opinie

De fictiereeks ‘Over de VRT' mag saaier zijn

Geheime rapporten, persoonlijke ambities en het ontslag van een CEO als cliffhanger: de gebeurtenissen bij de VRT lezen als het script van een serie. Dat komt de beleidsvorming bij de openbare omroep niet ten goede.

'Over de VRT’ zou een prestigieuze Vlaamse fictiereeks kunnen zijn. Met personages en plotwendingen. Met geheime rapporten, politieke intriges en persoonlijke ambities. Het ontslag van de CEO Paul Lembrechts is de cliffhanger van de laatste episode.

Maar de verhaallijn die mij interesseert, gaat over de relatie tussen de (partij)politiek en het overheidsbedrijf VRT. Politiek en overheidsorganisaties schuren tegen elkaar aan. Die frictie is van alle tijden en sectoren. Ze is niet te vermijden, maar we kunnen ze wel in goede banen proberen te leiden.

©rv

Daarvoor moeten we de rol van politici en publieke organisaties goed begrijpen. Politici beslissen en publieke organisaties voeren uit, zo leggen we de rolverdeling doorgaans eenvoudig uit. Maar dat is niet de kern. Publieke organisaties zoals de VRT zijn geen machines: er werken mensen met ideeën, die op basis van expertise en terreinkennis mee aan beleid vormgeven. De onafhankelijkheid van publieke organisaties is daarbij vaak een belangrijk goed. Dat geldt zeker voor mediaredacties, maar ook voor toezichthouders en inspectiediensten.

De macht durven en kunnen tegenspreken, is een andere rol van publieke organisaties, zoals ‘Speaking Truth to Power’, het bekende beleidsboek van de Amerikaanse politicoloog Aaron Wildawsky uit de jaren 80, suggereert. En politici kunnen niet alles beslissen wat uitgevoerd moet worden. Daarvoor is het beleid te complex. Een Vlaamse Netflix is misschien een goed idee en misschien ook niet, maar we zouden versteld staan wat bij zo’n beslissing komt kijken.

De tegenmacht verdwijnt als de partijpolitieke logica het management van een publieke organisatie vat.

De kern van de frictie tussen politiek en beleid is de tijdshorizon. Bij politici is die kort. Ze willen de zaken veranderen, hebben vijf jaar om hun stempel te drukken en spelen daarom soms met de voeten vooruit. Dat ze herverkozen willen worden kan je hen niet kwalijk nemen. Publieke organisaties daarentegen willen continuïteit. Door hen blijft het land draaien, ook zonder regering. Ze zien de complexiteit van de uitvoering en proberen daarom soms tijd te winnen. Dat verklaart de frictie: voorzichtig en voortvarend gaan niet altijd samen.

Hoe kunnen we die inherente frictie tussen politiek en publieke organisaties - tussen snel en traag - zo goed mogelijk organiseren? Nemen we ‘Over de VRT’ als voorbeeld. Politici vechten inhoudelijke discussies het best uit op de bühne en niet in schimmige ‘proxywars’. Als besparingen en verschillende visies op de VRT de werkelijke oorzaken van Lembrechts’ ontslag zijn, mogen we als burgers weten wat die standpunten zijn. De rol van de VRT in de media en de maatschappij is een belangrijk politiek debat dat niet achter gesloten deuren hoort.

Wederzijds afhankelijk

Die discussie gebeurt het best bij de opmaak van een nieuwe beheersovereenkomst, en niet na het verslag van een bemiddelaar. Veel meer dan een onderhandeling moet een beheersovereenkomst een instrument van politieke beleidsvorming zijn. De politiek zet zo de richtingwijzers voor het beleid, maar laat ruimte aan de VRT om zonder brokken van koers te veranderen.

Daarnaast is het belangrijk te ‘departicratiseren’. Die term, die de politicoloog Dave Sinardet in een tweet vermeldde, geeft een subtiel maar belangrijk verschil met het begrip ‘depolitiseren’ weer. Depolitiseren suggereert dat er te veel politiek is, terwijl we net meer politiek nodig hebben. We voeren te weinig politieke beleidsdiscussies, zoals over de toekomst van het medialandschap.

Niet het verslag van een bemiddelaar, maar een nieuwe beheersovereenkomst is het moment voor een debat over de VRT.

‘Departicratiseren’ verwijst naar wat wel minder kan, met name de partijpolitiek. De hoofdkwartieren van de partijen geven te weinig ruimte aan hun politici om beleid te maken. Hun politieke communicatiestrategieën zuigen alle zuurstof uit het politiek debat in de media en in het parlement.

Partijpolitieke benoemingen en raden van bestuur zijn daarom geen goede zaak. Als het management en het bestuur van publieke organisaties door de partijpolitieke logica worden gevat, verdwijnt ook daar de tegenmacht en ontstaan wederzijdse afhankelijkheden. Publieke organisaties worden zo meegezogen in de korte horizon van politici. Politieke conflicten die thuishoren op het publieke forum worden naar de directietafels geëxporteerd, en managementconflicten die thuishoren in de organisatie worden in de politiek uitgevochten.

We moeten de beleidsvorming in Vlaanderen dringend beter organiseren. Meer transparantie en minder partijpolitiek zijn de kernwaarden. Dat levert allicht minder spektakel op, maar ‘Over de VRT’ mag gerust een saaiere serie zijn.

Lees verder

Tijd Connect