opinie

Referenda zoeken de zwakte van de democratie op

Kernlid Liberales, economieblog.be

De samenleving wordt niet beter van referenda over complexe zaken. Beter een beperkt aantal mensen afvaardigen die betaald worden om zich daarmee bezig te houden, zoals in onze vertegenwoordigende democratie. Laat kiezers maar achteraf oordelen.

Door Andreas Tirez, kernlid van de denktank Liberales. Blogt op economieblog.be

De uitslag van de brexit maakt het debat over de zin van een referendum weer actueel. Tegenstanders stellen dat een beleidsvraag zoals een exit uit de Europese Unie maar moeilijk via een referendum beslecht kan worden. De vraag is te complex en burgers informeren zich te weinig om er zinnig over te kunnen oordelen. Het resultaat is dat er meer met de buik dan met het hoofd wordt gestemd. Het zou dan ook beter zijn dat het volk vertegenwoordigers verkiest die betaald worden om zich over zulke netelige kwesties te buigen. Het parlement dus.

Advertentie

Referenda worden soms misbruikt om het beleid van de huidige regering te beoordelen.

Voorstanders stellen dat men het volk niet mag onderschatten: de kiezer kan ook complexe kwesties aan. En zelfs als dat niet zo zou zijn en de kiezer effectief ongeïnformeerd met de buik kiest, wat is dan het verschil met het verkiezen van volksvertegenwoordigers? Gebeurt dat dan wél geïnformeerd en met het hoofd? Bovendien is een referendum de zuiverste vorm van democratie.

De vraag is of meer democratie, en uiteindelijk de zuiverste vorm ervan, ook tot meer welvaart, vrijheid en rechtvaardigheid leidt. Met andere woorden, is een democratie welvarend, vrij en rechtvaardig, omdat het volk regeert? Of is er een andere reden waarom een democratie, in vergelijking met andere bestuursvormen, zo goed functioneert?

©Twitter

Karl Popper, een liberaal filosoof uit de 20ste eeuw, gaf inderdaad een heel andere reden waarom een democratie te verkiezen is: het grote voordeel is niet dat er geregeerd wordt door het volk, maar dat de regerende klasse eenvoudig en zonder bloedvergieten kan worden afgezet als het beleid tegenvalt, via een eenvoudige stemming. Dat is niet zo in een dictatuur of een aristocratie. Het betekent ook dat als de kiezer zich vergist heeft door een slechte heerser of regering aan te stellen, wat zeker kan, die een paar jaar later gewoon weggestemd kan worden. Er worden geen fouten voor het leven gemaakt.

Rationeel onwetend

In een democratie moet de massa dus gaan stemmen zodat zich een meerderheid kan vormen. En net in die nood aan een meerderheid, en dus de massa, schuilt ook de grote zwakte van de democratie. Doordat duizenden en miljoenen mensen gaan stemmen, verwatert de impact van de individuele burger. En die burger is niet dom: hij weet maar al te goed dat de kans dat zijn stem doorslaggevend is verwaarloosbaar is. Waarom zich dan de moeite getroosten om zich te informeren over zulke complexe zaken als de gevolgen van een exit uit de Europese Unie?

Referenda gaan uitsluitend over beleidsmaatregelen die in de toekomst moeten gebeuren en waarover een individuele kiezer zich vaak niet kan informeren door zijn eigen situatie te analyseren

Het is dus rationeel dat de burger zich niet echt grondig informeert. De individuele kiezer is rationeel onwetend. En wat rationeel is voor die ene individuele kiezer, is natuurlijk rationeel voor alle andere individuele kiezers. Het gevolg is dat de massa die gaat stemmen, zich niet informeert. En dat is rationeel gedrag.

Maar als dat het argument is tegen een referendum, geldt dat misschien ook tegen de hele democratie. Dat één stem nooit doorslaggevend is, geldt ook voor een gewone verkiezing waarbij volksvertegenwoordigers worden gekozen. En dus zullen mensen zich ook bij gewone verkiezingen niet informeren.

Advertentie

Dat klopt natuurlijk: ook bij een gewone verkiezing analyseren de kiezers de impact van de verkiezingsprogramma’s van de verschillende partijen weinig of niet. Maar je kan een verkiezing ook anders bekijken, als een evaluatie van de voorbije regeerperiode.

Judgment Day

Popper noemt een verkiezingsdag dan ook Judgment Day. En dan zijn mensen plots wél geïnformeerd, zonder dat ze zich er de moeite voor moeten getroosten. Ze kunnen gewoon bij zichzelf of hun omgeving te rade gaan en nagaan of hun leven er in de voorbije jaren op vooruitgegaan is, en of de regering daar voor iets tussen zit. Is dat bij een meerderheid het geval, dan is de kans groot dat de regering mag aanblijven.

Een verkiezingsdag bekijken als een Judgment Day is ook correcter om de democratie te omschrijven. Het is als een patiënt die oordeelt of zijn huisdokter goed is

Door een referendum te organiseren wordt net de zwakte van de democratie opgezocht, namelijk het feit dat het rationeel is onwetend te zijn. Referenda gaan uitsluitend over beleidsmaatregelen die in de toekomst moeten gebeuren en waarover een individuele kiezer zich vaak niet kan informeren door zijn eigen situatie te analyseren. Meer nog, referenda worden soms misbruikt om het beleid van de huidige regering te beoordelen. Het referendum wordt dan een Judgment Day over de regerende klasse, en dat is niet de bedoeling van het referendum.

Patiënt

Een verkiezingsdag bekijken als een Judgment Day is dan ook correcter om de democratie te omschrijven. Het is als een patiënt die oordeelt of zijn huisdokter goed is. De patiënt informeert zich weinig of niet over het feit of de diagnose en de behandeling correct zijn, maar kan wel oordelen of hij zich beter of slechter voelt. En of hij van dokter moet veranderen. Dat oordeel is lang niet perfect, want je kan ook om de verkeerde redenen van dokter veranderen. Maar alles samengenomen en over een langere periode zullen de slechte dokters minder patiënten krijgen en de goede meer. Dat is toch de hoop die we kunnen koesteren omdat patiënten (en kiezers) over hun eigen toestand wél geïnformeerd zijn.

De vraag is dus of de samenleving beter wordt door referenda over complexe zaken te organiseren. Ik ben van mening dat we mensen het best zo min mogelijk laten kiezen over iets waarvan het rationeel is dat ze zich er niet over informeren. Het is beter om een beperkt aantal mensen af te vaardigen die betaald worden om zich daarmee bezig te houden, zoals in onze representatieve democratie. Laat kiezers er achteraf dan maar over oordelen.

Gesponsorde inhoud
Tijd Connect
Tijd Connect biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.
Partnercontent
Partner Content biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.