opinie

De Europese crisis die er geen hoeft te zijn

assistent professor EU Law Maastricht University

Het veto waarmee Hongarije en Polen dreigen, hoeft geen existentiële bedreiging voor de Europese Unie te vormen. Het kan ook niet meer dan een storm in een glas water zijn.

Polen en Hongarije weigerden deze week in te stemmen met een schriftelijke procedure om de meerjarenbegroting van de Europese Unie te wijzigen. Een historische deal over een covidherstelfonds kan daardoor niet meteen geïmplementeerd worden. De kwestie moet besproken worden door de Raad, waarbij Polen en Hongarije een veto kunnen stellen. De weigering van Polen en Hongarije deed in deze krant de vraag rijzen of een existentiële crisis nog vermeden kan worden. Als de 25 andere lidstaten het hoofd koel houden, is het antwoord volmondig positief.

Unanimiteit

In juli bereikte de Europese Raad een principeakkoord over meer middelen, zodat de EU een slagvaardig covidrelancebeleid van de lidstaten kan ondersteunen. Over een eigenlijke wijziging van de ‘eigen middelen’ van de EU kan evenwel alleen de Raad beslissen, met unanimiteit. Individuele lidstaten kunnen dus een veto stellen.

Het principeakkoord viel evenwel niet in goede aarde bij het Europees Parlement, dat er onvoldoende waarborgen voor het respecteren van de rechtsstaat in zag. Het Parlement heeft niets te zeggen over de meerjarenbegroting, maar beslist wel mee over de specifieke procedures die bepalen hoe EU-gelden worden gespendeerd.

Beide instellingen zijn vorige week overeengekomen dat EU-geld dat toegekend wordt aan een lidstaat geblokkeerd kan worden als die de rechtsstaat niet respecteert. Omdat de Raad daarbij met gekwalificeerde meerderheid beslist, konden Polen en Hongarije hun veto niet stellen en wordt dit rechtsstaatmechanisme op 1 januari realiteit, of er nu een nieuwe Europese begroting is of niet.

Drie redenen

Dit is de eerste reden waarom de 25 andere lidstaten het hoofd koel moeten houden en Polen en Hongarije moeten overbluffen. Of we een nieuwe begroting krijgen (met meer eigen middelen) of we moeten werken met voorlopige twaalfden, Polen en Hongarije zijn hoe dan ook onderworpen aan het rechtsstaatmechanisme. Als ze daadwerkelijk een veto uitoefenen om de meerjarenbegroting tegen te houden, dan winnen ze niets. Net als alle andere lidstaten zullen ze geen toegang hebben tot covidherstelfondsen en ze maken van zichzelf definitief paria’s in de EU omdat ze de relance van andere lidstaten blokkeren.

Een veto van Polen en Hongarije kan juridisch omzeild worden.

Een tweede reden waarom deze potentiële crisis er geen hoeft te zijn, is dat een veto van Polen en Hongarije juridisch omzeild kan worden. Een vaak geopperde piste is het relancefonds buiten de EU-verdragen om te gieten in een internationaal akkoord tussen de 25 andere lidstaten, zonder Polen en Hongarije. Zulke constructies, zoals het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM), kennen we van de eurocrisis en kregen al de rechterlijke zegen van het Europees Hof van Justitie. Een nadeel is dat ze zich buiten het EU-kader bevinden, waardoor het Europees Parlement zijn rol als democratisch controleorgaan niet kan spelen en een effectieve rechterlijke controle bemoeilijk wordt.

Een vanuit dat opzicht veel betere optie is een eventueel veto van Polen en Hongarije te omzeilen door het covidherstelfonds op te zetten via een versterkte samenwerking in de EU. Het mechanisme van versterkte samenwerking laat een kern van EU-lidstaten toe meer te integreren dan de anderen.

Met een Pools-Hongaars veto en een weigering deel te nemen aan de versterkte samenwerking saboteren beide lidstaten alleen zichzelf. De andere lidstaten maken gebruik van de AAA-rating van de EU om goedkoop geld op te halen dat niet telt voor de nationale schuld, terwijl Polen en Hongarije achterblijven met de kleinere precovid EU-fondsen die sowieso onderworpen zijn aan een rechtsstaatcontrole.

Als de 25 andere lidstaten dit diets maken aan Polen en Hongarije, wordt de bluf van beide lidstaten ontmaskerd voor wat hij is. De lakmoesproef van politieke moed volgt dan in 2021: passen we het rechtsstaatmechanisme daadwerkelijk toe of laten we Polen en Hongarije verder afglijden tot autocratische regimes?

Marijn Chamon, assistent professor EU Law, Maastricht University

Lees verder

Gesponsorde inhoud