij had gelezen over een man die met koffie uit Jemen bezig was. Hij haalde zijn smartphone boven om me een video van CNN te laten zien. Toen zag hij het pas: ‘Nee maar, dat ben jij!’

Wat leren die jongeren van  zo’n ontmoeting met u?

Alkhanshali: ‘Ik zeg hun altijd: ‘Zoek je roeping, niet je carrière. En maak gerust fouten, maar doe het snel.’ Ik heb tientallen fouten gemaakt, maar kijk: ik ben nog altijd maar dertig.’

 In 2016 zag Alkhanshali, vanuit het appartement dat Dave Eggers een tijd betrok in de Infinity-toren, zijn eerste container met een halve ton koffie de haven van Oakland binnenvaren. In 2017 was dat al 14 ton. Hij levert nu onder meer aan giganten als Blue Bottle Coffee, maar hij verkoopt ook online. En straks wil hij ook in landen als Guatemala en Ethiopië zaken gaan doen.

Bij uw verhaal valt altijd de term  ‘American Dream’. Maar is uw verhaal niet eerder een Jemenitische droom?

Alkhanshali: ‘De term ‘American dream’ zou in elk geval niet door de Amerikanen  gemonopoliseerd mogen worden. Als ik vluchtelingen zie, zie ik geen arme mensen. Ik zie menselijk kapitaal. Helaas is de buitenlandpolitiek van veel landen erop gericht ze buiten te houden.’

‘Door wat ik doe, geef ik mensen in  Jemen werk. Zij zijn gelukkig en willen hun land niet verlaten. Maar willen ze dat toch, ontvang ze dan met open armen.  De VS zijn daarop gebouwd. Nu de president ‘Make America Great Again’ horen zeggen, terwijl hij muren wil bouwen... (denkt na) Van die xenofobie en die zwarteschapenretoriek dat Chinezen onze fabrieken, moslims onze veiligheid en Mexicanen onze jobs afnemen, begrijp ik echt  helemaal niets.’

 Voorlopig is ‘De monnik van Mokka’  alleen een boek. Misschien wordt het  ooit, net als onder meer Eggers’ andere boek ‘The Circle’, verfilmd. De gedachte dat iemand dan Mokhtar Alkhanshali zal spelen, vindt hij zo mogelijk nog vreemder dan een boek over zichzelf te  lezen. ‘Het zou ook vreemd zijn om ‘Based on a true story’ te lezen en dan toch iets anders te zien.’

Welke soundtrack zou bij de film  passen?

Alkhanshali: ‘Daar heb ik nog niet over nagedacht. Toen ik gevangenzat, luisterde ik via mijn oortjes naar Beyoncé. Maar toen ik in Mokka naar de boot stapte die me naar Djibouti bracht, zette ik op Spo tify één liedje op repeat: ‘Now & Forever’ van Drake. Die zinnetjes bleven maar door mijn hoofd gaan: I’m leaving, I’m leaving, I’m gone. I don’t want to miss my boat. Maar ook: I’m afraid I’mma die before  I get where I’m going.’

  

Mokhtar Alkhanshali was in ons land om een keynote speech te houden op de uitreiking van de Bertjes, een prijs voor innovatief ondernemerschap.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect