opinie

Blinde optimalisatie tast economische veerkracht aan

Hoogleraar economie UGent

Een te grote nadruk op productiviteit en optimalisatie heeft de veerkracht en schokbestendigheid uit de economie gehaald. Die moeten dringend weer ingebouwd worden.

Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben we ons kunnen koesteren in de zon van een betrekkelijk stabiele globale wereldorde. Er waren crisissen en onzekerheid, maar de grote kaders stonden vast. Die fundamentele zekerheid heeft ons de ruimte gegeven voor een overdreven focus op productiviteit en steeds verder doorgedreven optimalisatie. Die werden nog aangewakkerd door de val van de Berlijnse Muur, de toetreding van China en het grootste deel van Azië tot de globale wereldorde, en de uitbreiding van de Europese Unie.

We zijn het gewoon geworden dat de overheid de economie elke keer opnieuw op haar lemen voeten helpt met subsidies, inkomenssteun, tijdelijke werkloosheid, of nationalisatie.

Het resultaat was een complex economisch systeem met wereldwijd vertakte logistieke ketens. Productieprocessen werden in atomaire taken uitgesplitst om ze dan op die plaats in de wereld uit te voeren waar dat het goedkoopst kon. Knopen hier, chips daar, kabels ginder, en graan nog ergens anders. Regio’s, landen en zelfs continenten gingen zich toeleggen op de processen die hen in de internationale taakverdeling te beurt vielen, met doorgeslagen specialisatie en minder diversiteit tot gevolg. Als een relatieve prijsschok een land wegspoelde, dweilde het Internationaal Monetair Fonds het wel op.

De essentie

  • De auteur
  • Koens Schoors is hoogleraar economie aan de UGent.
  • De kwestie
  • De voorbije decennia is te veel nadruk gelegd op productiviteit en optimalisatie, en dat heeft de veerkracht en schokbestendigheid uit de economie gehaald.
  • Het voorstel
  • Nu we voor een nieuwe fase in de economische geschiedenis staan, waarbij de wereld zich zal splitsen in grote regio’s met een schralere samenwerking, moeten de veerkracht en schokbestendigheid weer worden opgekrikt.

Dit proces heeft de economische productiviteit en de welvaart enorm opgedreven. Maar het deed ook de complexiteit en de fragiliteit van het systeem sluipend toenemen. Dat werd pijnlijk duidelijk tijdens de grote financiële crisis van 2008-2009 en nog meer tijdens de coronacrisis. Productiekettingen vielen stil omdat ergens in de hypercomplexe aanvoerketen een onbeduidende schakel brak door een onverwachte lockdown bij een cruciale leverancier of een onverwacht snelle heropleving van de vraag na corona.

De huidige energiecrisis levert nog het beste voorbeeld. Onze schrijnende afhankelijkheid van Russisch aardgas leidde ertoe dat in de Europese Unie niet alleen de prijs van gas, maar helaas ook de prijzen van niet-gerelateerde elektriciteitstechnologieën zoals nucleaire energie, zonne- en windenergie of zelfs stroom opgewekt door kolencentrales explodeerden. Hoeveel decennia weten we al dat het slim zou zijn onze afhankelijkheid van Russische energie te verminderen en te investeren in alternatieven voor energieproductie en opslag?

Terugbetaalperiode

De diep onderliggende reden voor ons gebrek aan daadkracht is de overmatige aandacht voor doorgedreven optimalisering in een theoretische context met weinig fundamentele onzekerheid over relatieve prijzen of aandacht voor risico’s en scenariodenken. Bedrijven hebben investeringen in energiebezuiniging en alternatieve energie dikwijls uitgesteld omdat de terugbetaalperiode te lang zou zijn, en dus het rendement op het eigen vermogen zou dalen. De kasstroomsommen leerden dat, ondanks de historisch lage rente, het sop de kool niet waard was.

Extra voorraden aanleggen in plaats van alles ‘just in time’ te doen vermindert het ingebeelde rendement, maar vergroot de veerkracht.

Maar verhoog de prijzen van olie en gas met 50 procent - een minieme schok vergeleken met wat ons nu treft - en al die niet gedane investeringen blijken achteraf uitzonderlijk rendabel. We hebben met onze kortetermijnbril van valse zekerheid te veel aandacht gegeven aan het illusoire rendement in een wereld met redelijk stabiele relatieve prijzen. Veel projecten die we decennia hebben uitgesteld wegens niet rendabel genoeg zouden een uitstekende verzekering hebben geboden tegen deze onverwachte schok en vormen dus een gigantische gemiste opportuniteit.

We hebben te veel aandacht gegeven aan nauw begrepen optimalisatie en te weinig aan veerkracht. Extra voorraden aanleggen in plaats van alles ‘just in time’ te doen vermindert het ingebeelde rendement, maar vergroot de veerkracht. Voor proceskritieke onderdelen meer dan één leverancier contracteren is iets duurder, maar vergroot de veerkracht. Redundantie en diversiteit zijn geen kost, maar een investering in veerkracht, een verzekering tegen schokken. Als we alle redundanties schrappen, worden we een efficiëntie reus op lemen voeten die omvalt bij elke stevige duw.

Gedragsnorm

We zijn het gewoon geworden dat de overheid de economie elke keer opnieuw op haar lemen voeten helpt met subsidies, inkomenssteun, tijdelijke werkloosheid of nationalisatie. Bedrijven en gezinnen zijn het daardoor als een gedragsnorm gaan beschouwen om te ageren vanuit een individueel en nauw begrepen winstbegrip. ‘Je kan toch van bedrijven en gezinnen niet verwachten dat ze investeren in energiebezuiniging, alternatieve energie of opslag als dat niet onmiddellijk rendeert?’ En waarom niet, als dat een verzekering biedt tegen schokken? Waarom maakt dat geen deel uit van de berekening?

In een nieuwe fase van de economische wereldgeschiedenis zal de samenwerking tussen regio's schraler worden.

We staan voor een nieuwe fase in de economische wereldgeschiedenis. De wereld zich zal splitsen in grote regio’s, waarbij landen in een regio heel intensief samenwerken, maar de samenwerking tussen regio’s schraler worden. Een wereld waar strategische autonomie een vanzelfsprekende doelstelling wordt, en waarin we meer redundantie en diversiteit moeten inbouwen om ons systeem veerkrachtiger te maken. Een wereld waarin we sneller zullen moeten schakelen als er ongelukken gebeuren. Een wereld waar we anders moeten gaan nadenken over optimalisatie.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud