opinie

Waarom onze waarden het waard zijn verdedigd te worden

We houden van onze manier van leven, maar kunnen ons niet voorstellen dat we haar fundamentele ideeën zouden moeten verdedigen. Vaak kennen we ze zelfs niet goed. Maar de Verlichtingsideeën zijn bijzonder relevant, omdat ze voortvloeien uit pogingen om burgeroorlogen, wreedheden, fanatiek geweld en onmacht te beëindigen.

Door Tinneke Beeckman, filosofe, columniste en auteur van 'Macht en onmacht. Een verkenning van de hedendaagse aanslag op de Verlichting' (De Bezige Bij, 2015).

Niets is erger dan een burgeroorlog, schrijft Blaise Pascal in 1669. Europa heeft veel godsdienstig gemotiveerd geweld gekend. Tijdens de Bartholomeus-nacht in 1572 worden in Frankrijk duizenden protestanten afgeslacht. In 1766, enkele jaren voor de Franse Revolutie, sterft de jonge Chevalier de la Barre op de brandstapel omdat hij niet wilde knielen voor een processie.

Niet een goddelijke openbaring in het verleden bepaalt de toekomst in een democratische samenleving, maar wel de vele visies op de kracht van mensen.

De grondslagen van de verlichting hebben bewezen dat ze vrijheid, vrede en welvaart bevorderen. Ze zijn een verzet tegen de machtsstructuur van de kerk op de politiek, maar ook tegen de greep van het geloof op het denken.

De kern van de verlichting bevat dat elke mens zijn rede kan gebruiken om elk idee aan een kritisch onderzoek te onderwerpen. Geen enkel boek is Heilig. Een burger mag denken wat hij wil, zeggen wat hij denkt en deelnemen aan de politieke besluitvorming. Mensen hebben dus het recht om te twijfelen en van mening te veranderen.

©RV DOC

Een democratische rechtsorde organiseert het politieke conflict: burgers hebben uiteenlopende  ideeën over het algemene belang. Ze debatteren erover, voeren campagne en drukken hun stem uit. In een democratie is de plaats van de macht leeg: elke machtsaanspraak is voorwaardelijk en in de tijd beperkt. Niemand kan aanspraak maken op de absolute waarheid.

Profeet

Vrije verkiezingen beslissen welke vertegenwoordigers van de bevolking een project mogen uittekenen, op basis van meerderheid. Een rechtsorde beschermt de minderheid. Maar liberale rechten en vrijheden veronderstellen dat alle burgers - meerderheid en minderheden - erkennen dat legitieme politieke macht door en voor de bevolking tot stand komt. Politieke macht is nooit legitiem omdat ze gebaseerd zou zijn op het heilige woord van een profeet. De politieke organisatie dient dus het algemene belang, hier en nu, en niet een leven na de dood. Die scheiding tussen geloof en politiek is noodzakelijk om godsdienstoorlogen te vermijden.

Een aantal denkers bedenkt de fundamenten van de rechtsstaat. Montesquieu stelt een scheiding der machten voor: er is een wetgevende (parlement), een uitvoerende (regering) en een rechterlijke macht. Die laatste moet onafhankelijk kunnen oordelen, zodat elke burger zich aan de wetten van het volk moet houden, ook wie veel macht heeft. Burgers kunnen een klacht indienen tegen een staat die de eigen regels niet respecteert. 

In een wereld met fanatici moet je bereid zijn fel en fier voor je eigen positie te strijden.

Er zijn uiteenlopende redenen waarom mensen vandaag de dag de verlichting slechts terughoudend verdedigen. Er heerst een postmoderne vertwijfeling die verlammend werkt: het recht om te twijfelen lijkt te suggereren dat elk principe twijfelachtig wordt. Alsof elk conflict over een waarheidsvisie verstomt als niemand nog iets durft te verdedigen. Zo werkt het duidelijk niet: in een wereld met fanatici moet je bereid zijn fel en fier voor je eigen positie te strijden.

Blinde vlekken

De terughoudendheid volgt ook vaak uit onwetendheid. Zo lijkt de verdenking van ‘eurocentrisme’ een geldig argument, maar een nauwkeurige lectuur toont de grenzeloze nieuwsgierigheid naar andere culturen, bijvoorbeeld de Chinese. De idee dat elke maatschappij blinde vlekken heeft, is uitgerekend een verlichtingsthema: in Montesquieus ‘Perzische brieven’ geven Perzen in hun brieven aan het thuisfront rake observaties van de Franse samenleving. Kritisch zelfonderzoek veronderstelt dus een dialoog met anderen, en geen zelfgenoegzame alwetendheid.

Het Verlichtingsproject is nooit afgerond, maar gaat voort met vallen en opstaan, dankzij aanpassingen en nieuwe inzichten.

Een andere bezwaar is de pijnlijke Europese geschiedenis, die niet meteen een neerslag van verlichtingsidealen weerspiegelt. Dat klopt, maar kritisch onderzoek naar kolonialisme of totalitaire ideologieën maakt juist deel uit van het verlichtingsproject. Dat project is nooit afgerond, maar gaat voort met vallen en opstaan, dankzij aanpassingen en nieuwe inzichten.

Vrouwen

De gelijkheid tussen man en vrouw, bijvoorbeeld, is een zeer recente verworvenheid. België gaf vrouwen pas parlementair stemrecht in 1948. In de Verklaring voor de Rechten van de Mens en de Burger uit 1789 was de vrouw afwezig.

Nochtans schreef Olympe de Gouges al in 1791 een Verklaring voor de Rechten van de Vrouw en van de ‘citoyenne’. De Gouges eindigde op het schavot. Dat was volgens de aanhangers van Robespierre de gepaste straf voor een vrouw die haar ‘natuurlijke plaats’ niet kende.

De Gouges pleitte ook vurig voor de afschaffing van de slavernij, zoals haar tijdgenoten Nicolas de Condorcet, Thomas Paine en anderen. Die bevrijding heeft evengoed nog decennia op zich laten wachten.

De trage gang van de geschiedenis neemt het belang van het denkkader niet weg: pas wanneer je de opgelegde idee afschaft dat de wereld geschapen zou zijn volgens een hiërarchie die door God is ingegeven - waarin profeten en gelovigen, machthebbers en onderdanen, mannen en vrouwen een vaste plek hebben - wordt vrijheid mogelijk

Maar deze trage gang van de geschiedenis neemt het belang van het denkkader niet weg. Pas als je de opgelegde idee afschaft dat de wereld geschapen zou zijn volgens een hiërarchie die door God is ingegeven - waarin profeten en gelovigen, machthebbers en onderdanen, mannen en vrouwen een vaste plek hebben - wordt vrijheid mogelijk.

In die zin begint elke fundamentele maatschappijkritiek met een godsdienstkritiek. Niet om godsdienst op zich te verbieden - de seculiere staat is geen atheïstisch project. Maar wel om ieders vrijheid en individuele streven naar geluk mogelijk te maken, los van de ketenen van een onveranderlijke orde.

Niet een goddelijke openbaring in het verleden bepaalt de toekomst in een democratische samenleving, maar wel de vele visies op de kracht van mensen.

Lees verder

Tijd Connect