Advertentie
analyse

De onopgemerkte voedselcrisis die miljarden kost

In het afgelopen jaar riepen de Belgische supermarkten ruim 200 producten terug.

Supermarkten in heel Europa roepen al een jaar duizenden mogelijk giftige producten terug van bij de klant. Bij het grote publiek is er amper deining, maar wel bij bedrijven. ‘Dit is dure voedselverspilling.’

Cordon bleu van Aldi, Lidl, Jumbo en Delhaize. Dat is de recentste toevoeging aan de lijst van producten die supermarkten op bevel van de Belgische voedselwaakhond FAVV uit de winkelrekken halen en terugroepen bij hun klanten. Er zit mogelijk te veel ethyleenoxide in, een pesticide die kanker kan veroorzaken.

De lijst wordt almaar langer. In het afgelopen jaar riepen de Belgische supermarkten ruim 200 producten terug. In heel Europa gaat het om duizenden producten. De terugroepacties kostten de Belgische voedingsbedrijven al miljoenen euro’s. Op Europese schaal gaat het om miljarden, zegt Fevia, de belangengroep van de Belgische voedingsbedrijven.

Wat is er aan de hand?

In Europees voedsel wordt al een jaar te veel ethyleenoxide aangetroffen. Die pesticide verhoogt de kans op kanker.

Hoe ernstig is de dreiging?

Wie af en toe ethyleenoxide opneemt, loopt geen direct gevaar. Maar wie het geregeld eet - bijvoorbeeld dagelijks - loopt wel een risico.

Welke gevolgen hebben de terugroepacties?

Supermarkten en voedselbedrijven in Europa moesten duizenden producten terugroepen van bij de consument. Ook in België waren er ruim 200 terugroepacties. Die kosten de bedrijven handenvol geld. Een product terugroepen kost meerdere tienduizenden euro’s, valt te horen bij supermarkten en voedingsbedrijven.

Voedselcrisissen als deze veroorzaken doorgaans veel deining. Denk aan de fipronilcrisis enkele jaren geleden of - nog langer geleden - de dioxinecrisis. Nu lijken weinigen ervan wakker te liggen. Toch is de crisis al een jaar bezig en lijden bedrijven veel schade.

De bal ging aan het rollen toen in de zomer van vorig jaar een Italiaans voedingsbedrijf besloot zijn producten te testen op ethyleenoxide. De vergiftigde sesam die in de producten zat, bleek te zijn gepasseerd en verwerkt in België. Vanuit India was de sesam via de Antwerpse haven bij de grondstoffenimporteur Ranson terechtgekomen. Die verkocht het zaad nietsvermoedend aan allerlei voedingsbedrijven, die het in hun producten verwerkten en daarna verspreidden over Europa.

‘Meteen na de ontdekking in Italië werden wij onmiddellijk op de hoogte gesteld door de Belgische leverancier’, zegt Herman Diricks, de topman van het FAVV. ‘We hebben alle andere Europese voedselagentschappen gewaarschuwd, zoals bij elke onregelmatigheid met voedsel.’

Voedselagentschappen en bedrijven in heel Europa schoten in actie. Europese voedingsbedrijven zijn verplicht de veiligheid van hun producten doorlopend te controleren. Als ze aanwijzingen hebben dat er mogelijk iets mis is, moeten ze hun nationale voedselagentschap waarschuwen en controles uitvoeren. Een golf van terugroepacties ontstond. Ook andere loten sesamzaad uit India bleken besmet. Sommige Indiase sesamverwerkers steriliseren het zaad met ethyleenoxide. Dat is verboden in Europa.

Een half jaar lang werden elke week terugroepacties van producten met sesamzaad aangekondigd: koekjes, hamburgerbroodjes, bagels... ‘De terugroepacties waren verspreid over een lange tijd omdat het over verschillende loten ging en de zaden in een groot aantal producten worden verwerkt’, zegt Diricks. ‘Bovendien konden maar weinig Europese laboratoria die op ethyleenoxide testen. Ze werden overrompeld.’ Het aantal labo’s dat ethyleenoxide kan opsporen nam intussen toe - de opsporing ervan is lucratief geworden.

Toch komen er om de zoveel dagen nieuwe terugroepacties bij. De bedrijven en het FAVV breidden hun controles uit naar andere producten. Vlak voor de zomer troffen ze ethyleenoxide aan in kruiden als peper, gember en kurkuma. Ook johannesbroodpitmeel was besmet. Dat middel maakt producten zoals roomijs en kaas smeuïg. Onder andere ijsjes van Mars en Ola verdwenen uit de rekken. Net als Heks’nkaas, een van de typisch Hollandse producten die Albert Heijn verkoopt.

Terugroepacties

‘De bedrijven en de voedingsautoriteiten controleerden in het afgelopen jaar verschillende soorten producten’, zegt Diricks. ‘Met een aantal producten was niets aan de hand, maar dus wel met sesam, kruiden en johannesbroodpitmeel. Zeker dat laatste heeft verregaande vertakkingen.’ Johannesbroodpitmeel wordt verwerkt in voedingsproducten die verwerkt worden in voedingsproducten die verwerkt worden in voedingsproducten...

De terugroepacties zijn een zware last voor de supermarkten. ‘De kosten kunnen oplopen tot tienduizenden euro’s per teruggeroepen product’, zegt Hans Cardyn, de woordvoerder van de supermarktfederatie Comeos. Ook de voedingsbedrijven verloren handenvol geld aan ethyleenoxide.

Vaak kunnen de getroffen bedrijven de schade niet recupereren. Een cascade van schadeclaims ontstaat. ‘We moesten onder andere onze preparé terugroepen’, zegt Geert Ally, de CEO van de vleesverwerker Meat & More. ‘Ik vroeg daarop een vergoeding aan mijn sauzenleverancier. Die sprak zijn kruidenleverancier aan en die vroeg op zijn beurt een vergoeding aan zijn leveranciers. Vaak weigeren hun verzekeraars de schade te vergoeden, waardoor ook wij niet altijd ons geld krijgen.’

‘Er worden producten teruggeroepen die geen gevaar vormen voor de volksgezondheid. Zo worden tonnen voedsel verspild.
Hans Cardyn
Woordvoerder van de supermarktfederatie Comeos

De laatste schakel in de ketting is vaak het voedingsbedrijf in India, waar het ingrediënt vandaan komt. ‘Maar daar de kosten recupereren, blijkt vaak onmogelijk’, zegt Fevia.

De supermarkten en de voedingsbedrijven hebben begrip voor de terugroepacties. ‘Veiligheid voor alles’, klinkt het. Maar er is wel wrevel over de ‘strenge manier’ waarop de Europese voedselagentschappen te werk gaan.

Ze roepen elk product met een ingrediënt met te veel ethyleenoxide terug, ook al zit er maar heel weinig van dat ingrediënt in het teruggeroepen product. ‘In onze preparé was het probleem een kruid in de saus’, zegt Ally van Meat & More. ‘Via kansberekening konden we perfect aantonen dat er geen te hoge concentratie ethyleenoxide in de preparé zat.’

Ook Comeos en Fevia zeggen dat nodeloos producten uit de rekken worden genomen. ‘Er worden producten teruggeroepen die geen gevaar vormen voor de volksgezondheid’, zegt Cardyn van Comeos. ‘Tonnen voedsel worden verspild. De teruggeroepen producten mogen niet verwerkt worden in voeding, maar moeten worden vernietigd.’

‘Kans op kanker is klein’

Wie te grote hoeveelheden ethyleenoxide eet, loopt een verhoogd risico op kanker. Vooral op nier-, lever- en maagkanker. ‘Toch is paniek niet nodig’, zegt Bruno De Meulenaer, hoogleraar chemische voedselveiligheid aan de Universiteit Gent.

‘De concentraties ethyleenoxide die zijn aangetroffen in Europees voedsel zijn zeer laag’, zegt hij. ‘Alleen als je het gecontamineerde product herhaaldelijk eet - bijvoorbeeld dagelijks - loop je een verhoogd risico op kanker.’

Het risico ligt niet veel hoger dan normaal, zegt hij. ‘Een nulrisico bestaat niet. Iedereen loopt het risico om kanker te krijgen. Dagelijks komen we in contact met verschillende kankerverwekkende producten: alcohol, de zon... Die verhogen allemaal het risico op kanker.’

Toch vindt hij het correct dat de overheid streng optreedt tegen ethyleenoxide. ‘Het kot zou te klein zijn als de Belgische voedselwaakhond FAVV deze kwestie zou negeren. Een overheid moet alles doen om te vermijden dat burgers ziek worden. De kans bestaat nu eenmaal dat er mensen zijn die ongezonde hoeveelheden ethyleenoxide binnenkrijgen. De overheid probeert terecht die mensen te beschermen.’

De strenge aanpak is het resultaat van het beleid dat de Europese Commissie afgelopen zomer op poten zette. Waarnemers zeggen dat vooral Frankrijk een voorzichtigheidsprincipe hanteert en hamert op strenge regels.

Diricks beklemtoont de noodzaak van één aanpak voor heel Europa. ‘Ik kan begrijpen dat er kritiek is, maar dan moet dat Europees opgelost worden. Anders krijgen we een kakofonie. Dan doet het ene land het zus en het andere land zo. Dat verstoort de concurrentie tussen de Europese bedrijven. Bovendien leidt een geharmoniseerde aanpak ertoe dat de consument in elke lidstaat op dezelfde manier wordt beschermd.’

Er lijkt stilaan beweging te komen op Europees niveau. Vorige week stuurde de Belgische minister van Landbouw David Clarinval (MR) een brief naar de Europese Commissie. Hij vraagt om opnieuw te werken met risicoanalyses op basis van het eindproduct. Op de Belgische vraag kwam nog geen antwoord, maar het kabinet van de minister verwacht dat de oproep ‘weerklank zal krijgen’.

Vallen er lessen te trekken uit deze stille voedselcrisis? Het is opvallend dat tot een jaar geleden nergens in Europa systematische gecontroleerd werd op ethyleenoxide. Er waren geen indicaties dat het gif in het voedsel kon zitten, zeggen de voedselagentschappen.

‘Overheid kan niet alles’

Het is onmogelijk een garantie te geven dat ons voedsel 100 procent veilig is, zeggen wetenschappers. ‘Er komen jaarlijks duizenden tonnen voedsel Europa binnen en er kunnen meerdere pesticides in zitten’, zegt Bruno De Meulenaer, hoogleraar chemische voedselveiligheid aan de Universiteit Gent. ‘Je kan niet op alles controleren. Sommige tests controleren op honderden pesticides tegelijk, andere controleren slechts op één stof en zijn zeer duur en weinig efficiënt in vergelijking met andere tests. Ze worden eerder gebruikt als er aanwijzingen zijn dat de stof mogelijk in het product zit.’

De Belgische regering heeft de Europese Commissie gevraagd om minder streng producten terug te roepen.

Toch bestaat de kans dat de Europese voedselautoriteiten vaker steekproeven houden op pesticides waarop nu niet geregeld gecontroleerd wordt. ‘Ik ben lid van het wetenschappelijke comité dat het FAVV bijstaat’, zegt De Meulenaer. ‘Ik ben van plan binnenkort met mijn collega’s te bespreken of we het FAVV niet beter adviseren om meer steekproeven te doen.’

Het FAVV roept op een ‘early warning system’ op Europees niveau uit te bouwen waarin zowel de overheid als de bedrijven een rol spelen. ‘De overheid kan niet alles’, zegt Diricks. ‘We weten niet altijd in welke omstandigheden voedsel buiten Europa verwerkt wordt. De bedrijven weten dat in enkele gevallen wel. Nu al gebeurt het dat bedrijven, sectorfederaties of wetenschappers de Europese voedselautoriteiten wijzen op een mogelijk gevaar. Maar dat gebeurt niet structureel.’

Hoelang er nog terugroepacties blijven bijkomen, valt af te wachten, zegt Diricks. ‘Net zoals bij corona kan je moeilijk voorspellen of er een nieuwe golf komt, wanneer en hoe groot die zal zijn.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud