opinie

De Iraanse doos van Pandora

Docent buitenlands beleid Universiteit Antwerpen

Het conflict tussen de VS en Iran in de Golf van Oman en de Straat van Hormuz escaleert. Na het neerhalen van een drone werd nipt een Amerikaanse tegenactie afgeblazen. Een militaire interventie zou de doos van Pandora openen en de hele regio in vuur en vlam zetten.

Dertien maanden geleden kondigde de Amerikaanse president Donald Trump aan uit de Irandeal te stappen. Dat akkoord, tussen Iran en de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties plus Duitsland en de Europese Unie, dateert van 14 juli 2015. De hervormingsgezinde Iraanse president Hassan Rohani stemde erin toe met de ontmanteling van de militaire dimensie van het Iraanse nucleaire programma, in ruil voor een toegang tot de internationale markten en buitenlandse directe investeringen. De Iraanse geestelijke leider Khamenei, de ware conservatieve machtshebber in Teheran, bleef ambivalent tegenover het akkoord, alsof hij zijn opties openhield.

Trump helpt de ultraconservatieven zoals de Iraanse Revolutionaire Garde opnieuw aan de macht.

De voormalige Amerikaanse president Barack Obama was de architect achter de schermen van de Irandeal. Het was zijn poging om de macht van Saoedi-Arabië in de regio, een promotor van soennitisch terrorisme, in te perken zonder dat openlijk te zeggen. Door Iran opnieuw toe te laten tot het geopolitieke spel in het Midden-Oosten kon de ‘disruptieve macht’ van Riyad worden beperkt. De Verenigde Staten waren dankzij schalieolie weer een grote olieproducent en hadden Saoedi-Arabië dus veel minder nodig.

Toen Trump president werd, besliste hij al snel een wapendeal van meer dan 100 miljard dollar met Saoedi-Arabië af te sluiten. Het Amerikaanse buitenlandse beleid kan blijkbaar worden ‘gekocht’, want plots draaide Trump alles om. Een anti-Obamabeleid betekende dat hij zich inschreef in de politiek van Saoedi-Arabië om Iran openlijk te counteren.

Via een extra-territorialiteitsclausule dreigde Trump een jaar geleden alle Europese bedrijven - Airbus, Renault, Total en andere - die nog handel zouden drijven met Iran sancties op te leggen op hun Amerikaanse activiteiten. Die bedrijven kozen snel eieren voor hun geld. De EU beloofde Iran ‘compensaties’ te vinden zodat het tweede deel van de Irandeal overeind kan blijven, maar dat is een bijna onmogelijke opdracht. Intussen woedt de inflatie hevig in Iran, en morren de mensen.

Trump helpt de facto ultraconservatieven zoals de Iraanse Revolutionaire Garde opnieuw aan de macht. Het lijkt erop dat hervormingsgezinden als Rohani geleidelijk aan buitenspel worden gezet. Trump wil in ware Noord-Koreaanse stijl een nieuwe deal forceren waarin niet alleen het Iraanse nucleaire programma vervat zit, maar ook het rakettenprogramma en de regionale invloed van Iran in landen zoals Jemen, Irak, maar vooral ook Syrië. Iran vertrouwt Trump voor geen haar en speelt het spel niet mee.

Vieren

Trump wil eigenlijk helemaal geen oorlog met Iran. Hij omringde zich evenwel met haviken die zo hun eigen agenda hebben. Minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo gelooft in het opvoeren van de druk met Iran om de regionale invloed van het land te breken. Nationaal Veiligheidsadviseur John Bolton staat bekend als een ideoloog die niets liever wil dan in 2020 de ‘bevrijding’ van Iran in Teheran vieren.

Als Riyad Teheran wil aanpakken, dan moet het nu. Over tien jaar is het wellicht te laat.

Zit Iran erachter, dan is de Revolutionaire Garde nu al de regie aan het overnemen in Teheran. De dagen van hervormingsgezinden als Rohani zijn dan geteld. Een alternatieve hypothese stelt dat de Saoedische geheime diensten er zelf achter zitten. Het land staat op het toppunt van zijn macht, of is daar wellicht al voorbij. Als Riyad Teheran wil aanpakken, moet het nu. Over tien jaar is het wellicht te laat. De kunst bestaat erin de Amerikaanse grootmacht achter zijn eigen kar te spannen zonder dat dat zo wordt gepercipieerd. Bolton en Pompeo ontnemen Iran stelselmatig opties zodat het vanzelf in de val trapt. Niemand kan dan nog terug.

Het conflict zou niet beperkt blijven tot Iran, maar wellicht de regio - Syrië, Libanon, Jemen en Irak - omspannen. Rusland en China vragen de kalmte te bewaren en ijveren er - terecht - voor dat de doos van Pandora niet wordt geopend.

Lees verder

Gesponsorde inhoud