opinie

Camera's kunnen steeds meer, hou ze daarom aan de leiband

Verbonden aan het Kenniscentrum Data & Maatschappij, imec-SMIT-VUB

De politie en overheidsdiensten moeten transparanter en duidelijker communiceren over hoe ze camera’s gebruiken, ook als ze daar door de wet niet toe worden verplicht.

De Antwerpse politie mag de voor het voorkomen van terreuraanslagen geplaatste camera’s ook gebruiken voor het toezicht op de coronamaatregelen. Critici stellen die nieuwe toepassing in vraag en de VRT-reportage ‘Privacy en ik’ plaatst zelfs vraagtekens bij cameragebruik in het algemeen. De grootste vrees is ‘function creep’. De camera’s worden nu (ook) gebruikt voor de controle van de coronamaatregelen, maar welk doel zullen ze nog meer dienen na de gezondheidscrisis?

De kwestie van de Antwerpse politiecamera's is een schoolvoorbeeld van ‘function creep’: technologie wordt geleidelijk aan ingezet voor andere doeleinden dan oorspronkelijk bedoeld.

Antwerpen is niet de enige plaats waar camera's coronamaatregelen monitoren. Ook in Gent en aan de kust werden nieuwe camera’s in gebruik genomen met hetzelfde doel. Op het eerste gezicht is de maatregel onschuldig. De camera’s helpen burger zich op een veilige manier in de stad te bewegen. Toch leeft de vrees dat de ordediensten in de verleiding komen om de technologie te gebruiken voor andere doeleinden dan het controleren van de drukte in de stad. De kwestie is een schoolvoorbeeld van function creep: technologie wordt geleidelijk aan ingezet voor andere doeleinden dan oorspronkelijk bedoeld, met steeds meer impact op ons leven.

Beeldherkenningssoftware geraakt meer ingeburgerd bij de overheid. Op dit moment ligt de klemtoon op ‘crowd control’, maar een stijgend aantal andere toepassingen (zoals gezichtsherkenningssoftware) zijn technisch mogelijk en beschikbaar.

De essentie

  • De auteurs
  • Rob Heyman, Frederic Heymans, Pieter Duysburgh en Michiel Vaes, verbonden aan het Kenniscentrum Data & Maatschappij, imec-SMIT-VUB.
  • De kwestie
  • Politiecamera’s worden in België voor andere doeleinden ingezet dan oorspronkelijk bedoeld.
  • Het voorstel
  • Politie en overheidsdiensten moeten transparanter en duidelijker communiceren over de manier waarop ze camera’s gebruiken, ook als dat niet nodig is volgens de wet.

Niet alleen de technologische mogelijkheden, maar ook de voordelen van gegevensverwerking kunnen function creep aantrekkelijk maken voor ordehandhaving. Eens gegevens zijn verzameld (of de infrastructuur is opgezet om die te verzamelen), kunnen die in principe kosteloos worden gekopieerd en voor meerdere doeleinden worden ingezet. Eens de camera’s geïnstalleerd zijn en de gegevens beschikbaar zijn, is het heel verleidelijk nieuwe toepassingen te vinden. De kostprijs is beperkt en de omschakeling is technische gezien relatief eenvoudig. Maar het verschil in maatschappelijke impact kan enorm zijn.

Persoonsgegevens

De meeste privacyschandalen gaan over het onverwacht gebruik van persoonsgegevens, denk aan Cambridge Analytica. Daarom is het wettelijk vastgelegd dat je persoonsgegevens enkel kan hergebruiken voor specifieke doeleinden. Bij elk nieuw doel is een evaluatie nodig van dat hergebruik. In het geval van het cameratoezicht in Antwerpen is er volgens het Controleorgaan op de politionele informatie (COC) geen probleem, maar privacy-experts verschillen hier van mening. Ook de publieke opinie ziet dat anders.

Burgers zijn weinig bereid hun data met overheden te delen om de verspreiding van het virus in te dammen, bleek uit een onderzoek dat het Kenniscentrum Data & Maatschappij in 2020 uitvoerde. Ongevraagde functies, termijnen of doeleinden toevoegen aan toepassingen doen het wantrouwen tegenover de overheid stijgen. Dat is een van de risico’s die verbonden zijn aan function creep. De Belgische wetgeving over het gebruik van camera’s en de politierichtlijn bieden daar weinig bescherming tegen, blijkt uit de situatie in Antwerpen.

Bigtechbedrijven zoals Facebook maken zich vaak schuldig aan function creep. Onder de radar doen ze vaak aanpassingen en gaan steeds creatiever om met persoonsgegevens. Een democratische overheid kan zo evenwel niet werken. Het vertrouwen in digitale oplossingen en de overheid is al laag. Bij coronamaatregelen die op de privacy ingrijpen, zoals het gebruik van camera’s of een app, moet de overheid aantonen dat er geen sprake kan zijn van function creep. Dat aantonen is niet eenvoudig maar verre van onmogelijk.

Men kan bij camera’s ter plaatse uitleg geven of op een platform publiceren wie wat met de gegevens doet.

Kies voor de minst invasieve oplossing om een doelstelling te bereiken. Drukte kan gemeten worden zonder camera’s, via wifi, gsm-signalen of zelfs de frequentie van radiosignalen.

Wees transparant. Geef een overzicht van het doel waarvoor de vele camera’s om ons heen worden gebruikt. Dat kan door bij camera’s ter plaatse uitleg te geven of op een platform te publiceren wie wat met de gegevens doet. Een voorbeeld van zo’n platform is PrivacyApp of het algoritmeregister van Amsterdam, dat een overzicht geeft van de algoritmes die de gemeente Amsterdam gebruikt bij gemeentelijke dienstverlening.

Onderbouw het gebruik van camera’s met cijfers. Toon aan dat de technologie werkt en laat zien waarom die nuttig is. Welke risico’s zijn verbonden aan het gebruik van camera’s en weegt dat op tegen wat we ervoor terugkrijgen?

Vervaldatum

Geef privacy-invasieve oplossingen een duidelijke vervaldatum. In het geval van de coronamaatregelen: geef vooraf aan wanneer de contacttracingapp zal verdwijnen of in welke situatie camera’s worden verwijderd.

Beoordeel bij elke wijziging in de termijn of de aard van een technologische oplossing opnieuw het effect van de verwerkingsactiviteiten op de bescherming van persoonsgegevens (een Data Protection Impact Assessment of DPIA).

Betrek een burgerpanel bij elke stap van het proces. Betrek burgers zowel bij de voorbereiding van de beleidsvoorstellen als bij de controle erop. Consulteer hen proactief, nog voor nieuwe data of doelen worden toegevoegd. Er zit veel expertise met burgerpanels in Vlaanderen. Ze worden ingezet op gemeentelijk, provinciaal, gewestelijk en gemeenschapsniveau. Waarom zou dat ook hier niet mogelijk zijn?

Rob Heyman, Frederic Heymans, Pieter Duysburgh en Michiel Vaes

Verbonden aan het Kenniscentrum Data & Maatschappij, imec-SMIT-VUB.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud